Булчуттарга !!
Ба5арах  -    464
Тайаҕы бултун ньымалара

Уолаттар Булчут күнэ баар буолбута. Бу саҥа үйэҕэ булбутугар саҥалыы ньыма, тутуһуохха наада буолуо. Онон бу ыраах Тверь куорат таһыгар кабаны тоһуурга тоһуйа туран, толкуйдарбын, санааларбын суруйабын. Нууччалыы шриффинэн сурулунна.

Тайа5ы бултаасын тусунан
Саха сирин биир маанылаах ойуурун кыыла тайах буолар. Тайах барахсан уруккуттан билиннэ диэри тосолоох кисини асаппыта - таныннарбыта буолуой? Бисиги обугулэрбит бу кыылы убаастаан - сугуруйэн Ытык хайаларыгар урусуйдаан хаалларбыттара ону туосулуур.
Бу урусуйдары коро турдахха кисиэ5э араас толкуйдар- санаалар уоскууллэр. Былыргы киси, бисиэхэ кэлэр колуонэ ыччаттарыгар , туох диэн санааны тиэрдээри урусуй хаалларбыта буолуой? Ба5ар кини бисиэхэ этиэн ба5арбыта буолуо : «Бу ойуур маанылаах кыылын - тайа5ы харыстаан, кэлэр колуонэбитигэр тиэрдин».
Сир - дойду тайа5а араас буолар. Холобур, Орто Халыма тайа5а саамай улаханнара. Урдугэ 3.20 см буолар, тыыннаах ыйаасына 700-800 киилэ5э тиийиэн соп диэн учёнайдар бысаараллар. Киин оройуон тайа5а кыра буолар, тыыннаах ыйаасына 350-400 киилэ5э тиийэр. Манна сурун оруолу кыыл сылдьар - асыыр сирэ бысаарар.
Бу статья5а кыратык ханнык ньыма баарын суруйарга сананным. Эдэр сана бултаан са5алаан эрэр булчут уолаттарга тусалаах буолуо диэн.


Бултуур ньымалар:
1. Уомэн, суоллаан.
2. Ытынан урдэрэн.
3. Хаайан, курэтэн, тосуурдаан.
4. Хараххар коро тусэн.
Браконьерскай коруннэр:
5. Массыынаннан, буранынан сойуолаан.
6. Тусаахтаан
7. Айа иитэн
8. Тонокко сойуолаасын.
9. Ууга харбыырын кэтээсин.
Бастакы ньыманы сатыыр киси тайах бултугар международнай кылаастаах маастар курдук сыаналанар. Манна кыылы кытта эн бэйэн со5ото5ун киирсин буолар. Биирин куота сатыыр, иккисин эккирэтэр, бултуу сатыыр. Уомэн бултуурга тыаллаах, силбиктээх, сылаас со5ус кун табыгастаах буолар. Эрдэттэн тайах ханна, хайа уруйэ5э сытарын билэн сарсыарда эрдэ со5ус тыалы учуоттаан тийиэххэ наада. Мындыр ой, бэдэр курдук тыаса суох хаамыы, сири учуоттаасын, кыыл айыл5атын билии наада буолар. Соптоох тыаса суох, сылаас танас, чэпчики кыра дьо5ус саа, термос, бутерброд ас ылан баран дьэ бултуу бара5ын. Билигин араас термо, тыынар, тыасаабат танастар баар буоллулар. Рюкзак, саа курун быата, бысах кыына тыасыа суохтаах. Табахтыыр булчут табахтыырыттан туттунуохтаах.
Тайах сарсыарда асаабыт суолун булан баран, хайа сиргэ тахсан сынньана сытарын толкуйдаан, аргыый тыаса суох, бэйэн сыккын биэрбэт сыалтан тыалы утары батысан тахсан, курун (ойуур, талах) быысыгар сытар тайа5ы эрдэ корон, уомэн тиийэн , чопчу сааннан ытыахха наада. Ити эттэххэ боростуой курдук, дьигинэн уомэн бултуурга ылын да5аны судургутук бултуу охсубаккын, эт-колосунун тусэн, сырыы аайы уопутуран кэнники «Курэхтэсиин» бары быраабылатын тутустаххына кыайылаа5ынан тахса5ын.
Уомэн бултаммыт тайах этин амтана сымна5ас, минньигэс, миинэ барымтыа буолар. Кырдьа5астар этэр буолааччылар, бу уол бултун этэ сымсах, ол булчут этэ минньигэс, игэмтиэлээх диэн.
Эт хачыстыбатын тусунан элбэ5и этиэххэ соп, научнай торутун игин ырыппакка эрэ эттэххэ маннык: олорун билэн, куттанан, мохсон, колосунэ тахсан олло5унэ амтана собоон, сииргэ амтана суох, сымсах буолар. Булт олорун бэйэтигэр олох биллэриэ суохтааххын, оччотугар этин хаачыстыбата тупсарыгар, суппэтигэр олус наадалаах. Этэ собообот, амтана минньигэс, миинэ барымтыа буолар.
Иккис ньыма. Булчут ытынан бултуур буолуо5уттан ыла, бу ньыманы тусанар буолбуттара. Ону былыргыны уорэтэр учёнайдар улэлэригэр аа5ыхха соп. Уомэн бултаасынна 100 % бэйэ5иттэн тутулуктаах буолла5ына, манна 90% ыт улэтэ бысаарылаах буолар. Тайахсыт ыт сахаларга улаханнык сыаналанар уонна харыстанар. Учугэй тахайсыт ыты атын бултка уорэппэттэр, куруук улахан бултка эрэ илдьэ сылдьаллар.
Кусун Сэмэнэп кунун кэнниттэн (бала5ан ыйын 15 кунуттэн) тайахсыт ыттары илдьэ аттарын миинэн булчуттар ыраах урэхтэр бастарыгар бултуу тахсаллар. Сэмэнэп танаратын кэннэ булт этэ буорту буолбат, сир сыыйа кун тура-тура тонон исэр. Сарсыарда аайы хаар - кырыа тоноттор са5аланаллар. Баччаларга уон-койуур сутэр, тайах сыта сиргэ ор хаалар, ыраахтан салгынна сыт биэрэр. Учугэй сытымсах ыт 800 миэтирэ курдук сиртэн сытынан чопчу тиийиэн соп.
Кыылы тохтоторго орто, ортоттон урдук унуохтаах, кыанар сытымсах ыт ордук буолар. Олус тургэн, дохсун ыт тайа5ы ыырыгар курэтэн, кыйдаан кэбисэр , ыраах илдьэн киси истибэт сиригэр уруон соп. Кыылгын улахан сырыыннан, эккирэтииннэн бултуугун. Куускэ эккирэтэр ыт тайа5а этэ куугэн буолан, собоон хаалар.
Кыанар, киэн сырыылаах, ол гынан баран аргыый а5ай, сэрэнэн киирэн урэр ыт кыылы тохтотумтуо, курэппэтэт уонна миэстэтигэр бултатар. Маннык ыт бултун ыраахтан, на5ыллык, куускэ ыкпакка урэр, куотаары гынна5ына иннин куойэн, хаайа сатыыр.Кыыл уксун кугас, манан, манан эриэн ыкка тохтуур, хара, куорт онноох ыттан уксун куттанар, тэскилии сатыыр угэстээх. Ыт тохтоппут кыылыгар сыыдам со5устук улахан тыас тасаарбакка , сыккын биэрбэккэ киирэн тыын сирин корон ытан ыла5ын. Бултуурга ордук икки тэн сырыылаах, улахан лонкунас куоластаах ыт ордук. Элбэх ыт буоллахтарына урут хойут киирэн, тайахтарын кыйдаан, курэтэн кэбисэллэр.
Алтынньы бастакы декадатыттан тайах суулэн бутэн баран, атыыр тысы тайахтан арахсан тус - туспа бараллар. Тысы хоройдортон, тиксибэтэх локойдортон куотан хойуу мастаах, систэргэ, лаанкыларга сасан хаалар. Атыыр тайах эмиэ курунна, кысыл талахтаах сиисиккэ куус - сэниэ ылына хоргойон турар. Суулэн буппут тайах олус ырар, сэниэтэ баранар, 30% тыыннаах ыйаасынын сутэрэр. Сумэсинэ барыта быарыгар тусэн, быара улаатан, сымнаан хаалар. Бу бэриэмэ5э кыайан куоппат , быара сыа курдук сасаран хаалбыт буолар.
Усус ньыма. Бу корун уксун , элбэх киси мустан, курэх бысыытынан барар. Сир лаппа тонмутун, тимир коло суурэр буоттун кэннэ са5аланааччы. Тайах суолун эрдэ булан, ханна барбытын корон-истэн, турар сирин чинчийэн курэх онороллор. Тыалы утары, тахсыахтаах сиригэр ытааччылары туруоран баран, атыттара уурээччи буолаллар. Бу курэххэ булт этикатын, бэрээдэгин, саа5а- сэпкэ сэрэхтээх буолар ирдэнэр. Сыл аайы бултуу сылдьан саа5а дэннэнии тахса турар. Бу ньыма уксун со5уруу регионнарга, булт обществолора, хасаайыстыбалара баар сирдэригэр ыытыллар. Саха сиригэр киэнник сайдыбатах ньыма.
Тордус ньыма. Киэнник сайдыбатах , уксун ыраах хоту оройуоннарга коммерческай охоттуризм бысыытынан, биирдиилээн дьон бултааччылар.
Ыраах тыытыллыбатах айыл5алаах , киэн айааннаах- маардаах сиргэ, кусун локой хаамыытын кэмигэр сатыы сылдьан бултууллар. Билигин итинник сирдэр Халыма сиригэр - уотугар хаалбыттара буолуо. Манна учугэй оптикалаах булдьа саа, хаамарга соптоох танас-сап наада буолуо. Бу булт корунэ охоттуризм бысыытынан сайдар чинчилээх.

Браконьерскай ньыма.
Билинни суурбэ биирис, сайдыылаах уйэ5э сорох киси тотон - бата, аатыра сатаан бултуур буолла. Онно соптоох коло, саа сэп да5аны баар. Вездеход массыынаннан, бураанынан, мотуорунан бултуур буоллулар. Уксун куораттар, промышленнай оройуоннар куускэ бу ньыманы тутталлар. Тайах тохсунньу тосуттар тымныытыгар, сутаан ыран олумээри ыраас ыар5аалаах айаанна асыы киирэр кэмигэр топпут, кыайбыт, бэйэтигэр эрэммит «улуу» булчуттар тахсаллар. Бу булчуттарын сытыы харахтаахтар, кытаанах илиилээхтэр, бэргэн ытааччылар. Харахтарыгар кордулэр да5аны, ытан кусуйан киирэн бараллар. Соро5ор сылгыны тайахха бутуйан ал5аска ыраахтан табыахтарын соп. Тута кыыл охтубата да5аны тохтообокко ааса тураллар.
Ама, бу бачча кыахтаах дьон киэсэ асыыр аса суох буолан маннык экстремал булчут буолуохтара дуо? Маннык бултаасыны иннибитин тымтыктаан корор булт салаатын тойоттора тохтотоллоро эбитэ буоллар, эбэтэр Россия бултун сокуона, «улуу» булчуттар бырааптарын кэсэр кыахпыт суох дьиллэрэ дуу? Ол оннугар дэриэбинэ о5онньотторо куоба5ы тусахтыыллара, айа5ын ииттэ сатыыр булчуттар кииси хапкаанныыллара бобуулаах буолла.
Айа, тусах иитэн, саас тононко сойуолаасын бу барыта былыргы ньымалар, айахтарын ииттэр сыалтан бултаабыттара буолуо. Ону да5аны собун корон бултуур буолуо, то5о диэтэххэ эрэй уорэтэн инникилэрин толкуйдууллар.
Бу статьяны суруйа олорон, били таас урусуйун ойдоон кэллим, бу кэрэ айыл5алаах Сахабыт сирин биир маанылаах кыылын , тай5абыт бултун тайа5ы харыстыахха диэн санаабын тиэрдэбин. Кордоххо улахан, кыахтаах курдук буолан баран, дьигинэн эттэххэ тайахпыт сурдээх уйан, кэбирэх, бытааннык уоскуур кыыл буолар. Булту булт курдук сыаналаан бултуохха. Ол исин Сахабыт сиригэр туйах конулун бултуур бэриэмэтин тосту уларытар кэм кэллэ. Тайах бултун бала5ан ыйын бастакы кунуттэн сэтинньи бастакы кунугэр дылы ( икки ый) конуллуоххэ. Дьигинэн эттэххэ, бу соптоох табыгастаах бэриэмэ.
Киси- киси араас кыахтаах, сатабыллаах, сир-дойду аайы булт корунэ араас буолар. Холобур, Орто-Халыма сирэ, ойуура - куолэ, булта, бу бисиги Дьокуускай тасынаа5ы сирбитигэр кыайан тэннэниллибэт. Аны туран хоту дойду дьоно булт кыылыгар-которугэр олох атын коруулээхтэр. Кинилэри дьиннээх айыл5а о5олоро диэтэхпинэ сыыспатым буолуо. Университеты бутэрэн баран хоту улэлээбит киси буолан, ол дойдуну, дьонун - сэргэтин олус сылаастык ахтабын, саныыбын. Оччолорго (1980 с.) куорат уола аан - бастаан Орто-Халыма5а котон тиийбиппэр, халымалар практикант о5ону кэтэспит курдук итиитик –истинник корсубуттэрэ. Бу дойду куолэ-орусэ, ойуура бултунан салыннарбыта. Омуннаан эттэххэ, булт арайыгар (эльдоратыгар) кэлбит курдук санаммытым. Манна кустуурга, балыктыырга, улахан булка сыстан уорэммитим диэтэхпинэ сыыспатым буолуо. Хоту дойду дьоно булт бириэмэтин куускэ тутусаллар, мээнэ ордук бултуу сатаабат дьон. Айыл5аларыгар ийэлии -а5алыы сысыаннасаллар, орускэлэсии, элбэ5и бултуу сатаасын суох.
Сыбаатай диэн кыра босуолэккэ кэлэн баран, отделения управляющайыгар ыйыттым «бу дэриэбинэ5э ыт суох дуо?» диэн. Ону бара, ыттары дэриэбинэ тасыгар биир коруллубут сиргэ баайан тураллар эбит. Билигин ол кэмнэртэн 30 -ча сыл ааспытын кэннэ Орто-Халыма Сыбаатайын, Олооко-Куолун, Суччуна сылгы участагын, Абыйы, Сутуруоханы,
Рубрика: Охота   
Ответов 0 Написать ответ
Ответ на тему: Булчуттарга !!
Введите код с картинки*:  Кликните на картинку, чтобы обновить код
grinning face grinning face with smiling eyes face with tears of joy smiling face with open mouth smiling face with open mouth and smiling eyes smiling face with open mouth and cold sweat smiling face with open mouth and tightly-closed eyes smiling face with halo smiling face with horns winking face smiling face with smiling eyes face savouring delicious food relieved face smiling face with heart-shaped eyes smiling face with sunglasses smirking face neutral face expressionless face unamused face face with cold sweat pensive face confused face confounded face kissing face face throwing a kiss kissing face with smiling eyes kissing face with closed eyes face with stuck-out tongue face with stuck-out tongue and winking eye face with stuck-out tongue and tightly-closed eyes disappointed face angry face pouting face crying face persevering face face with look of triumph disappointed but relieved face frowning face with open mouth anguished face fearful face weary face sleepy face tired face grimacing face loudly crying face face with open mouth face with open mouth and cold sweat face screaming in fear astonished face flushed face sleeping face dizzy face face without mouth face with medical mask face with no good gesture face with ok gesture person bowing deeply person with folded hands raised fist raised hand victory hand white up pointing index fisted hand sign waving hand sign ok hand sign thumbs up sign thumbs down sign clapping hands sign open hands sign flexed biceps
  
Обратная связь
Предложения и замечания