конфедералисты
василий тимофеев  -    598
Конфедералистар хамсааґыннарын 90 сыла.
Кыґыммыт кэлэн, сири-дойдуну аалай маІан хаарынан бµрµйэн, аІхайдары, тµґµµлээх-тахсыылаах эниэлэри биир тэІ µрµІ дьаптал±а±а кубулутта±а. ХаґааІІыта эрэ дьон-аймах тµілбэлээн, «ґай-ґат» диэн µігµлээн олорбут алаастара, кэм-кэрдии дохсун сµµрµгэр кыґарыйтаран, «биґиги кэммит аспыта эбээт» диэбиттии, чуумпуга «чуур» бэрдэрэн, оол урукку оргуйа µллэІниир кэмнэрин ахта-саныы турдахтара.
90 сыл ааста, ахсынньы дьыбардаах кµннэригэр Борго, бµтµн Саха сирин долгуппут, «конфедералистар» хамсааґыннара буолбута. Тіґі да ол кµннэртэн ыла, бу алаас хаара сааскы угут уутугар кубулуйан элбэхтэ уґуннар, тустаах дьон ійµгэр-санаатыгар суураллыбаттык иІпиттэр эбит. Ордук олохтоох, оччотоо±у хамсааґыІІа утарытынан да буолбатар, хайа эрэ іттµнэн кыттыспыт дьон бу билигин µлэлии-хамсыы сылдьар ыччаттарыгар, билэ дьонноругар. Ол туґа эмиэ ійдінір. Сэбиэскэй былаас 70-ча сыл атыыр о±устуу айаатаан олорбут кэмигэр, «бандьыыт», «бандьыыт сыдьаана» диэн хара ааты иІэрэн, туоратыллыыга, кырыы харах кірµµтµгэр сылдьыбыттара, репрессия содур массыыната хайа да бэйэлээ±и хамсатан кірбіккі мэІиэстэр куттала ійгі-санаа±а дириІник иІпитэ буолла±а.
Саха ча±ылхай ыччаттарыттан биирдэстэрэ П.В.Ксенофонтов 1925 сыллаахха, Сэбиэскэй былаас, норуот баартыйата олохтоммутун кэннэ, Москваттан дойдутугар кэлбитэ. Саха АССР µп-харчы Наркоматыгар µлэлии сылдьан, µлэґит норуот баартыйата былааска кэлбитин да µрдµнэн, кыра норуоттар тустарыгар туох да туґалаах µлэ барбатын, сахалар истэриттэн орто бааґынай дьону «кулаак» аатын иІэрэн туран баайын-дуолун судаарыстыба туґугар былдьыылларын, норуот былааґа дэммит Сэбиэскэй Арассыыйа Сталин модун ытарчатыгар киирэн эрэрин, 1922 сыллаахха ылыныллыбыт Саха сирин автономията кµімчµлэммитин сібµлээминэ бэйэтин санаатын аґа±астык этэр буолбута.
Бу, «конфедералистар» диэн ааттаммыт хамсааґын тугунан тµмµктэммитин, Сойуус эстибитин кэннинээ±и суруйуулартан, ахтыылартан, бары билэн эрдэхпит. Арай, хомолтолоо±о, оччотоо±у кіннірµ дьон бу хамсааґын суолтатын ис дьиІин билбэккэ, саа-саадах тутан, «сэбилэниилээх демонстация» диэн ааттаах хамсааґыІІа кыттыспыттара буолар. Бу этиибэр сорохтор сібµлэґимиэхтэрин сіп. Ама хайдах, олох-дьаґах ыараабытын кірі-кірі бэйэлэрин санааларын эппэт-тыыммат буолуохтарай, билэ-билэ уокка киирбиттэрэ диэхтэрэ.
Биирдиилээн дьон, ордук µірэхтээх ітті, билэ-билэ киирэн биэриэн сіп. Онтон, бу хамсааґыІІа кыттыспыт хараІа, µірэ±э суох ітті, оччотугар туох ійтін-санааттан кыттыстаный, суорума суолланнаный? Бµтµн Саха сирин µрдµнэн буолбут гражданскай сэрии ыар тµмµгэ, а±ыйах ахсааннаах омуктарга охсуута ча±ыппата дуо? Нуучча улуу историк учуонайын Л.Н.Гумилев «пассионарнай теориятыгар» оло±урдахха, «пассионарий», эбэтэр норуотун оло±ун инникитин туґугар, тус бэйэ оло±ун сиэртибэ биэрэрин кэрэйбэт киґи, ійµн-санаатын ылынан, эмиэ «пассионарнай» тирэхтэнэн, саа-саадах тутуон сіп. Эбэтэр, кіннірµ, чэгиэн ій толкуйунан, «куґа±ан», «µчµгэй» диэн ійдібµлгэ оло±уран, политика ис дьиІ суолтатыгар киирэ барбакка, баары кінітµнэн ылынаннар утарылаґыахтарын сіп.
Манна, биґиги кірµіххэйин 1922 сыллаахха буолбут быґыыны-майгыны. Оччолорго, Борго, эмиэ саа-саадах тутан «кыґыл былаас террорун» утаран элбэх киґилээх «µрµІнэр» этэрээтэрэ муста сылдьыбыта. Бу хамсааґыІІа кыттыбыт, сылдьыспыт дьоннор µгµстэрэ (дьаґайар састааптан ураты), кэлин амнистия±а хапсан, хаайыллыбыт іттµлэрэ босхолонон, эмиэ дьон сиэринэн µлэлээн-хамсаан барбыттара.
П.В.Ксенофонтов дьону тµмэригэр, «сэбилэниилээх демонстрация» диэн ааттаан мунньах оІортууругар, мин санаабар, кіннірµ дьон иннигэр эппиэтинэґи сµгэрин, бэйэтэ туохха тиийэрин билэн эрдэ±э. Кини санаатыгар, 1922 сылаахха курдук, демонстрация±а кыттыспыт нэґилиэнньэ іттµгэр амнистия биллэриллиэ диэбитэ саарба±а суох. Ол туоґута, кини дьиІнээх сэриигэ кыттыспата±а, дьонун-сэргэтин утары уокка укпата±а буолар. Борго штабтанан олордо±уна, Строд этэрээтэ иґэрин истэн халбарыйан, халты кітін биэрбитэ. Јскµірµтµн, кини, чахчы, былааґы утаран, турунан туран киирсибитэ буоллар, ама хайаан оннук куота-кіті сылдьыа этэй? Ол туоґута, онно сылдьыспыт, кыттыспыт олохтоох дьон кэпсээн, ахтан хаалларбыттарыттан да кістір.
Холобура, 1998с. тохсунньу 21 кµнµнээ±и «Ґлэ кµµґэ» хаґыакка Р.Н.Платонов «Умнуллубат тілкілііх» диэн ыстатыйатыгар, Боссоойко Кілµінньэ ойуун кыыґа Марфа Романованан Стродка: «ТиэрдээриІ эрэ, эккирэппэтин. Мин киниэхэ туох да куґа±ан санам суох» диэбит. Артемьев Стродка «Эн, атын омук киґитэ, буккуґума. Биґиги µрдµк сыаллаах-соруктаах дьон буолабыт. Норуоппут иннигэр ытык иэспитин толоро сылдьабыт. Куттанан куота сылдьаллар диэн санаа±а кииримэ. Хаан тохтуутун таґаарыахпытын ба±арбаппыт» диэн ис хоґоонноох суругу тиксэрбит эбит.
1998с. олунньу 8 кµнµнээ±и «Ґлэ кµµґэ» хаґыат 11 №-ээх тахсыытыгар Н.Васильев «Строд КуруІ Кµілµгэр хоммута» диэн ыстатыйатыгар «Саллааттар Строду хайаан да±аны кірсін сэриилэґиэххэ, ас-таІас барана. Бачча талыллан, мунньустан баран тар±аґан хааларбыт сатаммат диэн модьуйбуттар. А±ыйах ахъсааннаах нэґилиэги сібµн тэбистибит. Сэриилэстэхпитинэ олус элбэх сиэртибэ тахсыа±а, икки іттµттэн харысхал суох буолуо±а. Биґиги кыайан, ілірін-іґірін баран ыґыллан хаалыахпыт. Оччотугар олохтоох саха ыаллара ханы хаанынан тілµµртэн мµччµрµйбэттэр диэн тойоттор нэґиилэ саллааттарын тылларыгар киллэрбиттэр» диэн суруллубут.
Бу сыл, сэтинньи 11 кµнµнээ±и «Коммерсантъ» хаґыакка биллиилээх архивист, историк Евгений Жирнов ыстатыйата та±ыста. Онно тугу суруйбутун быґа тардан биэрдэххэ маннык: «ОГПУ обнаружило в Якутии заговор подпольной Младо-Якутской советской социалистической партии конфедералистов, в котором участвовали и некоторые руководящие работники. Чтобы выявить всех заговорщиков и не допустить вмешательства в конфликт Японии — в то время главного и очень сильного противника СССР на Дальнем Востоке, И. В. Сталин 19 сентября 1927 года отправил следующие указания первому секретарю Якутского обкома ВКП(б) И. Н. Барахову:
«Надо дать ГПУ возможность раскрыть до конца заговор и арестовать всех замешанных. Публиковать сейчас нельзя. Дело будет передано в суд лишь по окончании следствия. Требуем оказания помощи органам ГПУ».
А 27 сентября 1927 года в новой телеграмме в Якутск Сталин уточнил причину отказа в публикации данных о конфедералистах:
«ЦК против публикации по соображениям международным»».
Мантан кірдіххі, Сталин быґаччы бирикээґинэн, «конфедералистары» тутуу, хаайыы барбыт. Аны туран, іскітµн инникитин, кіннірµ дьону, олохтоох нэґилиэнньэни амнистиялыыр эбит буоллахтарына, бу кэмнэн са±алаан былааґы утары барбыт дьону, туо±уттан тутулуга суох сойуолаґыы, тµгэ±эр тиийэ суох оІоруу µлэтэ кµµскэ ыытыллыбыт. Ол былаас биир киґи илиитигэр киирбитин, Сталин тоталитарнай режимэ кµµґµрбµтµн бэлиэтэ буолар. Онтон Сталин уонна оччотоо±у былаас, буолбут быґылааннары аґа±астык сырдаппата±а, эмиэ иґэ истээх. Кинилэр маннык дьайыыларын, «киґи билбэтиттэн ордук куттанар» диэнтэн сиэттэрбиттэр буолуохтаах. То±о диэтэр, тіґі да аґа±астык кэпсээбэтэхтэрин иґин, хамсааґыІІа кыттыбыт дьон тутуллубуттарын уонна сурахтара ууга тааґы бырахпыттыы сµппµттэриттэн, олохтоох нэґилиэнньэ ордук дьааххана, салла быґыытыйарын туґаннахтара. Судургутук эттэххэ «психологическай террор» ньыматын туттубуттар эбит. Кэлин, хамсааґын салайааччыларын, бас-кіс дьоннорун ытыалаан баран ірµс мууґун анныгар ыыппыттара, саас ірµс эстибитин кэннэ, кытылга дьон сэймэктэммит ілµгэ кістµтэлииллэрэ олохтоох дьону ордук куттаабыт, салыннарбыт буолуохтаах.
«Коммерсантъ» хаґыат ыстатыйатыгар салгыы суруллар: «На 8 октября 1928 года из 289 арестованных участников восстания 20 отпустили на свободу и дела на двух человек были отправлены на доследование. 137 мятежников приговорили к различным срокам лишения свободы и ссылке. 130 были расстреляны.
9 декабря 1928 года старший помощник прокурора Якутской АССР С. Потапов сообщал в Москву:
«В банды в 1927—1928 г.г. были, главным образом, вовлечены рецидивисты — участники прежних движений, в свое время помилованные Соввластью. Большинство бандитов — бедняки и середняки: встречалось немало деклассированного элемента, одиночек, оторвавшихся от производственного труда. Согласно директив центра и сообразно настроениям населения — бандитов-рецидивистов расстреливать, карательная линия особоуполномоченного ОГПУ и прокуратуры заключалась в применении высшей меры наказания ко всем бандитам, состоявшим в бандах с оружием в руках и ранее замешанным хотя бы в одном антисоветском движении. Безусловно, такая линия даже при условии, что приходилось расстреливать зачастую бедняков и батраков — была верной и продиктованной политическим моментом».
Ыстатыйа матырыйаалларыгар оло±уран кірдіххі, П.В.Ксенофонтов ырата, кини норуотун туґугар туруусласпыт µлэтэ, киниэхэ кыттыспыт дьон оло±о суорума суолланыахтаа±а, итиннэ µрдµкµ Сэбиэскэй салалта быґаччы дьаґалынан хам баттаныахтаа±а кістір. ДьадаІы уонна кіннірµ дьон ортотугар ордук хос, туора ійдііх-санаалаах, ірібілµµссµйэ долгунугар куустарбыт, саІа олох туґугар охсуґар дьону суох оІорууга, кинилэр куттарын-сµрдэрин тоґутууга «политическай момент» диэн ааттаан туран ірі туппуттар.
Ответов 0 Написать ответ
Ответ на тему: конфедералисты
Введите код с картинки*:  Кликните на картинку, чтобы обновить код
grinning face grinning face with smiling eyes face with tears of joy smiling face with open mouth smiling face with open mouth and smiling eyes smiling face with open mouth and cold sweat smiling face with open mouth and tightly-closed eyes smiling face with halo smiling face with horns winking face smiling face with smiling eyes face savouring delicious food relieved face smiling face with heart-shaped eyes smiling face with sunglasses smirking face neutral face expressionless face unamused face face with cold sweat pensive face confused face confounded face kissing face face throwing a kiss kissing face with smiling eyes kissing face with closed eyes face with stuck-out tongue face with stuck-out tongue and winking eye face with stuck-out tongue and tightly-closed eyes disappointed face angry face pouting face crying face persevering face face with look of triumph disappointed but relieved face frowning face with open mouth anguished face fearful face weary face sleepy face tired face grimacing face loudly crying face face with open mouth face with open mouth and cold sweat face screaming in fear astonished face flushed face sleeping face dizzy face face without mouth face with medical mask face with no good gesture face with ok gesture person bowing deeply person with folded hands raised fist raised hand victory hand white up pointing index fisted hand sign waving hand sign ok hand sign thumbs up sign thumbs down sign clapping hands sign open hands sign flexed biceps
  
Предложения и замечания