Олох биирдэ бэриллэр!
Доҕотторо  -    4135
image

https://dnevniki.ykt.ru/moma-Indigirka/1108646

Бу 21 сыл 21 чыыһылатыгар мин баар - суох оҕо сааһым табаарыһым Муомаҕа биллэр улуус бочуоттаах олохтооҕо Соркомов Сергей Семёнович олохтон туораабыта 40 Хонуга буолар. Мин Сереганы кытта 1962 сыллаахха Хонууга урукку милииссийэ олбуорун таыгар олорор убайын аахха оскуолаҕа уөрэнэ киирэр сылыгар Төбүлэхтэн күүлэйдии кэлэ сырыттаҕына билсибиппит.Онтон ыла бу Күн сириттэн туоруор диэри табаарыстаһан , төһө да ыраах буолларбыт суруйсан билсиһэ турарбыт.Сергей оҕо эрдэҕиттэн дьоҥҥо сымнаҕас , элэккэй , үөрүҥньэн этэ . Оскуолаҕа үөрэнэ сылдьан бэйэ - бэйэбитигэр сылдьыһа турааччыбыт .
image

image

image

Табаарыстарбытынаан Егоров Егор , Чугунов Толя , Ошустанов Саша буоламмыт Хонуубут тула хайыһардаан , сайын Индигирбитигэр хоно сытан балыктаан , аатырбыт ,, Ю" хайабыт нөҥүө туһэн походтаан кулэн - үөрэн сылдьааччыбыт. Биир кылааска үөрэнэ сылдьан пионерскай сборга , клаасснай чаас кэнниттэн хаалан Сергей көр - нар кэпсээннэрин истэрбитин бары да сөбүлүүр этибит.Кэлин 40 -ча сыл ааспытын кэннэ манна куоракка биһиэхэ ыалдьыттыы кэлэ сырыттаҕына бары мустан олорон кэргэннэрбитигэр кэпсиирбит. Оҕо сылдьан биирдэ 7 республиканский слёт пионеров Якутскайга кэлэ сылдьыбыппыт. Кэнники сааһыран баран куоракка кэлэ сылдьан ыйыппыта : ,, били слегка сылдьан палаточный городокпут ханна баар этэй ? " - диэн ону ипподромҥа аҕалан көрбүппүт уонна оҕо сааспыт өссө биир үөрүүлээх тугэнин ахтан - санаан ааспыппыт.Уон аҕыспытын туолан баран сулууспалыы ыҥырыллыбыппыт оччотооҕуга мин дьоммун кытта Хонууттан көспүппүт , табаарыстарым хаардаах сааскы халлаан анныгар көтөн тахсан иһэр самолёту атаара хаалбыттара.

Серёга Германияҕа ГСВГ- а сулууспалаабыта граница таһыгар сылдьар буолан сурук көҥүллэммэт этэ Оттон мин онтон ырааҕа суох сиргэ - Балтийскай флотка сылдьыбытым онно саҥардыы тэриллибитэ 3 эрэ сыл буолбут морской авиация противолодочнай ил 38 самолекка бортмеханигынан сылдьыбытым Ол иһин эмиэ секретнэй буолан сурук көҥүллэммэт этэ ону мин Муомаҕа Сергей мааматыгар суруйарым ону Сергейга ыытар этэ , эппиэтэ эмиэ Муоманнан айаннаан кэлэрэ. Сергей алдьархайга тубэһэн хаалбытын кэннэ сутэрсиһэ сылдьыбыппыт .Оннук ыарахан тубэлтэҕэ тубэһэн баран кырдьыктаахтык олоҕун , туох буолбутун суруйбут кинигэтин олохтоох дьон эрэ буолбакка , Саха сирин иһигэр элбэх киһи кырдьыктаахтык суруйбутун сөҕөн , кинигэтин булан ааҕан ватсапка суруйбуттарын көрбүтүм уонна табаарыстарбытынаан да истибитим .Куоракка балыыһаҕа кэллэҕинэ куруук көрсөөччүбүт этэ .Инсульт буолан куоракка аҕал- быттарыгар баран көрсүһэр этим .таҥаһын уларытан баран луоскуннан аһатарбын табаарыһым барахсан сөҕөөччү ,, эн итини барытын хантан билэҕиний ? " Диэн ыйытааччы.Барыан иннигэр Хонууга балыыһаҕа киирдэ диэбиттэрэ онно телефоннаһар этибит .Барыан 1-2 хонук иннигэр звоннаан кэпсэппиппит онно ,, чэ , Коля , бу Саҥа дьыл иннигэр табаарыһа суох хаалар буоллун ..." диэн
...Мин оҕо эрдэхпитинэ балыыһаҕа Хонууга сыттахпына Сергей торт аҕалбыттаах , оччотооҕуга саҥардыы кондитерскай аһыллыбыта билиҥээҥҥи диэри саныыбын . Дьиҥнээх табаарыс диэн кимин , хайдах киһи буоларын Сергейтан билэр буолбутум табаарыһым барахсан балыыһаҕа сытан хараҕым уутун быыһынан өйдөөтөхпүнэ баран эрэрин билэн быраһаайдаспыт эбит , мин онно тутатына да өйдөөбүтүм буоллар туох диэм этэй ... Табаарыһым Серёга быраһаай , бу күн 21 чыыһылаҕа эн биһигиттэн букатыннаахтык бараҕын ...бырастыы гын.
Табаарыһын Николай Егоров .Якутск 21 . 01. 21
Рубрика: Момский район   
Ответов 6
  • svoboda2021
    21 января 2021
     

    image

    image

    image

    Хочу реализовать свой благотворительный проект по изданию 3D книги в помощь приобщении молодежи их к здоровому образу жизни, но для реализации не имею достаточно финансовых средств. Если у кого либо появится желание помочь мне в этом (не важно сколько это будет) прошу внести свой посильный вклад по ссылке https://my.qiwi.com/Egor-EEX7DJLZGe Благие деяния ведут за собой благие последствия! Заранее спасибо всем тем, кто решит мне в этом помочь!

    0
  • svoboda2021
    21 февраля 2021
     



    image

    0
  • Yakutsk-Jocial
    1 декабря 2021
     

    0
  • Yakutsk-Jocial
    4 декабря 2021
     

    Билиһиннэрии
    Муомаҕа Сергей Соркомовы киһи барыта билэр. Кини аҥардас телевизоры өрөмүөннээччи эрэ буолбакка, өйдүүн-санаалыын, эттиин-хаанныын, бүтүн дууһалыын дьиҥнээх чөл олох иһин охсуһааччы, пропагандалааччы. Ону нэһилиэнньэҕэ чөл олох иһин ыытыллар араас үлэлэргэ активнай кыттыытыттан уонна хаһыакка тахсар ыстатыйаларыттан көрүөххэ сөп.
    Сергей Семенович киһи ымсыырбат олохтоох. Кини олоҕор көрсүбүт ыарахаттарын этэҥҥэ туораан, маҥнайгы группалаах инбэлиит да буоллар, дьон кэккэтигэр киирэн арыгыны утары дьиҥнээх охсуһааччы буолбута. Ол туһунан бэйэтин эссе сэһэнигэр оҕо сааһыттан саҕалаан билиҥҥигэ диэри кэми итэҕэтиилээхтик, ааҕааччы өйүгэр-санаатыгар тиийэр, толкуйдатар гына суруйбут. Бу сэһэнигэр, автор ааҕааччыны кытта кэпсэтии форматын тутуһан, арыгы киһи олоҕор аҕалар алдьархайын, ыар содулларын уонна түмүгэр туохха тиэрдиэн сөбүн кэпсиир.
    Иккиһинэн, Сергей Семенович сэһэнин маҥнайгы учууталыгар Мария Петровна Прокопьеваҕа анаабыт. Кини дьон олох ыарахаттарын туоруулларыгар, бэйэтин курдук олох очурдарыгар-чочурдарыгар оҕустарбаттарыгар сүбэлиир, чөл олох хайысхатын тутуһалларыгар ыҥырар уонна хойутаан да буоллар, оҥоһуллубут алҕаһы көннөрөн, арыгыны кытта тэҥэ суох охсуһуутугар ситиһиилэрин туһунан учууталыгар отчуоттуур курдук ньыманы туттубут.
    Арыгы диэн тугун, кинини батыһа сылдьан иһии туохха туохха тиэрдэрин этинэн-хаанынан билбит, кини содулуттан эмсэҕэлээбит киһи суруйбута сэһэн биир сүрүн уратыта буолар. Онон сэһэни дьоҥҥо-сэргэҕэ, ордук ыччат дьоҥҥо арыгы аҕалар алдьархайын билиһиннэрии эрэ курдук буолбакка, сэрэтии курдук көрүөххэ наада.
    Бу сэһэн улуустааҕы «Индигир уоттара» уонна «Кыым» хаһыаттарга бэчээттэнэн ааҕааччылар биһирэбиллэрин уонна кинилэр алгыстарынан кинигэ буолар дьылҕаланна.
    Мария Федотова, суруйааччы.

    Ыччаттарга арыгы аҕалар алдьархайын билиhиннэрии.

    Маҥнайгы түһүмэх.

    Дьоллоох оҕо саас.


    Эн өйдүүгүөн оҕо сылдьан
    Уһун суолу тулуйаммыт
    Очуос таастан сууллубакка
    Айаннаабыт күммүтүн?

    Розалия Старкова.

    Мин төрөөбүт сирим – Муома Төбүлэҕэ. Кыра сылдьан Соболооххо төрөөбүппүн дии саныыр этим, ол онно олорбуппутун кытта сибээстээҕэ буолуо. Оҕо саас сырдык эрэ өйдөбүлэ хаалар эбит: куруук күннээх, күп-күөх халлааннаах уонна сайыннаах. Тоҕо эрэ хабыс хараҥа түүннэр, биэс уон кыраадыстаах тымныылар, ардахтаах күннэр, оннооҕор бырдахха сиэппитиҥ (оччолорго да бааллара буолуо дии, бырдахтар) оҕо саас өйдөбүллэригэр хаалбаттар. Биһиги Соболоохтооҕу дьиэбит таһыгар элбэх тиит, хатыҥ буккааһыктаах тыалаах уонна бөһүөлэк оҕото барыта мустан, таптаан оонньуур томторо баара (билигин онно убайбыт Магадан Коля дьиэтэ турар).
    Биир тэлҕэһэ иһигэр, аҕам убайын дьиэ кэргэнин кытта, икки ыал буолан олорбуппут. Кинилэр Ильюша уонна Суонньа диэн оҕолордоохтор. Сырыы сиринэн буолан Төбүлэхтэр кэлэ-бара биһиэхэ элбэхтик сылдьаллара. Олортон Гэриэйэп оҕонньору, кини уолун Бэлиэрийи, Уйбаан Баабылабыс Ыстаркыабы өйдөтөлөөн хаалбыппын.
    Аҕам эдьиийэ Өкүлүүнэ кэргэнинээн Охонооһойдуун эмиэ манна бааллара. Кинилэргэ балтыбынаан хоно сытан, түүн хайабыт эрэ ытаан, аҕабытын ыҥыттаран, түүннэри төттөрү көһөн күккүрүүрбүтүн өйдүүбүн. Аҕам Муомаҕа сибээс сайдыытыгар улахан өҥөлөөх, олохтоохтортон бастакы сибээс үлэһитэ этэ. Дэлэҕэ даҕаны «Арадьыыс Сиэнньэ» диэн ааттыахтара дуо? Хонууттан кылгас кэмҥэ үлэлэринэн кэлбит сибээс үлэһиттэрэ биһиэхэ түһэллэрэ.
    Биһиэхэ өссө аҕам тастыҥ эдьиийэ Дьэбдьиэ эмээхсин сылдьар этэ. Туһаҕын куобаҕыттан бэссэрэ. Дьахтар туһахтыырын-бултуурун бастаан көрөр буолан, төһө да оҕо буолларбын улаханнык дьиибэргиир, сөҕөр этим. Мин өйдөбүлбүнэн булт эр дьон дьарыга буолуохтааҕа. Кэлин улаатан баран, Соболооххо үлэлии сылдьан, Дьэбдьиэ хомото диэни, ол эдьиийим хомото буолуо диирим.
    Сааһыары Ылдьаа Суонньалыын тахсан хаарга булумахтанан ымсыырдаллара. Биһигини тоҕо эрэ таһаарбат этилэр, ол иһин түннүгүнэн көрөн «оонньуур» этибит. Аҕам тимиринэн, маһынан уһанара, ойуулуура, арыт бултуура, балыктыыра. Суруйдаҕына сүрдээх үчүгэй буочардааҕа. Анал үөрэҕэ суох да буоллар, оччотооҕута саҥа сайдан эрэр араадьыйаны улаханнык баһылаабыт этэ. Тугу оҥорорун, туттарын барытын көрө улааппыт буолан, кирпииччэ, тимир оһоҕу, мас тыыны уо.д.а. билигин киһиэхэ этэн биэрэн оҥотторуом этэ дии саныыбын.
    Биир сайын томторбутугар оонньуу сырыттахпытына үрдүбүтүгэр этиҥ эппит. «Онно куотан кэлбит дьүһүҥҥүт сүрэ баара»,- диэн кэпсиирэ Суонньалаах ийэлэрэ Маайа барахсан. Ханнык эрэ бырааһынньыкка, балтым Ахсаана биһиэхэ сампаан иһэрдибиттэр. «Оҕонньор дьиэлээх» холуочуйдаҕым буолуо, ол кэнниттэн: «Балтым миигин талбытынан түҥнэри-таҥнары тутар, сүрдээх күүстээх буолбут»,- диэн кэпсээннээх буолбут үһүбүн. Манна саҥа аһыллыбыт оҕо саадыгар балтыбынаан сылдьыбыппыт. «¤этэнэ (сатана) кыыһа кэлэн ис» - диэн мөҕүттэ-мөҕүттэ оҕобун илиититтэн соһон иһэр буолар үһүбүн. Оччолорго, билиҥҥи курдук Ильич лаампата суоҕа, кыраһыын лаампанан сырдатынар этибит.
    Убайым Сиэнньэ Хонууга дуу, ханна дуу үөрэнэрэ. Уһун сынньалаҥҥа кэллэҕинэ үөрүү-көтүү бөҕө буолабыт. Ол быыһыгар, Ылдьаалаах Суонньа эһэлэрэ Дьөгүөрдээн, биирдэ эмит итирдэҕинэ, сыарҕаҕа кэлгиттэрэрэ. Ол сытан былыргылыы ыллыыра. Онтон куттанар аҕай этибит. Биирдэ улахан дьон, кэлин санаатахпына испиири эбит, мууһунан уулаан испиттэрэ. Онно көрдөхпүнэ, муус уулларыгар дьиҥнээх балык курдук быһыыланан тахсыбыта. Ону олус диэн дьиибэргээбитим. Улаатан баран, хаста эмит оннук оҥоро сатаабытым да, табыллыбатаҕа. Арааската, мин фокусник буолуохтааҕым туһунан боппуруос үөһээ көрүллэ илик быһыылааҕа.
    Онтон Төбүлэххэ көспүппүт. Көтөн тиийээт, почта дьиэтигэр тиийбиппит. Исаевтар диэн ыаллар, биһиги тиийбиппит кэннэ, Хонууга көһөн киирээри олороллоро. Кинилэргэ куурусса сымыытын маҥнай амсайдым. Саһархайын соччо биһирээбэтим, сиэмээри гыммыппын дьиэлээхтэр: «Пахай мантын сиэбэт буоллаххына, саллаат буолуо суоххун»,- диэннэр, саллааттар диэн сымыыт саһархайынан эрэ аһылыктанар дьон буоллаҕа дуу диэн, саарбахтыы-саарбахтыы, саллаат буолар баҕаттан сиэтэҕим дии.
    Дьоммут көспүттэрин кэннэ, почта дьиэтин аҥаарыгар биһиги олорон хааллыбыт. Мин почта дьиэтин биир гына кэрийэбин. Сороҕор оройуон киинин кытта кэпсэтэ сатаан эрэйдэнэ олорор киһиэхэ: «Бу лаампаны маннык хамсат»,- диэн балтым төбөтүн хамсатан «сүбэлиир» үһүбүн. Ону үүрсэ сатаан баран, арыт ылынан, лаампаларын хамсатан көрдөхтөрүнэ, сибээстэрэ кырдьык тупсан кэлэрэ, оччоҕо аны «сүбэһиттэрин» хайгыыртан соло булбаттара. Командировкаҕа кэлэр сибээс үлэһиттэрэ бары биһиэхэ түһэллэрэ. Аны араас кэмнэргэ биһиэхэ хонон-өрөөн ааспыттара мелодист Георгий Никифоров (кырдьыга, ханна олордохпутуна түспүтүн өйдөөбөппүн, Соболооххо эбитэ дуу, Төбүлэххэ дуу?). Ол саҕана, улахан уолаттар, эдэр дьон бары кэриэтэ гармошкаҕа, баяҥҥа оонньуур этилэрэ, ону Георгий Никифоров үтүөтэ этэ диэн билигин да кэпсииллэр. Худуоһунньук Афанасий Осипов Төбүлэххэ маҥнайгы сырыытыгар биһиэхэ олорбута. Биһиги дьиэ кэргэни уруһуйдуу сылдьарын сэмээр аҕай кэннттэн өҥөйөн көрөн баран, соһуйдум аҕай: «Пахай доо, бу худуоһунньук олус дьээбэтик ойуулуур эбит дии, дьоно сирэйдэрэ эрэ баар, оттон харахтара-хаастара, муруннара-уостара ханналарый? Итинник мин да ойуулуом этэ»,- диэн испэр хоноһобун хотон кэбистим.
    Бу дьиэҕэ икки бырааттарым төрөөбүттэрэ.
    Саһыл дьиэтэ диэн сиргэ эһэм Охоноос, эбээ Өлөксөөс олороллоро. Мааса, Суура диэн эдьиийдэрдээхпин, Баабал (кинини тоҕо эрэ, үксүн Победа диэн ааттыыллара), Оппуонньа диэн убайдардаахпын.
    Биһигиттэн чугас Ыстаркыаптар диэн ыаллар бааллара, биһигини кытта араа-бараа Коля, Любачык диэн оҕолордоохторо. Оҕолору барыларын да кытта бодоруспутум, доҕордоспутум. Колялар үһүөн биир араспаанньалаахтар, уҥуохтарынан эрэ араарарбыт. Улахан Коля дьиҥинэн сааһынан үһүөннэриттэн кыралара. Дьиэлэрбит чугас буолан сайыннары-кыһыннары суксуруһан аҕай биэрэрбит. Ийэлэрэ тугу эмит астаатаҕына тута сылдьан сиирбит минньигэс да буолара. Колялыын бииргэ үөрэммиппит. Өссө биир кэмҥэ паартаҕа бииргэ олорбуппут. Мас уруучуканы кирэр куһаҕан идэлээх этэ. Биирдэ уруучукатын дьиэтигэр хаалларан кэбиһэн, миигиттэн көрдөөтө. «Ыстаабат буоллаххына»,- диэммин уларыстым. Сотору соҕус көрбүтүм, киһим уруучукабын айаҕар уктан, хантайан баран өһүө мастарын ааҕа олорор эбит. Уруучукабын төттөрү былдьаан ылан, ыстаабатын диэн, угунан чэрэниилэ иһитигэр уган ылан баран, төттөрү биэрдим. Арай биирдэ көрбүтүм доҕоор, Колям айаҕа, тииһэ, уоһа бүтүннүү чэрэниилэ буолан баран, эмиэ өһүөтүн маһын салгыы ааҕа олороро…
    Коля аҕата биирдэ эмэ, мастан кыһан, иккиэммитигэр туох эрэ сэрии сэбин оҥорон биэрэрэ, оччоҕо биһиги киһи тэҥэ суох буоларбыт. Улахан уолаттар сэриилэһэн оонньуулларыгар бэйэбит сэриибит сэбэ суох буолан чугаһаппаттара. Аҕабыт оҥорбут бэстилиэтэ, саата үчүгэй соҕус буоллаҕына түөкэйдээн ылаллара уонна оонньоппута буолаллара. Ол аайы биһиэхэ Коля аҕата оҥорон испэт этэ. Наһаа эрэйиттэн аны бэйэм кыһан оҥосторго боруобаламмытым.
    Бэстилиэт оҥостон ампаалыктана сырыттахпына, улахан уолаттар кэлэн көрө түһэн бардылар. Сэрэйдэхпинэ, сөбүлээбэтилэр быһыылаах. Сэппин оҥостон баран, «сэрииһиттэргэ» тиийбиппэр, бу «саллааты» биһиги ылабыт дэһэн, былдьаһан киирэн бардылар. Биллэн турар бэйэм саастыылаахтарбар уонна кыраларга хамандьыыр буола тустэҕим дии. Сотору соҕус, «Калашников» аан дойдуга аатырарын курдук, мин мас оҥоһуктарым Төбүлэх иһигэр биллэн барбыттара. Бэйэм саа-саадах оҥорооччу быһыытынан улахан уолаттары кытта тэҥ статустаммытым. Ол гынан баран дьиэбэр, «кылаабынай саа-саадах оҥорооччу», «хамандыыр» буолбуппун билбэт ийэм, сотору-сотору, тырыта быһыллыбыт ыстаан икки, мас сыыһа икки дьиэни биир гына ыһыллара элбээбитин иһин, «кылаабынайы» таһыйан сабырҕатара. Аҕам хата ол дьарыкпын бопсубат. Эр киһи буоллаҕа, «улуу» саа сэбин оҥорооччу үйэҕэ биирдэ төрүүрүн билэр буоллаҕа дии. Биирдэ кыччана сылдьан, тойон эрбэҕим төбөтүн быһаҕынан элийэ баттааммын, хаан бөҕөтө тохтон, дьиэбэр киириэхпин куттанан, балыыһаҕа тиийэн бэрэбээскэлэтэн, киһи-хара буолтум.
    Аллар атаһым Юрка сааһынан аҕа да буоллар, кинилиин олох арахсыбакка тапсан оонньуурбут, аны балтын кытта бииргэ үөрэнэрбит. Юрка кинигэ бөҕөтүн ааҕар, аахпытын миэхэ кэпсиир. Хаһан эрэ табаарыһым курдук ааҕар буолабын диэн ымсыырабын аҕай.
    Бастакы кылааьы бүтэрэрбэр ааҕар буолбутум. Арай биирдэ туспа сылдьар кинигэ илииһин булан добдугураччы аахтым. Сүһүөхтээбэккэ эрэ аахтым. Онтон наһаа да соһуйбутум, наһаа да үөрбүтүм! Дьонум аах аттыларыгар олорон хаста да төхтөрүйэн дорҕоонноохтук аахтым. Ким да кыһаллыбат, истибэт курдук. Улахан уолаттар аттыларыгар баран эмиэ аахтым. Өйдөөтөхтөрүнэ кинилэр эрэ өйдүөхтэрэ, ааҕарга саҥардыыта үөрэммит дьон буоллахтара. Суох, эмиэ өйдүөбэтилэр. Дьэ дьикти эбит! Мин сүһүөхтээбэккэ эрэ ааҕарбын тоҕо ким да аахайбатый?
    Ааҕар буолтум кэннэ, доҕорум булбут кинигэтин, кини кэнниттэн мин ааҕарым, онтон иккиэн ырытарбыт. Кырачаан библиотекабыт кинигэтин куоталаһа-куоталаһа барытын аахпыппыт. Библиотека дьиэтигэр сылдьыы - бэйэтэ биир улахан бырааһынньык, кэрэ-бэлиэ түгэн буоллаҕа: кэрэттэн-кэрэ, саҥаттан-саҥа арыйыылар, билии-көрүү саҕахтара тиһигин быспакка тахса тураллара, күүтэллэрэ. Долгуйа-долгуйа кинигэ талар, үчүгэйин эриэхсит. Оччоттон - баччаҕа диэри, ханна да тиийдэхпинэ, библиотека үлэһиттэрин улаханнык убаастыыр дьонум буолтара.
    Биир ыалга төгүрүк луук ыстакааннаах ууга үүнэн турарын көрөн олус соһуйдум: үрэх луугун төрдө төгүрүк уонна сиэнэр эбит. Дьэ бэйи, аны сайын буолуохтун, кыһын сииргэ хаһаанар буолуохтаахпын. Күүтэн-күүтэн сайын үрэх луугун түөрэн, силистэн атыны булбакка, ботаник буолар дьылҕаламматаҕым.
    Аны Юралыын гражданскай уонна Аҕа дойду сэриитин геройдарын хаһыаттартан, сурунааллартан кырыйан хаартыскаларын мунньарбыт. Ол дьикти дьарыгым, дойдум историятын үөрэтэрбэр көмөлөспүтэ. Юра оройуон киинигэр орто оскуолаҕа үөрэнэ сылдьан, каникулга кэллэҕинэ кэһиитин ойуулары аҕалара, оччоҕуна мин коллекциям хаҥыыра. Сороҕор аҕам суруттарбыт сурунаалларын, ааҕыллыан иннинэ, ийэм этэринэн, «тырыта быһан» айдаан бөҕөтүн тардарым.
    Киинэни көтүппэппит. Халлаан алдьанан көтөр аал көппөккө, уһун хаайтарыылар буоллахтарына, сорох киинэни хастыыта да көрөөччүбүт. Киинэ көрдөрөр мотуор аккаастаан, арыт биир хартыынаны хас эмит күн, көһөрө-көһөрө көрдөрөр түгэннэрэ да бааллара. «Били бэҕэһээ киһибитин, акула сиэн бүтэрдэҕэ»,- диэн, киинэбитин салгыы көрө тахсан иһэн, аҕам дьээбэлэнэрин өйдүүбүн. Сөмөлүөт кэллэҕинэ, ханнык хартыыналар кэлбиттэрин, ким эмит, сүөкэһэ сылдьан, билэ охсоро уонна бөһүөлэкпитигэр улахан сонун быһыытынан тарҕатара.
    Сайын сүрүн дьарыкпыт сөтүөлээһин. Бөһүөлэк өҥөйөн турар хомотугар күнү-күннүктээн сөтүөлүүбүт, кумаҕар хап-хара буолуохпутугар диэри таалалыыбыт. Оҕо сааһым Төбүлэҕэ, ханнык кинигэни ааҕа сылдьарбыттан: арыт Крым биэрэгэр, арыт Элладаҕа, Скандинавияҕа, Кубаҕа, Чуумпу Доҥҥа, Тарас Бульба Украинатыгар, Күөх Арыым - Стивенсон «Кистэлэҥнээх арыытыгар», эбэтэр Робинзон Крузо тиксибит арыытыгар кубулуйаллара. Онно доҕорум Юраны уонна кинигэм геройдарын кытта куруук бииргэ буоларбыт. Хомо тирэхтэрэ, киһи соруйан олордубутун курдук сыыр аннынааҕы үүммүт мастар, сатаан саҥараллара буоллар, ким кинилэргэ ыттыбытын, «парашюттуу» оонньообутун (мас төбөтүттэн тутуһан баран сиргэ ыстанааһын) кэпсиэхтэрэ эбитэ буолуо. Киэһээ сып-сап аһаат да, эмиэ кинигэ үрдүгэр түһэрбит.
    Оҕолор, сыһыы талахтарын быыһыгар саһа сытан, ким эрэ дьонуттан уоран аҕалбыт табаҕын тардан бурҕаҥнаталлар. Талах чыычаахтара кинилэри «табах-тыыллар-тыыллар-тыыллар» диэн ыстырыыстыыллар. Арай талах саҕатынан ааһан иһэр киһи көһүннэҕинэ, оҕолор иһийэн чуумпуран хаалаллара. Киһи билбэккэ ааһа турара. Киэһэлик бөһүөлэкпитигэр тиийбиппит, айдаан атыыра: оҕолор тыаҕа саһа сытан табахтыыллар эбит, олох сатаналларын ааспыттар, эрдэ-сылла маны дьарыйыахха диэн. Ким мөҕүлүннэ, ким таһылынна.
    Сорохтор, олох да табаҕы уоппакка сылдьан, табахтаабыттары кытта бииргэ сылдьыбыт буруйдарыгар «сууттаннылар», бары табахпытын быраҕар аакка бардыбыт.
    Фермалар сайылыкка көспүттэр. Түннүктэрин холуодаларыттан арааран сиргэ уурталаабыттар. Аны кэлбэттэр быһыылаах, хата, саҥа арагаайкаларбытын айааһыахха диэн, түннүктэри барытын кэрийэ сылдьан тоҕута ытыалаан кээстибит. Табарбыт да сүрдээх, ыттахпыт аайы түннүк тааһа бытарыйан кырылыы түһэр, ол аайы киһиргээн күлэн алларастаһабыт, бэргэн ытыыбытынан куоталаһабыт. Доҕорум Юрка, улахан киһи буолан, онно улаханнык дьарыллаахтаабыта. Онтон мин эһэм оҕонньор бардьыгынааһынынан буруйум боруостаммыта.
    Ким эрэ Күөх Арыыга сааскы уу аҕалан бырахпыт охсуу болуотун булбута. Биһиги бу болуоту Күөх Арыы аннынааҕы сөтүөлүүр сирбитигэр уһааран аҕалан, онон уста оонньуурга быһаардыбыт. Хас да күн, үлэлээх дьон курдук, сарсыарда аайы баран, киэһээ хойукка диэри отунан-маһынан олуйсан, болуоппутун ууга киллэрдибит. Юрка, Коля (Бөтүрүөбүс) уонна мин хамаандалаах болуот, «ураа» хаһыы доҕуһуолланан, «улахан айаҥҥа» туруммута. Ол гынан баран, хамаанда буруйунан эбитэ дуу, биитэр «хапытааммыт» Юрка өрүс сүнньүн билбэтэ бэрдиттэн эбитэ дуу, хараабылбыт Күөх Арыы араатыгар эрэ киирэр санаата суох, үөскэ киирдэр киирэн бара турда. Эрдинэн, анньынан туһа суох буолла. Хата, Эбэ аһыммыта дуу, Индигир кытылын уолаттара бэйэбит ууһут буолан эбитэ дуу, утуу-субуу ууга ыстаныталаан, харбаан кытылбытын этэҥҥэ булбуппут. Болуоппут уста турбута. Эрдэ ыстамматахпыт буоллар алдьархай тахсардаах этэ. Чоккурас уу буолбут таҥастаах, табыллыбатах «муоранан айаннааччылар», сүүрүккэ киирэн уста турбут «хараабылбытын» толору уулаах харахпытынан сайыһа, атаара хаалбыппыт.
    Роза, Юрка бииргэ төрөөбүт балта. Биһиги бииргэ үөрэнэбит. Роза, оҕо сааһым сэһэнин биир чаҕылкай ыстраныыссата. Төбүлэх оччотооҕу олохтоохторун уонна биһиги үөлээннээхтэрбит уостарыттан билигин да түспэт түбэлтэ маннык этэ.
    Оҕо көмүскэлин күнэ. Чаҕылхай күннээх, күп-күөх халлааннаах, от-мас көҕөрөн силигилээн турара. Хайа эрэ ампаар күлүгэр мустан сөрүүкүү сытан, ону-маны сэлэһэбит. Роза уонна икки бырааттыы Ностуруойаптар сайынын төрөппүттэрин кытта ыстаадаҕа сылдьалларын кэпсииллэр. Ол быыһыгар Роза Иҥээли дьиэтин ампаарыгар элбэх кинигэ баарын туһунан этэн аһарда. Мин онно сатыы тиийиэххэ сөп дуу, суох дуу диэн туоһуластым. Үс көс диэн өйдөбүл бачча диэн миэхэ суоҕа, сирдээҕи кээмэйдэрим Төбүлэх Саһылынан уонна Сайылыгынан түмүктэнэллэрэ. Сайылыгынан барыллар диэбиттэригэр, миэхэҕэ сайылыгы аастахха кэлэр курдук өйбөр киирээхтиир буоллаҕа. Кэпсээнньиттэр дьоммутун кытта сатыы сылдьабыт диэн эппиттэриэ, мин да сылдьар инибин диэн эрэли үөскэппитэ. Уһуну-киэҥи толкуйдуу барбакка, сүбэлэһэн баран, элбэх кинигэттэн аҕалан ааҕар баҕа баһыйан, Иҥээли диэки түһэ турдубут. Өссө Улахан Коля балта, Любачык «кутуруктаахпыт». Киэһэ төннөр дьон, барарбытын кимиэхэ да эппэтибит, эгэ өйүө эҥин диэн баар буолуо дуо?
    Оту-маһы ааҕан, көтөрү-сүүрэри одуулаһан, сылайар-элэйэр диэни билбэккэ, утаттахпытына үрүйэлэртэн уу иһэ-иһэ тэппэрийии бөҕө буолла.. Арай кыракый Любачык кынкыйдаатаҕына, солбуһа сылдьан, сүгэн-көтөҕөн син-биир иннибит диэки дьүккүйэбит. Үс хайаны уҥуордаан, аата-ахса биллибэт үрүйэлэри туораталаан, Любачык сүгэһэрдээх, син Иҥээлибитин үөһэттэн өҥөйө түстүбүт. Бокуойа суох ампаарбытыгар сүүрүүнэн тиийэн, туох да омуна суох ыт баһын саҕа күлүүскэ иҥнэ түстүбүт. Оччотооҕу оҕо барахсаҥҥа күлүүһү алдьатар туһунан өй хантан кэлиэй? Хата, дьиэтэ аһаҕас буолан, онно киирэн, сөрүүкүү-сынньана таарыйа, аҕыйах кинигэ баарын көрө сыттахпытына, түннүгүнэн элэс гынан киһи көстөн ааста. Куттанар-соһуйар түгэн биэрбэккэ, Любачыкпыт аҕата киирэн кэллэ. Кыыспыт аҕатын диэки тойтоһуйа турда.
    Инньэ гынан били кинигэбит эрэ, туохпут эрэ, түөрт «күрүөйэх»: биирбит көтөхтөрөн, атыттар Уйбаан харабыллаах, Төбүлэхпит диэки төттөрү дьөгдьөрүстүбүт. Бу сырыыга сылайбыппыт улаханнык билиннэ. Хата, Уйбаан сиэбигэр уктан кэлбит биир хаа бэчиэнньэтин өл хабан абыранныбыт. Хантан ылбыта буолла, минньигэһэ диэн сүрдээх. Ол курдук минньигэс бэчиэнньэни күн бүгүҥҥэ диэри амсайа иликпин. Сотору-сотору «харабыл» хамаандатынан тохтоон сынньанабыт. Оҕус Кэрэххэ тиийиибитигэр, биһигини көрдүү кыракый Төбүлэх олохтоохторо бары кэриэтэ утары тоҕу ааҥнаан иһэллэрэ көһүннэ. Ким оонньуур свирель тыаһатар, ким халампаастаах, ким ыһыктаах, түөрт «күрүөйэх» дьоно-сэргэтэ, аймахтара бары бааллара.
    Биһиги сүппүппүт күнүс биллибит. Биир куомуннаахпытын Улахан Коляны таһыйан, ээҕин этиппиттэр, «күрүөйэхтэр» хайа диэки салаллыбыттарын билбиттэр. Тутатына Уйбаан биһиги ириэнэх суолбутун ирдии ыстаммыт. Төннөрбүтүгэр бадарааннаах сиргэ, кэлбит суолбут үрдүнэн кырдьаҕас лэппэрдээн ааспытын, Уйбаан анаан көрдөрбүтэ. Бука, аны күрүү оонньооботуннар диэн буолуо. Суолбутуттан көрдөххө, батыһа сылдьар курдук эбит да, кыылларга да оҕо диэн өйдөбүл үрдүк быһыылааҕа, дьээбэлээбэтэҕэ. Биһиги куттанан салгыы саҥата суох айаннаабыппыт. Эбиитин, бөһүөлэкпитин бүтүннүү атаҕар туруоран, суут кытаанаҕар түбэһэрбит буолуо диэн куттаммыппыт да, дьоммут барахсаттар көстүбүт үөрүүбүтүгэр аһатар-сиэтэр, сынньатар-утутар эрэ түбүгэр түһээхтээбиттэрэ.
    Балаҕан ыйын бастакы күнэ кимиэхэ баҕарар күндү буолаахтаатаҕа. Үөрэнэ киирэрбитигэр бары биир таҥастаах этибит. Уолаттар фуражкалаах, курдаах буоларбыт. Чаҕылхай күннээх сассыарда киэргэммит оҕолор, төрөппүттэр оскуола диэки тиэтэйэ-саарайа субуһаллар. Мин ийэбин уонна балтыбын кытта бастакы кылааска киирэ баран иһэбин. Тулабар сып-сырдык, от-мас суугуна, чыычаах ырыата, күн сыралҕана – барыта баара, үөрэнэ киирбиппэр туох барыта үөрбүт быһыылааҕа.
    Учууталым Валентина Семеновна Корякина (Ноговицына) диэн олохтоох эдэркээн кыыс. Кылааспытыгар төрдүөйэхпит. Биир эрэ кыыстаахпыт. Аҕыйах буоламмыт, биир хоско иккилии кылаас үөрэнэр. Күн аайы, сороҕор хастыыта да ыйытыллабыт, ол иһин билиибит чиҥ. Иккини ыллаххына, оскуола бүтүннүү буолуохтааҕар, кырачаан Төбүлэх бүтүннүү билэр буоллаҕа, бэл ыт үрэрэ кытта «икки-икки» диэх курдук иһиллэр.
    Оскуолаҕа үөрэнэр үчүгэйэ сүрдээх, күн аайы тугу эрэ саҥаны-сонуну билэҕин. Мин ойуулааһыҥҥа, ыраастык суруйууга, ырыаҕа күннүүбүн. Уһун переменаҕа аһаталлар. Арай биир оннук аһылыкка ким эрэ ытаан сыҥырҕаата. Соһуйуу бөҕө буоллубут, үөһээ кылаас уола аһаабакка эрэ ытыы олорор. Мин кинини аһынан эмиэ сүгүн аһаабатым.
    Хата, уолу ким да кырбаабатах, атаҕастаабатах, уруогар иккини ылбытыттан хомойон ытаахтаабыт. Оскуолаттан аччыктаан ахан кэлэн аһыыр үчүгэй баҕайы. Аһаат да, эмиэ үөрэниэх санааҥ кэлэр.
    Иккис кылааска үөрэнэрбитигэр учууталынан Мария Петровна Прокопьева диэн Таатта кыыһа кэлбитэ. Саҥа учууталы бары сөбүлээбиппит. Мин, аһары баран, таптаабытым даҕаны диэххэ сөп. Кимиэхэ эмит олус болҕомтотун уурдаҕына күнүүлүүрүм. Хайҕанаары үөрэхпин аһары кичэйэрим. Болҕомтотун тардаары сороҕор мэнигилиирим. Мария Петровна пионерскай хаалтыстаах, маҥан куопталаах, хойуу, уһун баттаҕын кэтэҕэр эриммит, сырдыктыҥы харахтардаах мөссүөнэ өйбөр олорон хаалбыт. Нэһилиэк олоҕор-дьаһаҕар барытыгар кыттара. Кини миигин уонна Розаны иккис кылааска пионерга киллэрбитэ. Дьиҥэр үһүстэн эрэ ылаллара. Сороҕор киэһэ кыраһыын лаампатынан пионерскай сбордар бараллара. Ол бэйэтэ умнуллубат кэрэ түгэннэр буоллахтара. Баһаатайынан Мария Петровна бэйэтэ этэ. Дойду ситиһиилэрэ биһигини кынаттыыра. Гагарин космоска көппүтүн кэннэ, космонавт буолуон баҕалаах элбэх быһыылааҕа.
    Учууталым билигин Таатта Чымынаайытыгар олорор, үлэлиир. Арассыыйа үтүөлээх учуутала. Манна даҕатан эттэххэ учууталларга табыллыбыт урааҥхайбын. Миигин өссө биир Арассыыйа ааттааҕа Валентина Васильевна Жиркова үөрэппитэ, ииппитэ. Ити биллиилээхтэрэ эрэ, биллибэт биричиинэлэринэн улахан чыыҥҥа-хааҥҥа, наҕараадаҕа тиксибэтэх, ол эрээри талан ылбыт идэлэригэр бэриниилээх, оҕо аймах ытыктабылын, билиниитин ылбыт үөрэтээччи элбэх буоллаҕа. Учууталлар барахсаттарга үөрэппит оҕолоро, син төрөппүт оҕолорун кэриэтэ буоллахпыт, өр сылларга үлэлээбит үлэлэрин кэрэһиттэрэ буолан сырыттахпыт: ким учуутал эрэлин толорон, аатын ааттатан, мин үорэнээччим, кини үөрэнээччитэ, сорохтор, арба да маннык оҕо баара, ким эрэ төттөрүтүн, ама, бу киһийдэҕи үөрэппитим буолуо дуо дэтэн.
    Мин биир ытыктыыр нуучча доҕорум, таҥара үөрэҕин туһунан уруһуйугар улахан аартык, чаҕылыччы тыкпыт күн (таҥара) диэки тыргыллар, бэттэх эдэр киһини суолга киллэрэн, улахан айаҥҥа аттаныан иннинэ, кырдьаҕас киһи үөрэтэ-такайа, алгыы турар. Улахан аартык икки өттүнэн ыллыктар туора-маары бараллар, олор итирэн баран охсуһа-өлөрсө сылдьар дьоҥҥо, чэпчэки дьахталларга, саарбах соҕус баайга-дуолга, сэриилэргэ, өлөрсүүгэ-өһөрсүүгэ, көр-нар олоххо тиэрдэллэрэ көстөр. Мин ити ойууну көрө туран, иитээччилэри, учууталлары, төрөппүттэри киһини олох киэҥ аартыгар, билии-көрүү өйүөлээн, манан айаннааҥ диэн, алҕаан ыытар сырдык дьоҥҥо холообутум.
    Иккис кылааска үөрэнэрбитигэр, оройуон кииниттэн элбэх оҕону аҕалан, интэринээккэ олордон үөрэппиттэрэ. Ол быыһыгар, туспа бөһүөлэктэнэн олорор геологтар оҕолоро эмиэ бааллара. Оҕо оҕону атаҕастаабата, баттаабата. Табах, арыгы диэн өйбүтүгэр да суоҕа. Арай мэник, үөннээх оҕолор баар буолаллара. Биир үөһээ кылааска үөрэнэр уол, биһигини эркин сууллаары гыммыт диэн, өйөттөрөн баран, бэйэтэ учуутал киирэригэр: «Бу дьон эркиммитин сууһаары гыннылар»,- диэн бэйэбитин буруйдатара. Кыһын үөрэхпит кэннэ сүрүн дьарыкпыт: мас-муус киллэрии, кинигэ ааҕыыта буолара. Уһун сынньалаҥнарга оройуон кииниттэн убайдарбыт, эдьиийдэрбит кэлэннэр, оҕо-уруу элбээн, бөһүөлэкпит сэргэхсийэ түһэрэ.
    Биирдэ киинэҕэ биир нуучча уола «сало» диэн аһы илдьэ кэлбит. Киинэҕэ эрэ көрөр, хаһан да амсайбатах аһым. Ымсыыран бөҕө буоллум, киинэбин да көрбөккө бэриһиннэрэ сатаатым да, киһим ол курдук көрдөрбүтүнэн бэйэтэ сиэн кэбистэ. Түмүгэр киһибин ытаттым. Өлүү түбэлтэлээх киинэбит бүтэн хаалла. Уолум хаһытыы-хаһытыы ытыыр киһи буолан биэрдэ. Ытааччы ийэтэ, мин дьонум бары сүүрэн кэллилэр. Мин аһыттан бэрсибэтин иһин кырбаатым диэхпин тутуннум, онон борустуой «күлүгээн» быһыытынан таһыллан хааллым. Кэлин ол ымсыырбыт аһым, баара суоҕа сибиинньэ сыата эрэ буолан хаалан соһуппуттаах. Ону билтим буоллар былдьаһан да бэрт.
    Иккис кылааһы бүтэрэрбэр үчүгэй үөрэҕим, бэрээдэгим иһин оройуон киинигэр пионерскай лааҕырга сынньаммытым. Онно Индигир умнаһын үс оройуонун оҕолоро кэлбиттэрэ. Мин эрдэ кэлбит буоламмын, бастаан Хонууга онтон Соболооҕунан аймахтарбынан сылдьыбытым. Соболооҕу сөбүлээбитим. Хайдах эрэ дьоно-сэргэтэ Төбүлэхпин санаппыттара.
    Биирдэ Хонуу уолаттарыгар түбэстим. Кырбаабатылар гынан баран, дэлби өттөйдүлэр. Биир бэйэм саастыыта уолу өйдөөн хааллым. Хас эмэ хонон баран, кимниин эрэ, ханнык эрэ хонтуораҕа сылдьан, ол уол элэстэнэн иһэрин түннүгүнэн көрөн, ыскаап кэннигэр саһан туран соһутан «иэстэстим».
    Ол сайын элбэх доҕордоммутум.
    Ол эрээри, оҕо сааспар арыгылааһын буортутун-алдьатыытын туһунан суруйдахпына эрэ табыллар. Улахан дьон, билигин санаатахха, син иһэрин иһэллэр эбит буолан баран, биһиэхэ биллэрбэт буола сатыыллар этэ да, кулгаахпыт истэрэ чуора, харахпыт көрөрө сытыыта... Почтаҕа мэхээнньиктээбит, биһиги Кыбаах диэн ааттыыр киһибит «нуучча бөһүөлэгэр» арыгыттан умайан өлбүт үһү диэни истибиппит. Биир аймахпыт иһэ сылдьан илиитин тарбахтарын үлүтэн быстарбыта. Арыгылааһын кыһыҥҥы суол аһылыннаҕына элбиирэ. Биирдэ биһигини кытта үөрэнэр нуучча кыыһын аҕата, иэдэһин быһа оҕустаран, «нуучча бөһүөлэгин» диэки куотан эрэрин көрбүппүт. Кэнниттэн итирик сахалар эккирэппиттэрэ. Хомойуох иһин, нуучча киһитэ өйдөөх этэ. Оччолорго, оҕочоос мэйиибэр бэйэм төрөөбүт омукпуттан кыбыстыы маҥнайгы кыыма охсуллан ааспыта.
    Ыаллаһа сытар көмүстээх Өймөкөөн нөҥүө, арыгы дьалхаана, Төбүлэхпин бастакынан хаарыйбыт быһыылааҕа. Көмүс уонна арыгы, арыгы уонна нууччалар. Балар, мин оҕотук өйдөбүлбэр, хайдах эрэ арахсыспат аргыстар курдук иҥэн хаалбыттара. Харыстаан буоллаҕа буолуо, арыгылааһыны кытта сыһыаннааҕы оҕо истэригэр кэпсээбэт эбиттэр. Онон арыгы туох эрэ куһаҕаннаах эбит диэн, чопчу билбэтэрбит да, чаҕыйа улааппыппыт. Аны оччотооҕу киинэлэрбитигэр арыгы рекламата, билиҥҥи курдук аһаҕастык да буолбатар, баар этэ. Оҕо арыгылыыра диэн, кэпсииллэриттэн иһиттэххэ, арай оройуон киинигэр эрэ баара.
    Оҕо сааһым доҕотторо барахсаттар, бары да арыгылааһынтан сылтаан олохпут огдолуйаахтаатаҕа буолуо. Ким санаабыта баарай, оҕо саас бүтэрин, ийэ-аҕа бу дойдуга букатыннаахтыы кэлбэттэрин, көр-нар олох төлөбүрдээх буоларын, өлүү-сүтүү, кырдьыы диэннэр баалларын. Доҕорум Юра, кэлин, арыгылаан буруйу оҥорон, хаста эмит хаайыыга олорон, ол дойдуттан сэллик ыарыы буолан, эдэр сааһыгар бу дойдуттан арахсыбыта. Оттон арыгылааһынтан сылтаан суорума суолламмыт, илиитин-атаҕын үлүппүт, кэлиэкэ буолбут, бэйэтэ, кэргэнэ, оҕолоро буор иһээччи буолуталаабыт, арахсыбыт-үүрүллүбүт диэн элбэх буолаахтаатаҕа. Киһи барахсан, ордук эдэр-сэнэх эрдэҕинэ, бу орто дойдуга букатын кэлбит курдук сананара ханна бараахтыай? Дьиҥэр, сүүс да сыл олорор буоллахха, бу сирдээҕи олоххо кылгас кэм, кэрчик эрэ буолаахтаатаҕа. Дьэ онтубутун кыайан, киһилии сатаан олорбокко иэдэйээхтиибит.
    Араас киинэлэртэн, кинигэлэртэн, атын да дьон холобуруттан көрөн-истэн, ааҕан, үөрэнэн да, киһи олох үгүс олчурдарын тумнуох курдук да, киһи аймах төттөрүтүн дьаныһан туран сыыһалары хатылыыр курдук. Бэркиһиигин эрэ.
    Биирдэ хантан эрэ кэлбит, оҕолорун кус оҕолорун курдук батаһыннара сылдьар итирик эмээхсини (кэлин оҕолорун сааһыттан сылыктаатахха, наһаа эмээхсин буолбатах буолуохтаах, бэккэлээтэҕинэ отутчалаах буолуо) атаҕастаан, хаппыт буорунан тамнаабыппыт. Билигин ону санаатахпына, кыбыстан ханна барыахпын булбаппын. Ол сордоох өлбүтүн истибитим (хайдах өлтүн билбэппин, сэрэйдэххэ арыгыттан буолуо. Арыгы обургу буллаҕына арахсыбат эбит этэ, оҕолоро эрэйдээхтэр эмиэ киһи буолбатахтара, бары арыгыттан өлбүттэрэ). Хор, ол иһээччи да буолбутун иһин, биһиэхэҕэ тиийэ, түүйбүт курдук сыыҥпытын соспут дьон атаҕастыырбыт сүрэ бэрдэ…
    Төрдүһү бүтэрбит дьылбар оройуон киинигэр көспүппүт. Үөрэх дьылын, дьоммуттан хаалан, интернакка олорон Төбүлэхпэр түмүктээбитим. Дойдуттан арахсыы ыарахан этэ. Атын сиргэ үөрэнэн биэрбэккэ сэттис, ахсыс кылаастарга диэри эрэйдэммитим. Оройуон киинэ, ааттыын Чуумпу Кытыл (Төбүлэҕим биир аата) кэнниттэн, айдаана-куйдаана, киириитэ-тахсыыта элбэҕэ. Арай библиотекалара баайа сөхтөрбүтэ. Оччолорго тыаттан киирбит оҕолор «Б» кылааска үөрэнэллэрэ. Мин балаҕан ыйын маҥнайгы күнүгэр, «Б»-ларга тиийэн олорунан кэбиспитим. Ону испииһэк быһыытынан эн «А»-ларга бааргын диэн көһөрөн кэбиһэннэр, хомойуу бөҕөтө буоллум.
    Оройуон киинин оҕолорун олус сүрдээн-кэптээн кэпсииллэр этэ. Кырдьык мэниктэрэ, сытыылара сүрдээҕэ. Кинилэртэн хаалсымаары мин эмиэ «түһүнэн» кэбистэҕим. Дойдубар үчүгэй үөрэхтээх бэйэм түргэнник ортолорго киирбитим. Төбүлэхпин ахтан бөҕө. Саатахха, оҕолорум бары туспа үөрэнэллэрин таһынан, интернаакка олороллор. Хайыамый, бииргэ үөрэнэр оҕолорбун кытта билсэн-көрсөн, син тардынан, үөрэҕим да көнөн барбыта эрээри, убайым Сиэнньэ аармыйаҕа баран, убайдаахтар курдук дурдам-хаххам суох буолбута. Балтыбын, бырааттарбын бэйэм көмүскүүр чиэскэ тиксибитим да, сатаан охсуспат урааҥхай буолан биэрбитим.
    Ордук били, лааҕырга киирэ сырыттахпына өттөйбүт Саасканы, туйгуннук үөрэнэр Миитиги уонна оҕолор «атаах» диэн куруук туоратар Коляларын кытта бодоруспутум. Колялыын өссө лааҕырга киирэ сылдьан билсибитим. Кини таайым аах аттыларыгар олороро. Сааскалыын кинигэни ааҕарбытын сөбүлүүр буоламмыт тапсарбыт. Оттон Миитиктиин кистээн, күүстээх буолаары дьарыктанар этибит. Гантелбыт чоҕунан сылытыллар былыргы өтүүк. Иһигэр кумах кутан ыйааһынын ыаратарбыт. Эрчиллиилэри «Физкультура и спорт» сурунаалтан ыларбыт. Өссө биир кистэлэҥ дьарыкпыт бокса. Оччотооҕу биллиилээх боксердары барыларын ааҕа билэрбит. Бокса кинигэлэрин эҥин сурутан ыларбыт. Олимпиада буоллаҕына, Сэбиэскэй Союзтан ким чөмпүйүөннээбитин урут билбит оҕо бэйэтэ чөмпүйүөн буолбутун курдук буолара.
    Оттон Колялыын үксүн аахпыт кинигэлэрбитин ырытыьарбыт. Аҕата сэрии кыттыылааҕа буолан, улаханнык ытыктыыр киһим. Дьоно биһиги мустан ампаалыктаһарбытын бопсубат буоланнар, ардыгар хоно да хаалар этим. Оҕолор тэйитэр оҕолорун аһынар буоламмын, кинилэргэ хайдах сатыырбынан көмөлөһөрүм.
    Уулуссабыт аата Заложнай диэн, манна олорор дьон урут «Заложнай куркууллара» (бука баай соҕустарын иһин буолуо, сүөһү бөҕөнү туталлар этэ) диэн ааттыыллара. Оҕолор бэйэбит «биһиги Ачаллааннар» (уулуссабыт уһугар баар сөтүөлүүр сир аата. Билигин киһи сөтүөлүөхтээҕэр буолуох таҥас сууммат сирэ) дэнэбит. Ону сиэн уҥуоргулар эмиэ былдьаһаллара.
    Дьонум атыыласпыт дьиэлэрин кладовкатыгар улахан масс дьааһыкка элбэх да элбэх кинигэ баара. Ол мин баайым этэ. Онтон көтөҕүнэн киллэрэн ааҕарым, сороҕун атын кинигэлэргэ атастаһарым. Ыалларбыт бары элбэх оҕолоохторо, аны туран бары араа-бараа саастаах этибит. Дьиэттэн-дьиэҕэ көһө сылдьан оонньуурбут. Сайын ортото Ачаллаан уолан Тарабаат диэн сиргэ көһөрбүт. Онно уолаттар, кыргыттар сөтүөлүүр сирдэрэ диэн арахсарбыт. Кыргыттар сирдэрэ чычаас быһыылаах этэ. Онно сөтүөлээбит уол үөҕүллэн бүтэрэ. Сөп буолан дьиэлээн истэххинэ, ким эмит утары көрсөн төттөрү илдьэ барара. Ол курдук күнү быһа сөтүөлээн, ньамаҕынан тамнааттаһан, киэһэтин ибили аччыктаан кэлэн, сиирэ-халты аһаат, аны кинигэ үрдүгэр түһэрбит.
    Учууталларбыт үксэ эдэрдэр. Кылаас салайааччыта Валентина Васильевна диэн. Күһүн хаар түһүөн иннинэ уонна сааһын үөрэх дьыла бүтэригэр кылааһынан тыаҕа тахсарбыт. Оонньоон-көрүлээн, чэбдигирэн киирэр этибит. Пионерскай сбордарга сылдьарбыт. Сороҕор кэнсиэр да туруорарбыт. Араас дьоҕурдаах оҕолор бааллара: ырыаһыттар, ойууһуттар, үҥкүүһүттэр, музыканнар, хоһоон айааччылар, спортсменнар. Баһылай Миитэрэйэбис диэн, биьиги кылааспыт салайааччытын кэргэнэ, география учуутала улаханнык ытыктанар этэ. Хомойуох иһин эдэр баҕайы сааһыгар олохтон туораабыта.
    Арыгы, табах туһунан аҕыйах тыл. Биһиги испитигэр, табахтыах кэриэтин, кыратык кыһыл арыгы испит ордук диэн өйдөбүл баара. Билигин ону санаатахпына, хараастан ылабын. Ол «кырабыт» диэн муҥура суоҕун, «кыһылбыт» «үрүҥҥэ» кубулуйуоҕун өйдөөхтөөбөт буоллахпыт. Үҥкүүгэ улахан уолаттар иһэн кэлбиттэрин сөҕө-махтайа көрүү-истии буолара. Бу санаатахпына, биир эмэ «кыһылы» уонча буолан уос-тиис үллэстэн баран, «артыыстаан» ол-бу буолаллар быһыылааҕа: биһигини тутан ылан сирэйгэ үрэллэрэ уонна: «Биллэр дуо?»- диэн ыйыталлара. Онно туох да биллибэт буолара. Тутулуннахтарына оскуолаттан көтө-көтө бараллара. Үстүү-түөртүү сыл хаалбыт оҕо элбэх буолан, табахтааһын баҕас баарын-баара да, улахан дьоҥҥо көрдөрбөккө буола сатыыллара. Биһиги кырачаан акаарылар, испит улахан уолаттары бэйэбит да билбэппитинэн ымсыыра, сөҕө-махтайа көрөрбүт. Киирии-тахсыы, сүлүкүччүһүү бөҕө буолаллар. Сороҕор, хайа эрэ иччитэх кылааска киирэн баран, биһигиттэн биир эмэ чолоҕору «учуутал кэлэрин» кэтэтэ хааллараллара, оччоҕо биһиги киһи тэҥэ суох буоларбыт. Ким эмит чугаһаары гыннаҕына, сэнээбит соҕустарбытын үүрэн кэбиһэбит, атыттарга дьоһун баҕайытык: «Улахан уолаттар…охсуһаллар…»,- диэн «чып кистэлэҥинэн» кулгааҕар сипсийэн ыытарбыт. Биһигини, хаһан улаата охсобут диэн, санаа үүйэ-хаайа тутара. Эмиэ улахан уолаттар курдук буолуохпут этэ.
    Төбүлэххэ олордохпутуна маҕаһыыммыт атыыһыта оройуон киинигэр харчытын туттара киирбитин, арыгылаан баран, харчытын ылаары, хардаҕаһынан эттээн кыыллыы өлөрбүттэрэ. Ол дьулаан түбэлтэ мин оҕотук өйбөр-санаабар умнуллубаттык олорон хаалбыт.
    Арай өйдөөхтөрүгэр киһи-киһи курдук дьон, арыгы истэхтэринэ, олох уларыйалларын олус дьиибэргиирим: сирэйдэрэ-харахтара туран хаалбыт буолара, эбэтэр сыыҥтарын-сырааннарын сынньылыта сылдьан, сыллаары гыннахтарына, сиргэнэн куотар буоларым..
    Аҕыйах тыл маатыры туһунан: билиҥҥи оҕолуун-дьахтардыын маата суох саҥарбат буолбут кэмнэригэр тэҥнээтэххэ, улахан дьоммут мааттаабат буолан буоллаҕа буолуо, биһиги олох маатырылаабат эбиппит. Биирдэ ийэм убайбын үөҕүстүҥ диэн мөхпүтүгэр, убайым «ёлки-палки» диэн үөхсүү буолбатах диэн быһаара сатыырын өйдүүбүн.
    Бытааннык да буоллар, саҥа сиргэ үөрэнэн испитим. Оскуолабар саҥа доҕор-атас элбээбитэ. Уһун сынньалаҥы Төбүлэпин санатар Соболооххо, аймахтарбар баран атаарабын. Саҥа дьыл бырааһынньыгар, улахан дьону кытта тэҥҥэ сылдьабыт, ким да үүрбэт-үтүрүйбэт, бэйэҥ-бэйэҕэр сылдьаҕын. Дойдум оҕолоруттан тэйэ быһыытыйбытым. Биирдэ доҕорум Юрка, үҥкүү кэмигэр, иһэн баран, иччитэх кылааска ыҥыран киллэрэн: «Изменник Родины»,- диэн, нэһилиэккин таҥнардыҥ диэн буоллаҕа буолуо, кырбаары чиччигинэппитин, түбэһэ оскуола завхоһа дьахтар киирэн быыһаабыта. Ол, бэйэм да дойдубун ахтан буорайа сылдьар киһиэхэ кыһыыта сүрдээх этэ.
    Сайынын онно-манна үлэлии сатыыр этибит. Коммунальнайга сиппиир быһан, баайан үстүү солкуобайы ылбыппытын өйдүүбүн. Кирпииччэ үктээһинигэр эмиэ үлэлиир этибит. Биир сайын Колымторг ыскылаатыгар баржанан кэлбит табаар сортировкатыгар сылдьыбыппыт. Кэнсиэрбэлэри сыымайдыыр этибит. Онно «пьянай баржаны» сүөкүү сылдьар дьон итирэллэрин-кутуралларын эт харахпытынан көрөрбүт. Арыгылаах дьааһыгы соруйан үлтү түһэрэн баран, арыгытын сүүрдэн ылаллара. Массыынанан тиэйэн иһэн бытыыккалары онно-манна тамныыллара. Хата, кинилэр киэннэрэ алдьаммата бэрт. Үлэлэрин кэнниттэн, бырахпыт бытыыккаларын көрдөөн булалларын сөҕөбүн.
    Тохсус кылааһы бүтэрэрбэр, оскуоланы бүтэрбит тастыҥ убайым доҕорунаан, бөһүөлэк таһыгар тахсан, ол событиены «сууйдубут». Туох эрэ, бадаҕа «Солнцедар» диэн быһыылааҕа, түөрт-биэс бытыыккалаах этибит. Туох сокууската кэлиэй: куолайыттан өрүсүһэ-өрүсүһэ киллиргэттибит. Бастаан мин хоттордум. Арааһы саныы-саныы (өлбүт убайбын Сиэнньэни эҥин) ытаа да ытаа. Дьонум ыксаан телогрейканан бүрүйэ-бүрүйэ утута сатаатылар да, утуйан да бэрт: миигин сэниигит эҥин диэн баайсан аны охсуһаары чиччигинэстим. Онтон бэрт сотору, чөл этим-сииним ылыммакка, хотуолуур айдааҥҥа түстүм. Дьиэбэр хайдах илдьибиттэрэ буолла, нөҥүө күнүгэр, уу иһэн киллиргэтэ-киллиргэтэ, оронтон турбакка сыттым. Туалекка тахсан харахтарым быччайан тахсыахтарыгар диэри хотуолуубун. Ийэм испиппин билэрин билбитэ буолан баран, аҕабар тугу да биллэрбэтэҕэ. Дьэ «улахан уол» буоламмын, арыгы иһэн «абыранным» аҕай. Туох үчүгэйдээҕин сөбүлүүллэрэ буолла? Аны иһэн быстар үһүбүөн…
    Ол эрээри, ити бастакы иһиим кэнниттэн, бэйэм бэйэбэр биэрбит «андаҕарым» кэлин хаста-хаста хатыламмытын айбыт таҥара бэйэтэ эрэ билэн эрдэҕэ.
    Оскуолаҕа биир кэмҥэ үөрэммит доҕотторум-атастарым барахсаттар, ол кэмнэрдээҕи хаартыскалары көрө олорон, санаатахха-аҕыннахха, арыгылааһын содулуттан суох буолбуттара, эмсэҕэлээбиттэрэ аата-ахса суоҕа киһини дьиксиннэрэр. Аата хайдах, ким да сэрэппэтэх-бопсубатах эбитэй диэн абаланан кыланыах санаам кэлэр. Сорохтор, киһи кыһыйыах, урукку арыгы ордук этэ дииллэр. Кырдьаҕастар кэпсээннэинэн, Муоманы хайдах арыгы булуоҕуттан өлүү-сүтүү, оһол-төрүөт саҕаламмыт. Оччолорго, балыыһаҕа үлэлээбит кырдьаҕастар туоһулааһыннарыан, оройуоммут хаһыатыгар суруллубутунан, историябытыгар да биллэринэн арыгылаан баран өлөрсүү, умайыы, үлүйүү, ууга түһүү, бэйэҕэ тиийинии баар эбит. Онон урукку арыгы ордук этэ диир кыахпыт суох. Бу тухары сэрэхэдийбэтэхтэрэ, ытырыктаппатахтара, инникини көрбөтөхтөрө, санаабатахтара сүрдээх эбит.

    0
  • Yakutsk-Jocial
    4 декабря 2021
     

    Иккис түһүмэх.

    Мин сэбиэскэй саллааппын.

    Күндү ааҕааччыам, бу түһүмэххэ мин төрөөбүт-үөскээбит түөлбэбиттэн тэйэн, атын омуктар ортолоругар сылдьыбытым туһунан кэпсэнэр. Бу кэпсэнэр кэмҥэ, биһиги дойдубут Сэбиэскэй Сойуус сайда сатаан баран, билиҥҥилэр этэллэринэн, «улугураары» турар кэмэ этэ. Туох да омуна-төлөнө суох, ол саҕана, дойдубут туһугар ууга-уокка киирэргэ, өлөргө-тиллэргэ бэлэм этибит. Атын дойдуга сылдьар кэмҥэр, атын омуктар, эн омуккун эйигинэн оҥорон көрөллөрө. Бииргэ сулууспалаабыт омуктарбар биир бэйэм саха омугу, оттон сулууспалаабыт сирим омуктарыгар ньиэмэстэргэ, бүтүн Сойууһу тыктаран көрдөрөрүм. Онон эппиэтинэһэ сүрдээх улахан этэ.
    Күһүн мин Аллараа Тирэхтээх диэки убайым Оппуонньалыын куобахтыы сылдьабыт. Бу сырыы, миигин иһэр-аһыыр доҕотторбуттан тэйитэр кистэлэҥ сыаллааҕа.
    Биир күһүҥҥү киэһэ «чэпчээн» баран кулууп дьиэттэн тахсан истэхпитинэ, биир эмиэ бэйэбит курдук сордоох кэлэн испиискэ көрдөөччү буолла. «Хайа, ноо, биһиги бэйэбит «испиискэ» көрдүөхтээх (баайсыахтаах) этибит буолбатах дуо? Бу хантан кэлбит, туох «наглай» киһитэй?» Бэйэбиттэн балыс уолаттары батыһыннара сылдьарым. Олорго киэптии таарыйа, маннык саайаллар диэн, испиискэ көрдөһөөччүнү биирдэ дайбаан баран ааһа турдум. Уолаттарым, «улаханнарыттан» хаалсымаары, суулла сытар киһини тэбиэлээн кулупаайдаан бардылар. Охто сытар киһини тэбиэлиир оччолорго соччо биһирэммэт этэ, оннук киһини мөлтөҕүнэн ааҕаллара. Мин уолаттарбын: «Барыахайыҥ!»- диэн ыҥыра сатаан баран, төннөммүн, саҕаларыттан соһуталаан арааран баран, «кыайбыт-хоппут» дьон быһыытынан, бара турдубут. Нөҥүө күнүгэр биир милииссийэ кэлэн үҥкүүттэн миигин отделга илдьэ барда. Буруйбун кистии барбакка «геройдуу» тута билинним. Төһө да испэр «кинилэр тэбиэлээн эбиискэлэспэтэхтэрэ буоллар, бу дьыала маннык дарбаана суох буолуо этэ» диэтэрбин, уолаттарбын этэн биэрбэтэҕим. Дьыаланы «итиитигэр» суһаллык арыйан, астынан хаалбыт милииссийэ үлэһитэ камераҕа киллэрэн хатаан халыгыратан кэбистэ. Кырбаммыт сордоох мэйиитэ доргуйан балыыһаланаахтаабыт. Оччотооҕу милииссийэр дьоҥҥо-сэргэҕэ чугас турар буолан, ааҕан-суоттаан, ырыҥалаан көрөн, чопчу миэхэ тахсыбыттара.
    Бу иннигэр, биир атаспынаан кэлии омуктары кытта охсуһан, бу дьиэлэригэр эмиэ киирэн «сынньанан» тахсыбытым. Онно «бэйэлэрэ саҕалаабыттара» диэн куотуммутум. Бу сырыыга, «бэйэтэ саҕалаабыта» диэн, киһини кырбыы сылдьар сатаммат диэн өйдөтө сатаабыттара да, эдэрим бэрт буолан ситэ өйдөөбөтөҕүм. Ол гынан баран, КПЗ (камера предварительного заключения) диэн сирдэрин эппинэн-хааммынан, өйбүнэн-санаабынан даҕаны кыайан уйбат сирим этэ. Бастаан түбэстэхпинэ, итирик эбэтэр испит буоллахпына, арыгым чаана тахсыар диэри киэбирэрим, бэрдимсийэрим. Онтон «өлөн» түһэр этим.
    Дьыала оҥоһуллан сууттанаары, халыҥ аймахтарбын ууга-уокка түһэрбитим. Бу санаатахха, буойар-хаайар аҕата суох хаалбытым таайдаҕа. Акаары санаабар, улахан киһи буоллаҕым буолан, үүнэ-тэһиитэ суох барбытым. Ийэм тылын истибэт этим. «Бэйэм билэбин» диэн тыллаһарым. Үҥкүүнү, көрү-нары көтүппэппин.
    Дьонум барахсаттар: ийэм, эдьиий Лиинэ, аҕам быраата, мааҕы бэйэлээх уоллара хаайыы дойдуланаары ыксаан, быраастарынан, военкоматынан, суутунан сүүрүү-көтүү бөҕө буолаахтаатылар. Бэрик да баар быһыылааҕа: военком миэхэ ыалдьан аххан биэрбитэ. Мин акаары ону, аармыйаҕа миигинэ суох сатамматтар эбит диэх курдук санаабытым. Милииссийэттэн таһааралларыгар, доруобуйаҕынан сыыйыллан хааллаххына, сууттанаҕын диэн таһаартара. Аймах халыҥа-өҥнөөҕө быһаардаҕа буолуо, аармыйалыыр буолтум. Аармыйаҕа барыахтааҕым быһыытынан үлэлээбэппин. Тугу гыныамый, күнүскү аһылыкка диэри утуйа-утуйа, түүннэри илээччийэбин. Бииргэ үөрэммит уолаттарым ким аармыйаҕа, ким үөрэххэ сылдьар буоланнар атын уолаттары кытта бодоруһабын. Хата ону, тута кэриэтэ, миигин тыаҕа утаарбыттара.
    Тыаҕа үчүгэйэ сүрдээх да, көҥүл илээччийэрбин суохтаан бөҕө. Киэһэ утуйаары сытан спидоланан сөбүлүүр ВИА-ларбын истэн тыыммын таһаарабын. «Самоцветтар» «Школьные года»-ларын араас тыас-уус ортотуттан истэ-истэ оскуолабын ахтан бөҕө. Били, тиһэх кылаастарга, хаһан эрэ оскуоланы бүтэрэбит дэһэрбитин санаатахпына, сонньуйабын эрэ. Бу «улахан» киһи олоҕо диэннэрэ соччо бэрдэ суох эбит. Барыта «көҥүл», тугу баҕараргын гынагын дии сананыллара. Бу кэриэтин оскуолабар сылдьарым быдан ордук. Уруоктаргын биллиҥ да, бүтүүтэ буоллаҕа. Сороҕор чүмэчи уотунан кинигэ ааҕабын, онтубун убайбынаан ырытабыт. Куобах бөҕөтүн охтордубут. Киһи диэн сороҕор хараҕа туолбат да буолар быһыылаах. Иккиэйэх бэйэбитигэр икки сүүстэн тахса куобахтаахпыт, ол үрдүнэн салгыы бултуубут.
    Биирдэ убайым сыыр эниэтигэр саһан турар үүтээни көрдөрбүтэ. Анаан ыйбатаҕа буоллар, көрбөккө ааһыа эбиппин. Бандьыыт Кыдамаалап (Порфирий Коновалов – аҕабыыт, сэбиэскэй версиянан, хоту үрүҥнэр хамсааһыннарын биир сүрүн тэрийээччи) кыһыллартан хорҕойбут ордуута үһү. Иһин киирэн көрүөх баар этэ да, хомсомуол киһи ол бандьыыт, аҕабыыт өтөҕүн кэрийэ оонньуу сылдьыам этэ дуо? Ол курдук кэнэн дууһалар этибит, биһиги сэттэ уонус сыллар оҕолоро. Саатар, аҕабыыт икки, бандьыыт иккини дьүөрэлэһиннэрбиппит да баар, икки утарыта турар өйдөбүллэри. Билигин санаан сөҕөбүн эрэ.
    Кэлин тоҕуһуонус сыллар ортолорун диэки туох эрэ докумуоннары (арааска, архыып киэннэрэ быһыылааҕа) түбэһэн көрүтэлиирбэр, бу аҕабыыт тутулларыгар ньэҥниир уопуһа баар этэ. Онно улахан «баайтан» биир саһыл тириитэ, биир тутааҕа суох фарфоровай чааскы эрэ баалларын өйдөөн хаалбыппын. Баайын кистэммит буолуон сөп да, бу түбэлтэ миигин улахан санааҕа түһэрбитэ: хайдах маннык дьадаҥы аҕабыыт, бандьыыт баар буолуон сөбүй? Тугун харыһыйан өлөргө-тиллэргэ кирээхтээбитин кыайан өйдөөбөтөҕүм. Идеялара күүстээх буолуо дуо? Билигин ол докумуону көрдүүбүн да көстүөх быһыыта суох.
    Биирдэ суолга, миигин кытта атын кылааска үөрэммит, сылгыһыттыы сылдьар уолу көрүстүбүт. Миэхэ илдьит ыыппыттар: кэлэ оҕустун, аармыйалыыр буолла диэн. Куобахтарбытын суортан-тураахтан, сиэмэх кыыллартан күрэтэн араҥастаан баран, Хонууга сатыы барбыппыт.
    Тиийээт арыгыга оройбунан түстэҕим дии.
    Барар күммүтүгэр портка Хонуу барыта баар этэ. Биһигини, ааттарын билбэт буола итирбит, Ийэ дойду «көмүскээччилэрин», онтон-мантан хомуйан, сөмөлүөт иһигэр мал курдук хаалаан ыытан, дьоммут барахсаттар дьэ «һуу» диэтэхтэрэ. Хонуубут барахсан, аны икки сылынан көрсүөххэ диэри!.. Оччолорго аармыйаҕа барбыт иитиллэригэр, киһи буоларыгар, олоххо суолун буларыгар мас-таас курдук эрэнэллэрэ. Аармыйаҕа кими да кэлиэкэ оҥорботторо, өлөрбөттөрө-өһөрбөттөрө.
    Уус-Ньараҕа «Индигирка» гостиницаҕа хас да хоннубут. Дьэ дэлэй пиибэлээх, арыгылаах, ким да буойбат-хаайбат сиригэр тиийбит дьон көрүлээтэхпит. Ол гынан баран, төрөөбүт дьиэбититтэн улаханнык тэйбэтэх дьон, Муомабытыгар курдук наһаа кэбилэммэппит. Хайа уонна «байыаннайдар» туомалара буоллахпыт дии. Уолаттар баттахтарын күлтэччи сүлэн кээстилэр. Миигин, дьэбириэй оҕонньоро парикмахер, маннык айылҕа бэлэҕин кырыйбаппын, илиим алдьаныа, антах да кырыйыахтара диэн кырыйбата. Мин хайдах маннык баттаҕы тоҕо харыһыйарын өйдөөбөтүм: куруук көпсөйө сылдьар, сытан испэт баттах баар дии. Гостиница үлэһиттэрэ наһаа иһимэҥ-аһаамаҥ диэн сэрэппиттэрэ. Ол быыһыгар: «Өймөкөөннөрдөөҕөр бэрээдэхтээх эбиккит»,- диэн киһиргэттилэр. Бары биир хоско баарбыт.
    Биирдэ уолаттар киирэн: «Саха кыыһа баар эбит, гостиницабытыгар»,- диэтилэр. Ньара оччолорго нууччата элбэҕэ бэрт буолан, биһиги нуучча сиригэр сылдьар курдук сананарбыт. Баран билсиэххэ диэн буолла. Мин бардым. Чугаһаан баран билбитим, Томторго олорор, учууталлыыр, бэйэлээх бэйэм эдьиийим Старкова Варя буолан хаалла. Балайда уһуннук кэпсэттибит. Уолаттар тулуйбакка төттөрү-таары сүөдэҥнэһэллэр, мин диэки кынчарыйан ылаллар. Кэпсэтии быһыытынан, мин бастаан билсэн баран, кинилэри ыҥыран эмиэ билсиһиннэриэхтээҕим. Мин уолаттарбар: «Ситинник билсэр баҕайыта»,- диэн киэптээн аххан тиийдэҕим дии. Онтон: «Оонньоон эттим, эдьиийим эбит»,- диэбиппэр, сиргэ силлээтилэр: «Сордоох да киһигин, дьээбэлэммэккэ сүгүн да сылдьыбаккын»,- диэтилэр.
    Сотору сөмөлүөтүнэн Дьокуускайдаатыбыт. Куоракка «Маяк» пионерлааҕырыгар олохтоотулар. Дьиэбититтэн-уоппутуттан тэйбиппит, ийэ-аҕа бэлэмэ суох сиргэ тиийбиппит биллиэх курдук буолан барда. Уһуннук арыгылаабыппыт эмиэ таайда. Биир нэһилиэктэн сылдьар уолбут охтон түһэн, устунан таттаран уйулҕабытын хамсатта. (Инники түһэн эттэххэ, бу уол, аармыйа кэнниттэн иһэ-аһыы сылдьан тоҥон өлөөхтөөбүтэ). «Скорайданныбыт» эҥин. Кэлэн үөҕэн-мөҕөн, «көрөн-истэн» бараахтаатылар. Ол кэннэ бары да саҥабытыттан-иҥэбититтэн маттыбыт. Ас суох. Баара да буоллар киирэрэ биллибэт. Утуйуохпутун уубут кэлбэт. Тас таҥастыын байдыын, хороччу олорбутунан хонобут. Түүн үөһэ аны куорат нууччалара «Бей якутов!» диэн сарылаһан, түрүлүөн бөҕө буола сырытта. Эппиһиэрдэр баар буолан иирээни таһаарбатылар. Сарсыарда туруоран, таһырдьа турар остуолларга туох эрэ хааһытын кытта, чээй биэрдилэр да, онтукайдара айахха киирэрин саҕана, тоҥон хаалан, киһи аһаабыта-аһаабатаҕа биллибэт үлүгэрэ. «Туох үлүгэрдээх сиригэр кэллибит»,- диэн эрдэхпитинэ, хата, «атыылаһааччылар» (призывниктар хамаандаларын чаастарга дылы арыаллааччылар) кэлэн миигин кытта биир уолу илдьэ бардылар. «Атыылаһааччыбыт» халлаан күөҕэ погоннаах, летчик быһыылаах. Мин моряк буолуохпун баҕарар этим. Ону: «Доҕорум Коля баҕарар лётчиктарыгар илдьээри гыннылар дуу, үөдэн дуу? Чэ буоллун даҕаны. Бу лааҕыртан эрэ түргэнник тэскилиэххэ. Хата, уолаттарбыт манна наһаа уһаабаттара буоллар»,- диэн баҕара санаабытым да, кэлин истибитим, сорохтор бу лааҕырга ыйтан ордук сыппыттар үһү.

    0
  • Yakutsk-Jocial
    4 декабря 2021
     

    Сөмөлүөккэ утуйан абыранныбыт. Красноярскайга тиийэн туһэрбитигэр үөһэттэн аатырар Красноярскай ГЭС-рин көрдүбүт. Дойдубут биир сөҕүмэр тутуутун көрөн испэр киэн тутта санаатым. Бу дойдуга ардах түһэн курулата турар эбит. Онуоха буоллаҕына биһиги сорох уолаттарбыт хаатыҥканан бэллэйдии сылдьаллара. Сорохпут таҥастарын: кыһыҥҥы соннорун, бэргэһэлэрин, атах таҥастарын олохтоохтор эргэҕэ атастаһан, эбии харчы сыыһын, үксүгэр арыгы биэрэллэр. Биһиги таҥаспыт үчүгэй этэ: оччотооҕуга «муодунай» бараан истээх курка, котик бэргэһэ. Олохтоохтор да эргинэ үөрэммиттэр быһыылаах, анаан киирэн Саха сириттэн кэлэр самолету көрсөллөр эбит.
    Новосибирскайтан ыла тимир суолунан бардыбыт. Урут, киинэҕэ эрэ көстөр поезд диэннэрэ барахсан, кырдьык да аатырыан аатырар көлө эбит. Эчи улаханын, уһунун, түргэнин! Түннүгүнэн хоту дойду уолугар өтөр наар умнуллубат дьикти көстүүлэр, дойду үрдүнэн бара турар сайдыы кэрчиктэрэ, киинэ курдук биир-биир субуллан истилэр. Киһи көрдөр-көрөн олоруох курдук. Кырдьык да улахан сайдыылаах сиргэ олорор эбиппит диэн киэн туттуу иэйиитэ үөскүүр.
    Биһиги хамаандабыт сорҕото, «атыылаһааччы» хараҕа барыбытыгар тиийбэтинэн сибээстээн, харчы бырахсан, арыгылаан, суолу кылгатан эрэллэр эбит. Чэ, арыгылаатыннар, сорох онто да суох сөп буолан иһэр. Кинилэр биир Кавказ киһитиниин булсубуттар. Өссө икки саллааттаахтар. Кавказ киһитэ ырыата- тойуга сүрдээх. Тугу да диэтэххэ, барбах ырыа тылларынан эрэ эппиэттиир, хата, киниэхэ табыллара да бэрт.
    Түүн биһиги хамаандабытын ыҥырар хаһыы иһиллибитигэр, ким ханна утуйа сыппытынан ойон туруу буолла. Онтубут, били кавказецпытыгар ким эрэ хамаандабыт нүөмэрин этэн биэрбит. Бу киһибит, били икки саллааты кытта иирсэн турбут уонна биһиэннэрин көмөҕө ыҥырбыт. Били көрдөөх-нардаах киһибит олус дьиикэй киһи эбит. Бары көрөн турдахпытына, вагон купетын үөһээ полкаларыгар ыстанан тахсан, тоҥоноҕунан тирэнэ-тирэнэ, били саллааттары тэбиэлээн кэбилээтэ. Киһибит, поезпыт ханнык эрэ станцияҕа тохтоон, милииссийэлэр илдьэ барыахтарыгар диэри айбардаата. Мин санаам улаханнык түстэ: сэбиэскэй саллааттар итирик аайы кырбаттараллара диэн иэдээн, саатахха иккиэ буолан баран. Кэлин олоҕу билэн-көрөн баран санаатахха, кавказецпыт билиҥҥинэн «авторитет» эбит, оттон саллааттар эрэйдээхтэр кыһыл погоннаах этилэрэ (внутренние войска), хаайыылаахтары харабыллыыр эҥин буоллахтара, буруйдара, бука, ол буоллаҕа. Икки утарыта күүстэр бииргэ арыгылааһын түмүгэр ииристэхтэрэ. Оччотооҕуга дьиэттэн тэйбэтэх, Сэбиэскэй Сойууһу таҥара эрэ гынан үҥпэтэх, эбиитин саллааттыы баран иһэр тыа оҕотугар, бу дьулаан хартыына этэ. Эмиэ бу саллааттар курдук кырбана сылдьыах муҥмут буоллаҕа дуу? Социализм сайдыбыт дойдутугар итинник быһыы-майгы суох буолуохтаах этэ. Кинигэҕэ суруллубуттан, киинэҕэ көрөрбүтүттэн ураты, быһыыта, атын олох баар эбит. Барыта эриэ-дэхси, үүт-тураан буолбатах быһыылаах. Дьэ буоллаҕа!
    Саратов куорат. Поезтан түһэрэн стройдатан ханна эрэ илтилэр. Баанньыктаттылар. Били Ньараҕа дьэбириэй оҕонньоро харыһыйан кырыйбатах баттаҕын, «илиибит алдьаныа» эҥин диэн кымаардаан да көрбөккө, «сүлэн» кээстилэр. Байыаннай таҥас түҥэттилэр: уочаратыҥ кэллэҕинэ, тугу биэрбиттэрин ылан кэтэн иһэҕин. Бастаан бэйэ-бэйэбитин көрө-көрө, күлүс да күлүс. Таҥаспыт размердара араас-араас. Уларыттараары гыммыппыт уларыппаттар. Онтон өйдөнөн бэйэ-бэйэбитин кытта атастаһан син орун-оннугар түспүтэ буоллубут. Сырдаабытыгар аһата илтилэр. Киирэн истэхпитинэ духовой оркестр оонньоон тоҕо барда. Аныгы мелодиялары оонньуур буолан астынныбыт. Аһылыктара да үчүгэй буолан биэрдэ. Бичиэнньэ, дьаабылыка биэрэллэр эбит. Аһатан-сиэтэн баран аны утуттулар. Ыраас таҥаска-сапка, ороҥҥо утуйбатах да ыраатта. Үчүгэйиин. Киэһэлик туран дьиэбитигэр сурук эҥин суруйан ыыттыбыт. «Барыта үчүгэй, музыкалаах эҥиннээх, ис хайдарынан аһаталлар, эбиэттэтэн баран утуталлар, киһи эрэ сулууспалыыһык»,- диэн суруйдахпыт дии..
    Хонууга күһүҥҥү киэһэҕэ «танцы» бөҕө буола турар. Самоцветтар «Вербалара» тыаһаабытыгар эркин тула кэчигирээн турар ыччаттар өрө эккирии түһэллэр. Үҥкүүлүүр саастара ааспыт хас да дьахтар сэмээр аҕай ким кимниин үҥкүүлүүрүн, иҥээҥниирин ырыталлар, сэлэһэллэр. Мин соторутааҕыта билсибит кыыһым оскуола оҕото буолан, үҥкүүгэ киллэрбэттэр, онон кимниин үҥкүүлүөх бэйэбиний диэн дьон үрдүнэн олоотуу турдахпына, биир уол миэхэ чугаһаан кэлэн: «Кыһыллаахпын, тахсыахха»,- диэн сипсийдэ. Мин кини кэнниттэн тахсыһан кулууп ойоҕоһугар турар туалет аттыгар тиийэн, кыһыллаах бытыылкабытын астаатыбыт, киһим куолайыттан куллугурата түһэн баран, бытыылкатын мин диэки уунна уонна кулгаахпар төҥкөйөн хаһыытаан бытарытта: «Рота..а..а подьем!». «Хайа сах буоларый, итирэрэ тугун түргэнэй? Хата сыҥаахха тыаһатыам ээ»,- дии санаан эрдэхпинэ, киһим иккистээн сарылаата. Тугун ханныгын өйдүөм иннигэр, өссө хаһыытаатылар. Уу, утуйа сытар эбиппин дуу! Арба да, армияҕа сылдьар этим дуу, бэдиктэр, муҥ саатар, түүлбэр «кыһылбыттан» иһэрдибэккэ эрэ бэлэһирэн хааллахтарай.
    Үйэлэригэр алта чааска турбатах, алаадыйан хаалбыт эрэйдээхтэри, зарядкалатан муҥнаатылар. Сарсыардааҥы аһылыкпыт син аҕай да, кэмчи соҕус буолла. Били оркестрбыт эрэ, сах эрэ. Арба да, бэҕэһээ эбиэккэ музыкаланан таҥхаламмымпыт этэ дуу? Эбиэккэ диэри таҥастарбытыгар хлорканан байыаннай билиэттэрбит нүөмэрдэрин суруннубут эҥин. Оркестрбыт эбиэккэ эмиэ мэлийдэ. Аны аһылыкпыт дьаабы буолбут: уу-ньамаан миин, хааһыбыт эмиэ да рис курдук да, ортотунан тыраҕастаах, амтана да ристэн олох атын. Онтубут овсянка диэннэрэ эбит. Били бичиэнньэбит эҥин мэлигир. Онтукайбыт бара, бэҕэһээ сэтинньи 7 күнэ эбит. Бэҕэһээҥҥи аһылыктарбыт, оркестрбыт аармыйаҕа «праздничнай» диэн ааттанар уонна күн аайы буолбат, армейскай сытыы тыллаахтар этэллэринэн нууччалыы «луч света в темном царстве» диэн көстүүлэрэ эбит. Эбиэт кэнниттэн утуйуу бырааһынньык күн, өрөбүллэргэ уонна учебкаҕа эрэ эбиттэр. Астыммыппыт аҕай баара…
    Саллаат, утуйа да сыттаҕына, сулууспата бара турар буоллаҕа. Аармыйа таайыллыбатах кистэлэҥнэриттэн биирдэстэрэ уугун хамматыҥ буолар: икки сыл тухары, биирдэ да уубун хана утуйбакка кээлтим. Түгэн көһүннэр эрэ: сытан да, олорон да, туран да буоллун, нуктуу түһэн ылаҕын. Туран эрэ диэн алҕас эппэтим. Поска туран, остоолбоҕо курунан тартарынан баран утуйар ыччаттар бааллара. Аны, олох сахсырҕа курдук, минньигэһимсэх буолан хааллыбыт. Саахары түбэстэхпитинэ, кыраан уутун кытта паачканан хачыгыратабыт. Кыра харчыланныбыт да, туох эрэ минньигэһи ылынан, туора харахтан, атын айахтан кистээн кыанабыт. Бастаан утаа киһи сөҕөрө, сүөргүлүүрэ элбэх. Холобура, саллаат түргэнник тура эккирээн таҥнара буоллун даҕаны, оттон түөрт уон биэс сөкүүндэ иһигэр сыгынньахтанан ороҥҥун була охсоруҥ, туохха наадалааҕа буолла? Киэһээ аайы «Отбой!», «Подъем!», «Отбой!», «Подъем!» диэн матайданабыт. Бастаан утаа бары тэҥ саастаах чолоҕордор күлсүү-салсыы бөҕө. Онтон сытарбыт-турарбыт элбээн бардаҕына, ким эрэ бытааныттан хат-хат туруу-сытыы буоларыттан, аны бэйэ-бэйэбитин буруйдаһан, эн бытааҥҥын, мин бытааммын дэһэн киирэн барабыт.
    Көрүдүөрбүтүн мастика диэнинэн соттороллор. Биирдэ мин муоста аалар таҥаспын өйдөөн көөртүм: «Хайа, доо, бэйэлээх бэйэм ыстааным буута сылдьар дии!» Дойдубар эрдэхпинэ, үҥкүү бөҕөтүгэр сылдьыбыт, кыыс бөҕөтүн атаарсыбыт ыстааным этэ. Туалет кафелын тиис суунар суокканан ыраастыыллар диэни истэр этим да, хайдах эрэ өйбөр кыайан киирбэт этэ. Манна оннугу илэ көрөн, бэйэҥ эккинэн-хааҥҥынан итэҕэйэҕин. Бары бэйэ бэйэбитин билсэн, саҥа олохпутугар син үөрэниэх курдук буолан бардыбыт. Сержаттар да маҥнайгы омуннара ааһа быһыытыйда.
    Саха Сириттэн түөрт уон биэс этибит. Аҥаарбыт нууччалар уонна бааһынайдар. Дьэ ол дьоммут, антах тиийэн баран, «нууччамсыйан» сахалартан аккаастанар үлүгэргэ түспүттэрэ. «Дьиҥнээх» нууччалар саха «нууччаларын» билиммэккэлэр, сорохтор төннүбүттэрэ да, аны биһиги ылына охсубатахпыт. Бастаан утаа узбектары кытта чугасаһан испиппит. Онтон дьоммут хайдах эрэ улаатымсыйа туттаннар, тэйбиппит. Кинилэри манна «чуркалар» диэн ааттыыллар. Арааска, кинилэргэ эт, төҥүргэскэ эт, син биир өйдүөбэттэрин иһин быһыылаах. Ол оннугар, саҥа доҕордоспут белорустарбыт быдан ордуктар этэ. Аармыйа иннинээҕи хаартыскаларыгар бары, үтүктүспүт курдук, «а ля Мулявин» (Владимир Мулявин диэн сэттэ уонус сылларга аатырбыт «Песняры» ВИА салайааччыта) бытыктаах, хайдах эрэ минньигэс баҕайытык нууччалыыр уолаттар, киһи да быһыытынан, майгыларынан, боростуойдарынан биһиэхэ сөбүлэппиттэрэ. Мин ороммунан дьуккаахтарым бары белорустар этэ. Коля Сазонов диэн уолу кытта ыкса доҕордуубут. Омуктаһыы суоҕун кэриэтэ. Бэйэҥ түһэн биэрбэтиҥ эрэ, омуккар наадыйбаттар. Түһэн биэрдиҥ да, төрөөбүт омуккун бүтүннүү «аатырдаҕын». Уоруйахтары олох сөбүлээбэттэр. Ол да буоллар мыыла, тиис суунар пааста, иннэ-сап, уруучука курдук бытархайдары куруук уораллар. Биир, түүн таҥаһыгар тахсан киирэр уол баарын, сотору соҕус дьиэтигэр утаарбыттара.
    Дьиэбититтэн сурук кэлэрин күүтэн бөҕө. Ким элбэх суругу тутар диэн куоталаһабыт. Кэлбит суруктары барытын холбуу тутан баран, сурук ахсаанынан муннуга охсор үгэстээхтэр. Сурук ааҕа охсор баҕаттан ону тулуйаргар тиийэҕин. Баһыылка кэллэҕинэ сержаттары күндүлээн баран, ордугун бэйэбит сиибит. Миигин кытта кэлсибит биир дойдулааҕым уол тардыалатан саҥарар буолан эрэйдэннэ. Онто ыгылыйдаҕына бууһа бэргиир. Сержаттар көнньүөрбут кэмнэригэр, көрүдьүөһүргээн: «А-нука, рядовой Егоров, присягу наизусть, чётко и внятно, в стойке смирно!»- диэтэхтэринэ, киһим тардыалата-тардыалата, имиллэрин-хомулларын көрө-көрө быардарын тарбааччылар. Ол аайы, биһиги киһибит өссө ыгылыйан, оскуолаҕа курдук остуолугар бүк түһэн ыла-ыла, туой: «Эй, з..з..забыл»,- диэн баран, кэтэҕин тарбанан кэбиһэн бууһа күллэртиир. Хараҕын уута кэлиэр диэри күлбүт сержант нэһиилэ: «Рядовой Егоров, я же сказал в стойке смирно»,- диэн бөтүөхтүүр, онтон илиитинэн сапсыйан ыытан кэбиһэр.
    Куораппыт туһунан кылгастык. Саратов Улуу Волга кытылыгар турар улахан уонна кырдьаҕас куорат. Промышленнай уонна үөрэх тэрилтэлэрэ дэлэйдэр. Элбэх заводтар, фабрикалар бааллар. Аатырар музыкальнай консерваториялаахтар.

    0
Авторизуйтесь, чтобы комментировать
Ваши данные будут надежно защищены и не будут переданы третьим лицам
Обратная связь