Бастакы Манчаары призера Олимпиада вице чеипиона
Арамаан Дьөгүөрэп  -  7 июля 10:23   567
Саха сиригэр ССРС чемпионата

1985 сыллаахха Саха сиригэр Дьокуускай куоракка оччолорго Спартак билиҥҥинэн Туймаада стадиоҥҥа үс күннээх ССРС чемпионата өрө күүрүүлээхтик олус үрдүк таһымҥа ыытыллыбыта. Сахалар бу чемпионакка түөрт киһибит бириистээх миэстэҕэ киирэн, уопсайа алта, сэттэ бөҕөс ССРС сборнай хамаандатын чилиэнинэн ылыллыбыта. Ол ааспыт үтүөкэн кэмнэри санаан Улуу Пехлеван-Александр Ивановы көрсөн кэпсэттим. ССРС оччолорго модун күүһүн сүтэрэ илигэ 15 союһунай республикаттан Москва, Ленинград куораттартан уонна РСФСР хамаандалара хас биирдиилэрэ олус күүстээх састаабынан ССРС чемпионатыгар кыттара. Онон хамаандаттан биир эмэ бөҕөс бириистээх миэстэҕэ киириитэ ураты ыарахан этэ. Оччолорго хайы-үйэ ветераннар 1972 сыллааҕы Мюнхеннааҕы Олимпиада чемпиона Р.М.Дмитриев хамаанданы тэрийиигэ уонна сборнай хамаанданы сүүмэрдээһиҥҥэ тэрийээччи быһыытынан эппиэтинэстээх киһинэн онтон 1976 сыллааҕы Монреаллааҕы Олимпиада вице-чемпиона Александр Николаевич Иванов күрэхтэһиигэ хамаанданы бэлэмнээһиҥҥэ эппиэтинэстээх старшай тренеринэн анаммыттара. ССРС чемпионатыгар кыттар иһин Мэҥэ Хаҥаласка Төхтүргэ анал эрчиллэр бэлэмнэнэр сбору ыытарга Олимпиецтар Р.М.Дмитриев уонна А.Н.Иванов быһаарыы ылыммыттара. Оччолорго Ф.Попов собхуос директорынан Михаил Семенович Санников үлэлиирэ. Сорохтор бастаан ити идеяны сайынын бырдаҕа арааһа бу куйааска аһаҕас халлаан анныгар сыгынньах эрчиллиини соччо биһирээбэтэхтэрэ. Ол эрээри Төхтүрдээҕи сбор спортсменнарга хаһан да умнуллубат үчүгэй тэрээһининэн эбиитин күрэхтэһиигэ үчүгэй түмүгү биэрбитинэн саха тустуутун историятыгар биир умнуллубат үрдүк өрөгөйдөөх үөрүүнү бэлэхтээбитэ. Билигин Александр Николаевичтыын кэпсэтииттэн ол үтүөкэн кэмнэри санаан быһа тутан манна киллэриим.
Корр. Александр Николаевич биһиги көлүөнэ тустарын саҕана тустан көрбөтөх, тустубутунан киэн туттубатах саха суоҕун да тэҥэ. Ол курдук саха норуотугар көҥүл тустуу оройуоннар аайы олус күүскэ сайдыбыта. Чурапчыга Д.П.Коркин көҥүл тустууга оскуолата аан дойду таһымыгар чаҕылхайдык лиидэр быһыытынан тахсыбыта. Аҥаардас бу оскуола иитиллээччилэриттэн 1976 сыллаахха Монреаллааҕы Олимпиадаҕа оччотооҕу 260 мөлүйүөн киһилээх модун ССРС сборнай хамаандатын үс гыммыттан биирин эһиги саха уолаттара мэтээлинэн хааччыйан тураҕыт. Ол кэнниттэн кэлин Олимпиецтарбыт, эһиги туруорсуугутунан 1985 сыллааха Дьокуускайга ССРС чемпионатын аҕалан саха норуотугар умнуллубат биир үрдүк өрөгөйдөөх үтүөкэн бырааһынньыгы бэлэхтээбиккит. Бу күрэхтэһиигэ бэлэмнэнии туһунан тугу эмэ күн дьыл ааспытын кэннэ дьоҥҥо-сэргэҕэ санатан быктарбаккын ээ.
А.Н.И. Бастатан туран бу сбор ыытыллыытыгар саха дьоно, оччотооҕу салайааччылар көҥүл тустууга сүгүрүйүүлэрэ, тапталлара күүһэ улаханын бу Төхтүрдээҕи сборга өссө төгүл дакаастаабыттара. Нэһилиэнньэ биһигини улаханнык өйөөбүтэ. Ф.Попов собхуос директора Михаил Семенович Санников тустуу спордугар улахан бэриниилээҕин, тустуу спорда сайдарыгар кыһамньытын, киэҥ билиитинэн, үлэни-хамнаһы тэрийиигэ дьоҕурунан биһигини сөхтөрбүтэ даҕаны, абыраабыта даҕаны. Сбор кэмигэр биһиэхэ сүрдээх элбэх араас улахан тэрээһиннэри тэрийбитэ. Спортсменнары культурнайдык сынньатыыга кэнсиэрдэри, бултааһыны өссө собхуос араас үлэтигэр субуотунньуктары тугу-тугу тэрийбэтэҕэй? Ол тэрээһиннэр хас биирдиитэ олус саталлаахтык дьүөрэлээһин түмүгэр спортсменнарга эргиччи өттүнэн улахан туһалаах эрэ буолбута.
Корр. Даа Михаил Семенович кырдьык улахан сайдыылаах киһи. Республикаҕа крестьянскай хаһаайыстыба ассоцициятын бастакынан салайан бастакы бааһынай хаһаайыстыбалары тэрийбитэ. Саха республикатын Судаарыстыбаннай мунньаҕын депутатынан үлэлээбитэ. Күн бүгүнүгэр диэри тыа хаһаайыстыбатын сайдыытыгар көҥүл ырыынак ирдэбилинэн бэйэтин идеяларын, этиилэрин киллэрэн үлэлии сылдьар биир баар суох бастыҥ киһибит.
Ити итинник Михаил Семенович иһигэр киирдэххэ бэйэтэ туһунан интэриэһинэй үлэлээх-хамнастаах, олохтоох киһи.
Мин биири ыйытыахпын баҕарабын. Эйиэхэ этэн турабын Кавказка икки сылтан ордук Али Алиев сбордарыгар сылдьыбытым,-- диэн. Онтон Саха сиригэр кэлэн Дьокуускайга үөрэххэ киирбитим. Оччолорго да, Дьокуускайга тустууга дьарык тренердэр,-- диэн бааллара. Үлэлииллэрэ. Дьарыктар да тиһигин быспакка буолаллара. Ол эрээри тоҕо эрэ, туох эрэ миэхэ тиийбэт, тэһийбэт тулам суй-сай курдуга. Ону кэлин аналистаан көрбүтүм бэрээдэк уонна дьарык бэриллэр ноҕурууската уратылаах эбит. Кавказка Али Алиев дьарыктарыгар туруу-олоруу, сынньаныы, дьарыктар мүнүүтэтигэр тиийэ ааҕыллан олоччу чуолкай ирдэбил графига баара уонна биллэн турар дьарыктарга бэриллэр ноҕурууска дозата быдан үрдүк. Бэриллэр ноҕуруускалар таһымнара, албастары отработкалааһын эмиэ оннук, ирдэбилэ быдан үрдүк эбит. Икки чаастаах сарсыардааҥҥы сэрээккэни ааҕыстахха күҥҥэ үс күүстээх дьарык. Оччолорго ССРС сборнай хамаандатын чилиэннэрэ грузин Нодар Хохашвили, Руслан Ашуралиев, бырааттыы Сергей, Геннадий, Сослан Андиевтар о. д. а. планета күүстээх спортсменнара бааллара. Ол кэмтэн Дагестанецтар сүүрбэччэ Олимпийскай мэтээли ылбыттара да ити мин этэрбин туоһулуур. Киһи онно этэ-хаана үөрэнэр аны онтон тэйдэххэ киһи организма суохтуур, ахтар буолар эбит. Онтон эһиги хас эмэ уонунан сылларга Д.П.Коркин курдук улуу тренертэн саҕалаан ССРС сборнай хамаандатыгар бэриллэр улахан дьарык уһулуччу кытаанах престээһинигэр сылдьыбыт дьон Р.М.Дмитриевтыын бука уолаттарга ноҕуруусканы да балачча кэччэйбэккэ биэрдэххит буолуо. Ол туһунан истиэхпин баҕарабын.
А.Н.И. Онно сыалай уонча киһиттэн састааптаах тренерскэй бөлөх, түөрт врач түөрт уон бөҕөһү бэлэмнээбиппит. Ити этэриҥ курдук режим кытаанах дьарыктар да ноҕуруускалара сүрдээх күүскэ бэриллибитэ. Уолаттар ол дьарык ноҕуруускаларын бэркэ уйан, күрэхтэһии саҕана ситэн хотон кэлбиттэрэ. Врачтарбыт сүрдээх үчүгэйдик үлэлээбиттэрэ. Спортсменнар доруобуйаларын туруга кытаанах медицинскэй хонтуоруолунан хааччыллыбыта. Ол түмүгэр биир да травма тахсыбатаҕа. Биир да бөҕөс сылайан соһуллан хаалбатаҕа. Ити күүстээх ноҕуруусканы ылар спортсменнарга врач хонтуруола биир саамай кылаабынайа, сыламталаах кытаанах, эппиэтинэстээх үлэ.
Умнар олох сатаммат, бу сборга Саха республикатын салалтатын өттүттэн улахан көмө оҥоһуллубута. Спортивнай салайааччылар кыһамньылара быдан күүһүрбүтэ. Ас-үөл өттүнэн хааччыллыы олох үчүгэй этэ. Аны ол хааччыллыы тас өттүнэн Михаил Семенович улахан саталлаах салайаачы, тустуу спордун этигэр-хааныгар иҥэрбит энтизуаст быһыытынан биһиэхэ көстүбүтэ. Тустууктары сибиэһэй этинэн, үүт ас арааһынан суорат араас дэлэй аһынан быыстала суох хааччыйбыта. Сибиэһэй этинэн хааччыйар сыалтан аҥаардас биэс ынаҕы сиэппитин да эттэххэ элбэх ороскуоту, үлэни ыыппытын сэрэйиэххит. Үүт-ас, суорат, сүөгэй үрүҥ ас арааһа быстыбакка дэлэйэ, фруктатыгар тиийэ хааччыйбыттара. Бүгүн эт бүтэр,-- диэн субуоннаатым да киэһэ бэлэм сибиэһэй эт, сүөһү иһэ дэлэччи тиэллэн кэлэрэ. Өссө бултааһыны тэрийэрэ. Мин биирдэ бултуу баран, баран уолаттарбар икки куул кустаах, андылаах, балыктаах кэлбитим. Мин оччону бултуом дуо? Олохтоох уолаттар: ”ССРС чемионатыгар кыттар бөҕөстөргө”,--диэн ааттаан анаан-минээн миигин батыһыннара сылдьан бултаабыттара. Ол куспутун уолаттарбыт икки күнүнэн үөрэ-көтө сиэн бүтэрбиттэрэ. Ас-үөл дьэ кылаабынай. Күүстээх ноҕурууска кэнниттэн организмы чөлүгэр түргэнник түһэриигэ ас-үөл калорийа быһаарар. Ити курдук Төхтүр олохтоохторо биһиги туспутугар хас хардыы аайы сүрдээҕин кыһаммыттара, көмөлөспүттэрэ. Михаил Семенович бэртээхэй культурнай тэрээһиннэри оҥорбута. Майаттан артистары аҕалан кэнсиэрт тэрийбитэ. Төхтүргэ Анастасия Варламова баара кинилэр бэртээхэй культурнай биэчэрдэри тэрийбиттэрэ. Аны собхуоска көмө үлэ-хамнас эмиэ умнуллубатаҕа. Михаил Семеновичтыын дьарыктар быыстарыгар үлэни тэрийии туһанан сүбэлэспиппит, сынньалаҥ дьарыктар графиктарын эппитим. Киһим ол дьарыктар кэмнэригэр звоннаатым да тута туох эрэ үлэни булан хааччыйа охсоро. Сороҕор дулҕа быстарара, арыт бөһүөлэк уулуссаларын хомуйтарара итинник кыра-кыра ол эрээри харахха быраҕыллар үлэлэри бэлэмнээбит буолара. Дьэ, хайдаҕын да иһин тылыгар туругас түргэн-тарҕан дьаһаллаах. Оччолорго хайы-үйэ кириисис саҕаламмыт кэмэ этэ. Ас үөл татыма. Эт, арыы сүрүн бородуукта киилэнэн нуормалаан атыыланара. Михаил Семенович ол кириисиһи биһиэхэ биллэрбэтэҕэ. Ити барыта спортсменнар эппиэтинэстэрин, дьарыктар уопсай таһымнарын үрдэтиигэ бэртээхэй стимул биэрэрэ.
Михаил Семенович бу ааттаабыттарбыттан өссө да элбэх көмөлөрү биһиэхэ оҥорбута. Ону ол дьарыкка сылдьыбыт уолаттар билиҥҥээҥҥэ диэри олус үчүгэйдик үөрэ-көтө олохторун биир үтүө кэрэ-бэлиэ түгэнин быһыытынан ахталлар, кэпсэтэллэр. Михаил Семеновиһы хаһан баҕарар тоһоҕолоон бэлиэтиир наада. Тоҕо диэтэххэ оччолорго кини курдук биһигини өйүүр хаһаайыстыба салайааччылара элбэх этилэр. Кинилэргэ махтал да, бэлиэтигэр хайаан да ахтыллыахтаах. Саамай кылаабынайа Михаил Семенович тустууга итинник иһирэх, бэриниилээх сыһыана билиҥҥи салайааччыларга эмиэ улахан холобур буолуон наада. Тустууну соҕотох тренер эрэ оҥорбот. Тустууну бүтүн норуот көҥүл тустууга таптала. Норуот ити Михаил Семенович курдук бастыҥ дьонун кыһамньыта биһигини итинник үрдүк Олимп чыпчаалыгар тиийэ таһаарбыта.
Манна тренердэр үлэлэрин хайаан да ахтар наада. Уолаттар личнэй тренердэрин олоччу илдьэ тахсыбытым. Кинилэр бука бары олус түмсүүлээхтик, айымньылаахтык эрчиллии программатын толорууга хас биирдии бөҕөһү кытары олус мындырдык үлэлээбиттэрэ. Ол түмүгэр спортсменнар өттүлэриттэн сылайдым, ыарыйдым,-диэн биир да тыл паникалааһын өттүгэр иһиллибэтэҕэ. Аны тренердэрбит олоччу күүстээх спорт маастардара. Нэдиэлэҕэ биирдэ мустан тустууктарга үлэҕэ туох итэҕэс-быһаҕас баарыгар кэпсэтэр сүбэлэһэр этибит. Онно тренердэр бөҕөстөр санааларын көтөҕөн урукку бэйэлэрин тустууларын ырытан кэпсииллэрэ.
Аны ССРС сборнай хамаандатын чилиэттэрэ Сослан Андиевтаах кэлэ сылдьыбыттара. ССРС сборнай хамаандатын чилиэттэрин уонна Саха сирин сборнай хамаандатын кытары көрсүһүүнү олохтоохтору кытары тэрийбиппит. Туох да наһаа үчүгэй истиҥ кэ
Ответов 0 Написать ответ
Ответ на тему: Бастакы Манчаары призера Олимпиада вице чеипиона
Введите код с картинки*:  Кликните на картинку, чтобы обновить код
grinning face grinning face with smiling eyes face with tears of joy smiling face with open mouth smiling face with open mouth and smiling eyes smiling face with open mouth and cold sweat smiling face with open mouth and tightly-closed eyes smiling face with halo smiling face with horns winking face smiling face with smiling eyes face savouring delicious food relieved face smiling face with heart-shaped eyes smiling face with sunglasses smirking face neutral face expressionless face unamused face face with cold sweat pensive face confused face confounded face kissing face face throwing a kiss kissing face with smiling eyes kissing face with closed eyes face with stuck-out tongue face with stuck-out tongue and winking eye face with stuck-out tongue and tightly-closed eyes disappointed face angry face pouting face crying face persevering face face with look of triumph disappointed but relieved face frowning face with open mouth anguished face fearful face weary face sleepy face tired face grimacing face loudly crying face face with open mouth face with open mouth and cold sweat face screaming in fear astonished face flushed face sleeping face dizzy face face without mouth face with medical mask face with no good gesture face with ok gesture person bowing deeply person with folded hands raised fist raised hand victory hand white up pointing index fisted hand sign waving hand sign ok hand sign thumbs up sign thumbs down sign clapping hands sign open hands sign flexed biceps
  
Предложения и замечания