4 года на форуме Автор 4 уровня Топ пользователь Все
Награды
4 года на форуме
4 года на форуме
Автор 4 уровня
Автор 4 уровня
Топ пользователь
Топ пользователь
5000 просмотров
5000 просмотров
Барыта. Онтон мантан хомуйан чөкөттүм.
  10287
Баанчыктаах кыыс.
Верить не хочу и думать не хочу,
Что придёт разлука и не сбудутся мечты…
- диэн ырыа көлүдүөргэ телевизортан иһиллэр. Ити ырыа тыллара хайдах эрэ дууһам ортотунан киирдэ. Арба, ол хаһан этэй бу ырыа өйбүн-санаабын аймаабыт, дууһабын ытаппыт кэмэ.
Сэттэ уонус сылар ортолоругар, оскуоланы бүтэрээт, «Оскуола – производство – үрдук үөрэх» – диэн девиһинэн сопхуоска үлэҕэ киирбитим. Ол саҕанааҕы оҕолор үксүбүт даҕаны ол суолунан ааспыппыт. Хотон түннүгүнэн Москва көстөн турар – диэн буолара. Сорохторго кырдык – Москва көстөөччү. Ол да иһин биһиги выпустар үөрэҕи кыайан ылбатах курдукпут. Билигин үксүбүт дойдубутугар баарбыт. Үксүбүтүгэр ол девиз: «Оскуола – производство – армия – производство» - буолбута. Армия кэннэ саҥа үөрэхтэрин бүтэрбит оҕолордуун туруктаһар кыах суох курдуга. Онон орто, орто-анал үөрэхтэринэн түмүктэнэрбит…
Күһүн, балаҕан ыйыгар, хотон ремонугар – Ньукулай оҕонньору кытта үлэлиир буоллум. Ньукулай бэйэтэ кыра уҥуохтаах, хара, хатыҥыр оҕонньор. Оччотооҕу санаабар саастаах баҕайы этэ. Билигин санаатахха – биэһуончатыгар сылдьар, билиҥҥи мин сааспынааҕар эдэр киһи эбит. Хотоннор муосталарын, үрдүлэрин, ааннарын, түннүктэрин, күкүрдэрин, сургуйдарын сэлбийэбит.
Биирдэ күнүс, хотон иһигэр үлэлии сырыттахпытына, кыргыттар бөҕө киирэн кэллилэр. Ньукулайбын кытта тугу эрэ кэпсэтэн баран тахсан бардылар. Ньукулайым тугу эрэ ыйар курдук туттар, илиитин далбаҥнатар. Мин тэйиччи турар буолан көрөн эрэ хааллым. Тахсааттарын кытта киһибэр тиийдим. Ньукулайым кэтэҕин тарбана-тарбана:
- Учуулусса оҕолорун ыыппыттар, хотон таһын ыраастата, кыралара да бэрт – диэтэ.
Түннүгүнэн көрдөхпүнэ, били кыргыттарым, хотон аттыгар сыыс хомуйа сылдьаллар. Эдэр киһи быһыытынан ымсыыра көрөн турдум. Кыргыттар барахсаттар ыллыы-ыллыы хотон таһын сыыһын-бөҕүн биир куучаҕа таскайдыыллар. Сотору-сотору тыал:
Верить не хочу и думать не хочу
Что придёт разлука и не сбудутся мечты…
– диэн ырыа тылларын охсон аһарар.
Киэһэ кулуупка киинэ буолла. Табаарыспын Павлигы кытта бүтэһик эрээккэ киирэн олордубут. Ол биһиги олохтоох миэстэбит. Киинэ саҕаланан эрдэҕинэ залга сүүрбэччэ кыыс хочугураһан киирдилэр.
- Учиилища оҕолоро кэлбиттэр, фермаҕа сыыс ыраастыыллар - диэн, эрдэ билбит киһи быһыытынан дакылааттаатым.
Ол икки ардыгар, кыргыттар проходунан кэлэн биһиги иннибитигэр, үөр кус көтөн кэлэн мончуукка «барылаабытын» курдук, олорунан кэбистилэр. Ону кытта, биир улахаан баҕайы, халлаан күөх оҥнөөх баанчык киинэбин бүүс-бүтүннүү бүөлээн кэбистэ. «Широкоэкраннай» экран син кэҥэс соҕуһа да, баанчык – баанчыктар баанчыктара буолан биэрдэ. Хайдах да онон манан өҥөҥнөөн көрдүм да – «туһа суох». Дьэ элбэхтик бааллыбыт, сараччы тэрэйбит баанчык эбит. Хайыамый, сыалай киинэни быһа, ол баанчыгы көрө, үөрэтэ олордум. Киинэ бүтэн, тахсыыга, уот умайбытыгар көрдөхпүнэ: били «Баанчыгым» кыра уҥуохтаах, хара моһуоннаах, эдэркээн кыыс-оҕо эбит. Хайдах эрэ, сонно – сөбүлүү көрдүм, «Үҥкүүгэ көрсүөхпүт» – дии санаатым. Ол күн, кулуупка үҥкүү буолуохтааҕа. Мин дьэ, үңкүүгэ били «Баанчыкпын» эрийсэрдии сананным. Сыалай киинэни быһа манаабытым да баар. Дьиэм кулууптан чугас буолан оргууй аҕай хомунан бардыбыт. Бардыбыт да диэн буолуо дуо? Уулуссаны эрэ туорааһын буоллаҕа. Кулуупка кэлбиппит хабыс-хараҥа. Муҥар ол саҕана уоппут чаастатык барара. Аны санаатахпына ГЭС уота кэлэ илик кэмэ быһыылааҕа, оттон дизель киэһэ уон иккигэ дылы эрэ үлэлиирэ. Дьиҥэр ол ким да уолуйбат, билэр балаһыанньабыт этэ.
Уопсайынан дэриэбинэҕэ үҥкүү уон икки кэннэ саҕаланааччы. Биллэриигэ төһө да – тоҕус, уон диэн сурулуннар, уон икки иннинэ – ким да кэлээччитэ суох. Кулуупка киирбиппит онно манна чүмэчи умаппыттар. Аҕыйах киһи баара онно-манна бөлөхтөһөн көстөллөр. Дьон ситэри кэлэ илик эбит.
- Бу хараҥаҕа, дьон быыһыттан били «Баанчыкпын» хантан булабын? – диэн санаалар охсуллан аастылар, үүйэ-хаайа туттулар.
Ол кэмҥэ кулууп дириэктэринэн будьурхай баттахтаах, сырдык мөссүөннээх, уһун уҥуохтаах – куорат уола үлэлиирэ. Кини били мин бииргэ үлэлиир Ньукулайбар олороро. Тугунан эрэ аймахтара үһү. Ол уол муннук диэки баянҥа оонньуу олорор. Билигин санаатахха: чүмэчи сырдыгар баянынан доҕуһуолланан үҥкүүлүүр үчүгэй да эбит. Ол уол сороҕор гитараны тыаһата-тыаһата ыллыырын өйдүүбүн. Санаабар:
«Всё, всё что в жизни есть у меня…» – дии-дии ыллыы олороро бу баарга дылы көстөн кэлэр.
Үҥкүүгэ баянынан вальсы, твиһи, тустебы, польканы оонньууллара. Уонна да атын оонньуулары, үҥкүүлэри оонньуурбут. Көр буолааччы.
Биһиги да киирэн бүдүк-бадык быыһынан үҥкүүлээн бардыбыт. Сотору соҕус, ыанньыйан, дьон элбээн барда. Студеннар каникулларыттан бара илик кэмнэрэ этэ. Онон дэриэбинэҕэ ыччат элбээбит кэмэ. Онно-манна одноклассниктарым да көстөн ааһаллар. Мин хараҕым аан диэкиттэн арахпат. Санаабар били «Баанчыктаахпын» кэтэһэбин. Сороҕор: «Баттаҕын ыстаҕына хайдах булабын? Итиччэ элбэх кыыстан бу хараҥаҕа хайдах булабын?» – диэн санаалар киирэн ааһаллар. Тоҕо эрэ: «Үҥкүүгэ кэлиэхтэрэ суоҕа» – диэн толкуй суоҕа. Санаам барыта «Баанчыктаахпар» этэ.
Эмиэ, маарыын киинэҕэ курдук, үҥкүү ортолообутун кэннэ – аан аһылла түстэ. Дьэ доҕоор – кыыс бөҕө хочугураһа түстэ эбээт! Хараҕым барыта кинилэргэ. Киирээт фойе биир муннугар баран турунан кэбистилэр. Саҥа кэлбит дьон быһыытынан «публиканы» үөрэтэллэр быһыылаах Кыргыттар быыстарыгар «Баанчыкпын» көрдүүбүн. Уҥуоҕа кыра буолан кыайан көстүбэт. Чүмэчи уотугар дьон быыһыгар күөх баанчык көстөн ааспытыгар дьэ «һуу» - гынным. Аны баян хаһан «вальсы» оонньуурун кэтэстим. Кэтэстэххэ, наадалаах музыкам тыаһаабакка сордоото. «Вальсы» тыаһатааттарын кытта, быһа түһүөхтэрэ диэбиттии, зал ортотунан муннук диэки тэбинним. Урут кыргыттардаабатах киһиэхэ – хорсун быһыы диэтэҕиҥ. Оскуолаҕа сылдьан кыргыттары көрбөт этим диир – арааһа сымыйа буолуо. Көрүүтүн-көрөр этим да, итинник туруммутум суох этэ. Арааһа сөбүлүү көрөр кыргыттарым уолаттардаахтара быһыылааҕа. Сорох-сороҕор бэйэм да кэмчиэрийэрим буолуо. Быһата уопут диэн суох муҥнааҕа этим. Аны санаатахха – бириэмэтэ дьэ кэлбит эбит.
Муннукка тиийэрбэр сүрэҕим тэбэрэ күүһүрбүккэ дылы буолла. Хараҕым барыта «Баанчыкпар». Тиийэн кыыспын үҥкүүгэ ыҥырдым. Мин дьолбор, кыыһым улгумнук сөбүлэстэ. Илиититтэн сиэтэн зал ортотугар киирдим. Ол кэмңэ төгүрүйэ мин «Баанчыктаахпыттан» ураты ким да суох курдуга. Атыттар бааллара буолуо да – хараҕым, санаам барыта «Баанчыктаахпар» этэ.
- Кыысчаан, аатыҥ ким диэний – диэн буолла.
- Вера
- Оттон мин …– ааппын эттим.
Ол киэһэни быһа бииргэ үҥкүүлээтибит. Вера атын оройуонтан сылдьарын, училищеҕа туттарсан киирбитин кэпсээтэ.
- Вера, үҥкүү кэннэ атаарабын дуо?
Кыыһым мух-мах бара түһэн баран:
- Атаараар ээ – диэтэ.
- Үҥкүү кэннэ таһырдьа күүлэҕэ кэтэһиэм, бүтэһик соҕус тахсаар – диэтим, эр ылбычча.
Кыыһым саҥата суох мин диэки көрөн кэбистэ. Бутэһик үҥкүүнү биллэрээттэрин кытта, таҥнан, таһырдьа тахсан күүлэҕэ турунан кэбистим. Халлааммыт ыйдаммыт. Дэриэбинэ иһэ ыйдаҥаҕа боругулдьуйан көстөр. Күүлэҕэ мин курдук тэпсэҥнэһээччилэр да бааллар. Үҥкүү бүтэн тарҕаһыы саҕаланна. Бастаан, куруук буоларыныы, уолаттар бөҕө хочугураһан таҕыстылар. Испиискэ уота, табаах буруота, саҥа-иҥэ элбии түстэ.
Өр буолбата, «даамалар» тахсыылара саҕаланна. Үөрүйэх дьон быһыытынан, олохтоох кыргыттар бастакыннан хочугураһан таҕыстылар. Хас да кавалер олору кытта сүттүлэр. Основной состав – син биир турда. Дьэ онтон училищеларбыт тахсан бардылар. Мин бэлиэ «баанчыкпын» көрө сатыыбын. Уонча уол бастакылары кытта бардылар.
Аттыбар соседым Болуодьа баар буола түстэ.
- Эн били, улахан баҕайы «баанчыктаах» кыыһы кэтэһэҕин дуо? – диэн соһутта.
- Эн ону хантан биллиҥ?
- Отто, киэһэни быһа үҥкүүлээбиккин көрбөтөх үһүбүн дуо?, дьиҥэр мин билсибит – Дуся диэн кыыһым подругата ээ, – бүтэһик тахсыах буолбуттара.
Мин санаабар – кулуупка иккиэйэх эрэ курдукпут ээ… Болуодьаны үҥкүүгэ көрбүппүн да өйдөөбөппүн. Саамай бүтэһигинэн Вера биир бэйэтин саҕа кыыстыын тахсан кэллилэр. Болуодьам санныга таптайан баран Вера подругатын диэки хаамта. Мин да Вера аттыгар баар буолбуппун билбэккэ хааллым.
Кэннибитигэр кулууп боробуойун хатанар тыаһа, уонча уол – күлсэр саҥалара иһиллэ хаалла.
Ону-маны кэпсэтэ-кэпсэтэ ый уотун сырдыгар уҥуор барыгылдьыйан көстөр ферма диэки хаамтыбыт. Отделениялар оҕолору ферма уопсайыгар олохтообут этилэр. Дэриэбинэни тахсарбыт саҕана Болодьалаахтан кыратык хаала быһыытыйдыбыт. Хайдах да уһата сатаабыт иһин, сотору ферма уопсайыгар тиийэн кэллибит.
-    Өссө хаамса түһэбит дуо? – диэтим.
Кыыһым саҥата суох төттөрү хаамта. Икки эдэр дьон кэпсэтэрбит диэн – баһаам буоллаҕа.
- Арба даҕаны, мин эйигин маарыын фермаҕа көрбүтүм. Хотонҥо үлэлии сылдьаргын, өссө түннүгүнэн көрөн турарың дии.
- Оттон мин онно тоҕо эрэ күөх баанчыктаах кыыһы көрбүппүн өйдөөбөппүн дии? Арай киинэ көрдөрбөтөх «Баанчыгы» өйдүүбүн – диэтим күлэ-күлэ. Кыыһым эмиэ күлэр:
- Үлэҕэ, хайдах итинник баанчыктаах сылдьыамый? Кулуупка эрэ барарбар өрүммүтүм. Итиччэтигэр аны баанчыктаныам суоҕа
- Суох! Кэбис, баанчык эйиэхэ олус барар, куруук баанчыктанар буолаар. Дьиҥэр баанчыгыҥ суоҕа буоллар – мин эйигин итиччэ элбэх кыыс быыһыттан хайдах булан ылыамый? Уонна ити киинэни хаһан эмит көрүөм буоллаҕа дии. Хата, ити баанчык мэһэйдээн эйигин кытта көрүстүм буолбат дуо? Билигин эйигин баанчыккынан – сүүс да кыыс ортотуттан булан ылыам. Арба аны киинэҕэ кэккэлэһэ олоруом, оччоҕо мэһэйдиэ суоҕа.
Кыыһым үөрбүт харахтара ыйдаҥаҕа кылапаччыһаллар. Хаста да төттүрү-таары хаамсан баран уопсай ааныгар – сарсын киинэҕэ көрсүөх буолан араҕыстыбыт.
Сарсынҥыбын саныы-саныы диэбэр кэлбиппин билбэккэ хааллым.
Олбуорга киирэн, дьиэм кирилиэһигэр тахсарбар кэннибэр калитка аана тыаһаата. Эргиллэн көрбүтүм Болуодьам эбит.
- Хайа, доҕор эккирэтэн сиппэтим дии, хаһыытаабыппын да истибэтиҥ. Дьэ хаамардаах уол эбиккин.
- Ама, дьүлэй буолламый? Хаһыытаабытыҥ буоллар син истиэм этэ.
Ответов 147 Написать ответ
  • Хомустан
    21 января 2014  

    .

    - Кырдьык, кырдьык кыратык да буоллар хаһыытаан көрбүтүм. Наһаа дэриэбинэни уһугуннарар курдук «хайа барбат» буоллаҕым дии. Эн олбуортан тахсаргар биһиги дьиэ кэннигэр турбуппут. Онтон сонно покалаһаат эккирэппитим.
    - Хайа, төһө бэркэ күүлэйдээтиҥ?
    - Үчүгэй буоллаҕа дии, биһиги онно-манна хаампакка дьиэ кэннигэр турбуппут. Эһиги кэлэ-кэлэ төннөргүтүн көрөн турбуппут. Дьэ ноко, ол турдахпытына элбэх уол кэлэн барда. Хараҥа буолан кими да билбэккэ хааллым.
    - Хайа, ноо сарсын көрсүөх буоллугут дуо?
    - Киинэҕэ – диэтэ.
    Онтон, арахсан утуйа киирдибит. Түүнү быһа кыайан утуйбатым. Харахпар: Верам бу көстөн кэлэ турар. Хап-хара харахтарынан утары көрөн турара бу көстөн кэлэргэ дылы. Хантан эрэ күнүс истибит:
    Верить не хочу и думать не хочу
    Что придёт разлука и не сбудутся мечты…
    - диэн ырыа тыллара охсуллан ааһаллар. Элбэхтик эргичиҥнээн
    баран, сарсыарданнан умуллубут этим.
    -    Нохоо, бу бүгүн үлэҕэр барбаккын дуо? Аҕыс ааста – диэн эбэм
    тардыалыырыттан уһуктан кэллим.
    Ойон туран, кылатарым дуомун ньуххаммыта буолан баран, остуолга олордум. Саныыр санаам барыта ыраах, атын сиргэ сылдьар. Ол быыһыгар:
    -    Уугун кыаммат буоллаххына тоҕо түүннэри сылдьаҕын – диэн
    эбэбиттэн хаарылынным.
    Сып-сап аһаабыта буолаат сүгэбин ылан, үлэбэр сүөдэҥнээтим. Бэҕэһээ сытыылаан кэлиэх буолбутум хааллаҕа. Тиийбитим оҕонньорум былыыр кэлбит. Сургуй саайа сылдьар.
    -    Саайан да диэн, баайтаһын дьахталлар син биир өр гымматтар
    – дии-дии күлэн лаһыгыратар.
    Кэпсэтэ түһээт сиэрдийэлэрбитин суора таҕыстыбыт. Били сыппах сүгэм дьэ «иэстэстэ». Саараама хоппот, дьоҕойон эрэ дьурукаайдыыр. Сотору-сотору, оҕонньортон игии уларсан сытыылаабыта буолабын. Бастаан кыратык хотон иһэн – мэлийэн хаалар. Ханна эрэ училище оҕолоро ыллыылларын истэн чөрбөс гынным.
    -    Ньукулай, мин туалетка барыыһыкпын, иһим хайдах эрэ буолла –
    диэн баран, тэйиччи турар туалет диэки, хаамтым. Баран иһэн хараҕым тэйиччи турар – субай хотонун диэки. Туалетка чугаһыырбар ынтах үлэлии сылдьар кыргыттар көһүннүлэр. Мин көрдөхпүнэ бары биир курдуктар. Туалет таһыгар туран кыҥастастым. Кыргыттар ону-маны хомуйа-хомуйа чохчолуу сылдьаллар. Санаабар, харахпынан күөх баанчыгы көрө сатыыбын.
    Син кыҥастастым да көстүбэт. Хайа муҥун туруомуй, төттөрү сүөдэҥнээтим. Ол да буоллар хараҕым ынараа хотон диэки. Иҥин-араас санаалар субуруҥнаһан аастылар. Төннөр суолбун ортолоон истэхпинэ субай хотонун аана аһылла түстэ. Биир кыыс уһун сиэрдийэни баһыттан соһон таҕыста. Сиэрдийэ бүтүүтэ, төрдүн туппутунан күөх баанчыктаах кыыс тахсан кэллэ. Верабын – көрөн, суол ортотугар аппайан турдум.
    - Ноо, хааман иһиий! – диэни истэн дьэ сыҕарыйдым. Тиийбитим
    оҕонньорум – былыыр суоран бүтэн, миигин кэтэһэн олорор.
    - Хайа, иһим ыалдьар диэн баран – туалетка сылдьыбакка кэллиҥ дуу?
    - Онтон, тиийэн истэхпинэ нүөлүйбэт буолан хаалла ээ – куотунабын.
    - Атын иһиҥ ыалдьыбыт быһыылаах ээ – диэн баран, оҕонньорум
    мүчүк гынна уонна сис туттан баран хотон диэки кэккэлэтэ
    турда. Хотонҥо киирэн иһэн:
    -    Ноо, айаххын атан туруоҥ дуо, сиэрдийэҕин таскайдаа – диэтэ.
    Быстыам дуу, ойдуом дуу – сиэрдийэ сүкпүтүнэн бардаҕым дии. Ол эрэн, ыраахтан да буоллар, «Баанчыктаахпын», Верабын көрөн сэниэлэммит курдугум. Ити кэмңэ хайа да хайаны хайа – суоруох курдук этим, ол сиэрдийэ сыыһын баҕас…
    Эбиэт кэннэ аттыбытынан ааһан иһэллэрин хаста да көрдүм.
    Күөх баанчык ыраахтан этэрээт былааҕын курдук тэлээрэн көстөр. Мин санаабар: Вера барыларыттан үрдүк, кыраһыабай буолан көстөр. Уонна, ааһан иһэн, мин диэки эргиллэн көрөр курдук гынар. Ол аайы сүрэҕим мөҕүл гынар, хайдах эрэ – ураты дьолломмут курдук буола түһэбин.
    Киэһэ киинэҕэ ох курдук оҥостон кэллим. Арыый эрдэ кэлэн уолаттары кытары кэпсэтэ-кэпсэтэ күүлэҕэ турдум. Бэйэм олох атын кээмэйгэ киирэн хаалбыт курдукпун. Хараҕым барыта сопхуос хонтуоратын диэки. Ферматтан кэлээччилэр хонтуора кэнниттэн тахсыахтаахтар. Уолаттар кэпсэтиилэрин күдээринэ истэбин. Ыйыттахтарына да мээнэннэн эппиэттиибин. Киирэн, киинэм билиэтин атыылаһан таҕыстым. Тахсыбытым хонтуора кэннин диэкиттэн – училище оҕолоро тоҕо анньан иһэллэр. Ким эрэ, санныга, охсубутугар эргиллибитим – Болуодьам кэлэн турар.
    - Хайа, кэтэһэн тура5ын дуу? – диэтэ.
    - Ээ, оттон…
    Ол икки-ардыгар кыргыттар саҥа-иҥэ бөҕө буолан, үөр хаас
    саҥатын түһэрэн, кэлэн кулуупка кутулуннулар. Кэннилэриттэн кыратык тохтуу түһээт киирдибит. Киинэ уже саҕаламмыт. Кыргыттар билиэттэрин ылан киирэн эрэллэр. Биһиги батыһан киирэн бүтэһик эрээккэ кэккэлэһэ олордубут.
    Мин ол онно ханнык киинэни көрбүппүн, туох туһунанын билигин да билбэппин. Кыыһым чаҕылыҥныыр харахтарыттан уонна ытыһын туппахтыырбыттан атыны тугу да өйдөөбөппүн. Бу мин кыыстыын бастакы киинэ көрүүм этэ. Тугу эрэ сибигинэһэр быһыылаахпыт. Киэһэ үҥкүүгэ көрсүөх буолбуппутун эрэ өйдүүбүн.
    Киинэ кэннэ, дьиэлээн иһэн, Болуодьалыын былаан бөҕөтүн былааннанныбыт.
    Ити кэмҥэ, олохтоох студеннар баар буоланнар, үҥкүү – почти күн аайы буолара. Арааста, кулууп дириэктэрэ уолу үҥкүү-битии тэриттэрээри сордуур буолуохтаахтар.
    Үҥкүү этэҥҥэ, кэминэн ааста. Бу киэһэни быһа мин Вераттан арахпатым. Олох «килиэйдэммит» курдук сыстыбыт аата биир. Музыка бүттэҕинэ хараҥа муннукка баран турабыт. Биһигиттэн ураты дьоллоох киһи суоҕун курдук. Быыһыгар ону-маны кэпсэтэбит.
    Үҥкүү кэннэ атааран бардым. Бу сырыыга оргууй аҕай, онон-манан эргийэн бардыбыт. Ол онно тугу кэпсэппиппитин, туохтан үөрбүппүтүн, тугу ыраламмыппытын ый эрэ билэн эрдэҕэ.
    Ыйдаҥа суолун устун куустуһан баран түүнү быһа хаамыстыбыт. Ол түүн, мин Верабын аан бастаан уураабытым. Ол уураһыыбыт кылгас да буоллар киһи өр сылларга саныы сылдьар уураһыыта этэ. Кыратык уоспутун таарыйсан ылбыппыт да буоллар бу дьиҥнээх иэйии уураһыыта этэ. Кэлин уурастым-уураспатым ини, ол гынан баран ол уураһыыттан ордук минньигэс, иэйиилээх, долгутуулаах суоҕа. Хайа да тылынан этиллибэт дьол этэ. Сэгэрим кэмчиэрийбит сырайа билигин да харахпар көстөн ааһар. Иэдэһигэр хараҕын уута таммалыыра. Ити мин кыыстыын бастакы уураһыым этэ. Мин эрэ буолуом дуо, Верам эмиэ. Кэлин уоскуйан баран:
    - Хараҕыҥ уута кэлбит – диэбиппэр, оргууй сибигинэйэн:
    - Долгуйан – диэбитэ.
    Ол түүнү быһа тохтуу-тохтуу, хаама сылдьан уураспыппыт. Сэгэрим сып-сылаас уостарыттан утаппыттыы ууруурум. Олох кыайан арахсыбакка өр сылдьыбыппыт. Күөл кытыытыгар киирэн ый суолун одуулуурбут. Ый уота күөл уутугар түһэн дьиримнээн көстөрө. Тоҕо эрэ ол ый суола киэҥ-ыраас суолга ыҥырар курдуга.
    Кэмниэ-кэнэҕэс халлаан суһуктуйуута, сарсын эмиэ көрсүөх буолан, арахсыбыппыт. Онно даҕаны:
    - Эн бастаан киир, онтон мин барыам, – эбэтэр – эн бастаан бар онтон мин киириэм – диэннэр бааллара. Онтон иккиэн: «Чэ» – дэһэн баран эргиллэн барбыппыт. Ол да буоллар уоран хайыһан көрбүтүм. Кыыһым аанын тутааҕын тутан баран, эргийэн мичээрдии-мичээрдии көрөн турара. Көрөөт – көрбөтөҕө буолбутум уонна дьэ дьиэлээбитим. Верам сайыспыттыы эргиллэн көрөн турарыттан испэр үөрэ санаабытым. Урут хайа да кыыс сайыспатах киһитэ буоллаҕым дии. Кэннигэр киһи сайыһа хаалара төннөрго эрэли үөскэтэр буоллаҕа.
    Дьиэбэр кэлэн эмиэ кыайан утуйбакка сордоннум. Эргичиҥнии сатаан баран туран аһаабыта буоллум. Онтон мастерскойга тэбинним, били сүгэбин сытыылата. Мастерскойдар эрдэ кэлээччилэр. Сүгэбин чочуга аалларан, үөрэ-көтө фермалаатым.
    Тиийбитим оҕонньорум кэлэ илик. Тахсан сиэрдийэ суоран бардым.
    Иккис сиэрдийэбин суоран бүтүүбэр Ньукулайым куулга тоһоҕо сүгэһэрдээх тиийэн кэллэ.
    - Хайа, ноо бу манна хоннуҥ дуо? – диэн оҕонньорум соһутта.
    - Хайдах?
    - Оттон эрдэлээн үөрпүтүҥ көстүбэт курдуга дии.
    - Биирдэ эрдэлээтэҕим дии.
    - Ээ, ол иһин хараҕыҥ дьөлтөччү кытарбыт дии – оҕонньор
    бэтиэхэлээхтик күлэр. Ол күн уһаабытын көрүөҥ этэ. Бүттэр-бүтэн биэрбэккэ сордоото. Олордум да утуйан барабын.

    0
    • Хомустан
      21 января 2014  

      .

      Ол киэһэ дьиэбэр тиийээт ороммор охтубутум. Уһуктубутум уон икки чугаһаабыт этэ. Сып-сап чай иһээт, хомунан кулууптаатым.
      Ол курдук уонча хонук биир хонук курдук ааспыта...
      Үлэ, киинэ, үҥкүү, күүлэй… Уураһыы…
      Күн аайы дьолбут туолан иһэрэ. Биһиги санаабытыгар бүтэр уһуга суох куруук маннык буолуох курдуга. Бэйэ-бэйэбитигэр тардыһыыбыт улааттар-улаатан барбыта. Күнүс көрсүбэтэхпитинэ суохтаһар этибит. Тугум эрэ тиийбэт курдуга. Оттон көрүстэхпитинэ – көрсүбэтэҕэ ырааппыт дьон курдук буоларбыт. Миэхэ Верабыттан ордук кэрэ, күндү, ахтылҕаннаах – кыыс суоҕа. Миэхэ кинилиин уураһар саҕа минньигэс суоҕа. Киһи салҕыбакка күнү быһа ууруу эрэ олоруох курдуга.
      Быһата, таптал кутаата сүрэхпитигэр күөдэпчилэнэ умайара. Биһиги киһи барыта ыалдьар – бастакы тапталыгар ыалдьыбыппыт.
      Ол иннинэ таптал суох – диир да буоллахпына, билигин таһырдьа тахсан:
      - Таптал баар, мин Верабын таптыыбын!!! – диэн хаһыытыах
      курдугум.
      Биирдэ, үлэлии сырыттахпына эмиэ ырыа-тойук түһэрэн Вералаах ааһан иһэллэрэ. Вера кыргыттарыттан хаалан, аттыбар кэлэн тохтоото.
      -    Киэһэ, үлэҥ кэннэ, манна кэтэһээр – диэтэ. Уонна кыргыттарын
      эккирэтэн баанчыга «элээрэ» турда.
      Биирдэ өйдөөбүтүм оҕонньорум эргиллэн батыһа көрөн турара. Дьүлэйдиҥи буолан кэпсэтэрбитин истибэтэх быһыылаах.
      - Ити оҕо туохха кэлэ сырытта?
      - Ээ, ааһан иһэн дорооболоһон ааста – диэн көлбөрүтүннүм.
      Киэһэ, үлэ бүтүүтэ:
      - Ньукулай бара тур, мин туалеттаан баран ситиэҕим – диэтим.
      Оҕонньорум бэтиэхэлээхтик күлэ-күлэ хомунан дьиэтин диэки тэпсэҥнии турда.
      Син уһуннук кэтэстим. Тапталлааххын кэтэһии долгутуулаах да буолар эбит. Мин «манан кэлиэ» – диэн ферма уопсайын диэкини маныыбын. Онтон, алҕаска, дэриэбинэ диэки эргиллэн көрдүм.
      Арай көрдөхпүнэ дэриэбинэ даамбатыгар күөх баанчыктаах кыыс хааман иһэр. Сүрэҕим, сэгэрим иһэрин, сонно таайда. Верам тиэтэйбит ахан, сороҕор сүүрэн сэгэйэн ылар. Хаһан тиийэн кэлиэр дылы хас биирдии хаамыытын, хамсаныытын ааҕа көрөн турдум. Хотонҥо киириитэ утары көрсөн куустуһан туран уураһыы-сыллаһыы бөҕө буоллубут. Ахтыспыт да эбиппит! Былыыр сүтэрсэн баран булсубут дьон курдукпут. Онтон кэлин уоскуйан баран:
      - Биһиги практикабыт бүгүнҥүннэн бүттэ – диэн соһутта.
      - Хайдах?
      - Онон сарсын барар буоллубут…
      Саҥата суох олордубут. Мин хайдах да Верам барарын кыайан өйдөөбөккө, кыайан буһарбакка дөйөн олордум. Мин санаабар куруук маннык буолуох курдуга. Хайдах эмискэ…
      - Кулуупка кэнсиэрт көрдөрдүбүт. Мин ыллаат манна кэллим. Ыллыы туран эйигин кэтэһэрэ буолуо диэтэхпинэ ыгылыйан ылабын. Оҕолорум өссө да кэнсиэртии хааллылар. Киэһэ тоҕуска биһиэхэ кэлээр. Банкет курдук оҥоруохпут. Кэтэһиэм – диэтэ.
      - Оттон маарыын тоҕо инньэ диэбэтэххиний? Саатар ыллыыргын баран көрүөм этэ дии.
      - Оҕонньоруҥ көрөн ахан турара уонна эйиэхэ бэйэҕэр бүөмнээн этээри гыммытым. Уонна… ахтыбыт курдугум. Билигин эппитим үчүгэй буолбат дуо?
      - Үчүгэй. Мин эмиэ аҕынным ахан. Маарыын эн барбыккар туохпун эрэ былдьаппыт оҕо курдук буолбутум.
      - Мин эмиэ. Маарыын кэлэн иһэн хайдах этэбин диэн толкуй бөҕө. Ол аайы ыксыыбын, ардыгар сүүрэн ылабын быһыылаах.
      Ол курдук дэриэбинэ диэки көрөн куустуһан олордубут. Онтон чаһыыбын көрбүтүм – ырааппыт этэ.
      - Вера бириэмэ ырааппыт, кэлэрим да чугаһаабыт. Эн бар, онтон мин барыаҕым.
      - Кэлээр, олус кэтэһиэҕим – диэн баран иэдэскэ «чоп» гыннараат тахсан барда.
      Сэгэрим сыыһа күөх баанчыга көстүбэт буолуор дылы түннүгүнэн көрөн турдум…
      Тоҕуска ферма уопсайыгар баар буоллум. Сэгэрим таһырдьа кэтэһэн турара. Мин кэлбиппэр мичээрдээбитинэн утары хааман кэллэ. Онно үөрбүтүн көрүөҥ этэ.
      Таһырдьа уол аймах син элбээбит. Били Болуодьам эмиэ баар.Онтон киирэн остуолга олоруу буолла. Аһааһын, кэпсэтии-ипсэтии бөҕө буолла. Онтон таһырдьа тахсан оонньооһун иҥин баара. Бу барыта өйбөр хаалбатах.
      Остуолга олорон өйдөөн көрдөхпүнэ сорох-сорох кыргыттары олох да билэттээбэт эбиппин. Билиэхтээҕэр көрбөтөх да курдукпун. Аны биир уоллаах эбиттэр. Олор бары – ол курдук, ол киэһэ өйбүттэн көтөн хаалтара Бу олорон тэҥнии көрдөхпүнэ мин сэгэрим, «баанчыгым», Верам олус кэрэ, барыларыттан таһы кыраһыабай, күндү буолан көстөр. Кини мин аттыбар баарыттан, кини миэнэ буоларыттан – олус дьоллооҕум.
      Онтон биһиги, дьиэттэн тахсан, күүлэйдии бардыбыт. Бу түүнү быһа илэ хааман таҕыстыбыт. Санаабытын санньыар сайҕыыра. Ол кэмҥэ биирбит-биирэ суох – биир да күн, биир да чаас сатаныа суоҕун курдуга. Тохтоло суох уураһарбыт.. Хайдах эрэ, аны хаһан да көрсүө суох курдукпут. Барыта манан бүтүөх курдуга. Бу аҕыйах күн иһигэр убанса да охсубут этибит. Сарсыарда күн тахсыыта покалаһан, сыллаһан-уураһан араҕыстыбыт. Арахсаары туран:
      - Самолётка атаара киирэҕин дуо? – диэтэ.
      - Суох, үлэм кэмэ уонна уһун атаарыыны сөбүлээбэппин. Оттон син биир көрсүөхпүт буоллаҕа дии…
      - Мэ, бу баанчыгы көрдөххүнэ миигин саныыр буолаар – диэн баран Вера баанчыгын устан уунна.
      Дьиҥэр самалётка атаара киириэхпин олус баҕарарым. Ол эрэн тоҕо эрэ чугуйбутум. Арааста, кыыһым аһары аймаммытыттан буолуо. Иккистээн хараҕын уутун көрүөхпүн баҕарбатаҕым быһыылаах. Сэгэрим Вера хараҕын уутун сотто-сотто аан аттыгар туран хаалбыта. Хаста да эргиллэн төннүөхпүн баҕарталаан ылбытым… Билинҥи санаабынан эбитэ буоллар батыһан да барыа эбиппин. Кэнэн да эбиппин. Кэлэйэн да диэн.
      Самолёт көтөн тахсан үрдүбүнэн «бирилээн» ааста. Санаабар:
      Верить не хочу и думать не хочу
      Что придёт разлука и не сбудутся мечты…
      - диэн ырыа иһиллэн ааспыт курдуга.
      Аҕыйах хонон баран бастакы суругун туппутум. Иккис да суруга өр күүттэрбэтэҕэ. Суруктара барыта ахтылҕан аргыстаах этилэр. Сэгэрим суруктарын, сиэппэр укта сылдьан, илбирийиэхтэригэр дылы аахпытым. Онтон эмискэ сурук кэлбэт буолан хаалта. Өктөөп бырааһынныгар кулуупка киирэн иһэн Вера подругата Дусяны көрсө түспүтүм.
      Миигин көрөөт мух-мах барбыта.
      - Вера дойдулаабытын билэҕин дуо?
      - Суох.
      - Биир сарсыарда туран хомунан – дойдулаабыта.
      - Тоҕо?…
      Хараҕым хараҥарарга дылы буолбута уонна кулууптан тахсан барбытым.
      Санаабар дойдутуттан суруйуо диэн кэтэһэ санаабытым. Суруйбатаҕа…
      Сурэх ыарыыта уһуннук сордоон баран – син сөҕүрүйбүтэ.
      Ардыгар били ырыа иккис чааһа:
      Ночью я кричу, от горя я кричу
      Если снится что меня – не любишь ты…
      –    диэн иһиллэн ааһара. Өр кэмҥэ, ол түлэй түүннэр – түүлбэр
      чаастатык киирэллэрэ. Оччоҕо олус үөрэн, дьоллонон уһуктарым. Билигин даҕаны хам-түм түүлбэр киирэн санаабын иирдэллэр.
      Мин бастакы тапталым ити курдук долгутуулаахтык, түргэнник, ыарылаахтык ааспыта. Бастаан утаа ким эрэ кырбаабыт, атаҕастаабыт киһитин курдугум. Билинҥи телефон, сотовай, интернет кэмигэр эбитэ буоллар баҕар туох-эмит уларыйыы тахсыа хааллаҕа. Муҥ саатар киһилии суолбут да суоҕа. Уонна оччотооҕу оҕо кэнэн да соҕуһум буолуо…
      Кэм аастаҕын аайы ол күннэр – мин олоҕум биир саамай үтүө кэмнэрэ эбит диэн саныыбын. Сороҕор «Ол күн, күөх баанчык экраны бүөлээбэтэх буоллун, хайдах-туох буолуо этэй?» – диэн бэйэм-бэйэбиттэн ыйытабын. Бастаан утаа ол боппуруоска кыайан эппиэттээбэтим. Билигин билэбин – син биир көрсүө этибит! Дьылҕа-хаан көрүһүннэриэ этэ.
      Мин «Баанчыкпар», Верабар, «Бастакы тапталбар» – кылгастык да буоллар таптал муҥун биллэрэн ааспытыгар олус махтанабын. Уонна бу ырыа тылларынан түмүктүүбүн:
      Махтанабын эйиэхэ
      Кылгастык да буоллар
      Чаҕылхайдык олохпор
      Эн сандаарыйан ааспыккар.
      P.S. Тоҕуһуонус сыллар саҥаларыгар командировка5а сылдьан Верабын көрсөн турабын. Санаабар эмиэ уруккутун курдуга.
      Ол эрэн иккиэн уларыйбыт этибит…
      Тапталбытын сыллар-хонуктар – уулара-хаардара сайҕаата5а. Алдьаммыты силбээбэккин.

      0
      • Хомустан
        21 января 2014  

        .

        Зал иһин толорор музыка.
        Бу кэпсиир кэмим – эмиэ ааспыт үйэ сэттэ уонус сылларын ортото этэ. Оскуоланы бүтэрэн сопхуоска үлэлии сылдьарым. Үѳрэҕэ суох оҕолор туппай-иппэй үлэлэргэ үлэлиирбит. Кылааһым оҕолоро, үксүлэрэ даҕаны, оскуолаттан отделения тѳһүү үлэһиттэрэ буолан хаалбыппыт. Кыыс аймах дояркалыыра. Уолаттар кѳѳнньѳрбѳ буһарыытыгар, тарбыйах кѳрүүтүгэр, иҥин араас үлэлэргэ үлэлиирбит. Бары бииргэ үлэлии сылдьар буоламмыт бэһиэлэй баҕайы этэ. Бэйэ-бэйэбитин күн аайы кѳрсѳрбүт. Кѳрсүмүнэ – сорохтор биир хотонҥо биир биригээдэҕэ үлэлиир буолан баран. Аны ол кэмнэр эргиллибэттэр. Үлэ кэннэ сууна-тараана охсоот кулуупка сүүрэрбит. Күн аайы киинэ, билиард буолара. Субуота аайы уонна гастроллар кэллэхтэринэ үнкүү-битии буолара. Биһиги куруукпут саамай улахан буолааччы. Буолумуна, почти сүүрбэччэ киһи буоллахпыт.
        Мин кыһыны быһа тарбыйах кѳрүүтүгэр үлэлээбитим. Саас тиийэн кѳрбүт тарбыйахтарбын туттаран баран, от техникатын кѳрүүгэ ананным, Ыстапаан диэн тырахтарыыс киһиэхэ кѳмѳҕѳ анаатылар. Косилка быһахтарын, кыраабыл тиистэрин уларытабыт. Оргууй аҕай сылдьабыт.
        Биир күн, күнүс эбиэт кэннэ, тас күүлэҕэ тахсан табаахтыы олордум. Ыраас үчүгэй баҕайы күн этэ. Кѳтѳр-сүүрэр барыта кэлэн, от-мас тиллэн, силигилээн турара. Арай ол олорон кѳрдѳхпүнэ утары үрүйэ уҥуор турар түѳрт квартиралаах дьиэ диэкиттэн икки кыыс күлсэ-күлсэ утары иһэллэр. Кѳрдѳхпүнэ билбэт кыргыттарым. Уонна маннааҕы кыргыттары ыраахтан, походкаларыттан да билэр буоллаҕым. Суох-суох олох билбэт кыргыттарым эбит. Син чугаһаабыттарыгар кѳрбүтүм кэлиилэр быһыылаах. Олох билэттээбэт кыргыттарым эбит. Мин диэки кѳрѳн аастылар. Ааспыттарын кэннэ, ханна баралларын кѳрѳѳрү дьиэ ойоҕоһугар хаамтым. Кыргыттар. кэпсэтэ-кэпсэтэ, табаарынай маҕаһыынҥа киирэн хааллылар. Мин баҕар тахсыахтара диэн, кэтэһэ таарыйа, эмиэ табахтаатым. Болгарскай, «Шипка» табаах уоспун салаабытыгар ѳйдѳнѳн, быраҕан баран үлэбэр хомуннум. Олбуортан тахсан иһэн маҕаһыынҥа сылдьан ааһарга сананным. Уулуссаны туораан, күүлэҕэ кыратык тохтуу түһээт, маҕаһыынҥа киирдим. Арай киирбитим кыргыттарым уун-утары прилавокка тураллар. Ааһан, ону-маны кѳрүѳлээбитэ буолан баран, тахсан мастерскойбар тэпсэҥнээтим.
        Ол иһэн саныыбын: «Саҥа атыыһыттар кэлбиттэр. Ити кырата мэлтээски да буоллар син эбит. Бэйи ити Павликтаах диэкиттэн иһэллэрэ. Киэһэ Павликтан ыйытыллыа. Кини, обургу, булгу билэр буолуохтаах. Маарыын ханна эрэ бараары отделение аттыгар тыраахтарга олороро».
        Ол күн, аһары да – быһа түһэр курдук буолбатар, син сүѳдэҥнэстибит. Куйааһа да бэрт курдук.
        Биэскэ дьиэбэр тиийэн суунан эрдэхпинэ Павлигым бу киирэн кэллэ. Киһим киирбитигэр хоско аастыбыт. Хоско кинигэ ыскаабын кэннигэр кырыкый хостоохпун.
        - Хайа бүгүн ханна сырыттыҥ?
        - Ээ сайылыкка комбикорм быраҕан кэллибит.
        - Ноо, маарыын эһиги диэкиттэн маҕаһыынҥа икки кыыс ааһан эрэллэрэ – билэҕин дуо?
        - Ээ биһиги соседпытыгар икки практиканка кыргыттар кэлбиттэр. Соседпыт биирин аймахтара үһү. Бэҕэһээ рабкооп массыынатынан тахсыбыттара.
        Хата киһиҥ билэ сытар эбит.
        - Бүгүн кулуупка үҥкүү буолар үһү Хайа ылабыт дуо? – диэн кэпсээннээх буолан биэрдэ.
        - Оттон тахсан киириий, бу сырыыга эн уочаратыҥ – диэтим, таҥас уларытта туран.
        Киһим иһиттим дуу, истибэтим дуу – диэбиттии таһырдьа элэс гынан хаалла. Ити аата маҕаһыынҥа аргы атыылаһа сүүрдэ. Онтукабытын – «диссертация» туттарыы диэн ааттыыбыт. Аһары маҕаһыынҥа элэҥнээмээри – уочаратынан ылабыт. Сороҕор атын уолаттарбыт кэллэхтэринэ арыый сыбыытыырбыт аччыыр. Маҕаһыынҥа кырдьа5ас атыыһыттар тураллар. Дьоммут саастыыта дьоннор. Онон оҕолорун курдук кѳрѳллѳр. Сороҕор үѳрэтэллэр даҕаны. Аһары борҕоһуйа илик буоламмыт толлобут. Ол иһин уочарат кэһиллибэт.
        Бу тоҕо дьиэтигэр тойон курдук тутунна, дьоно тоҕо кѳрбѳттѳрүй? – дии саныаххыт. Бу кэмҥэ дьиэҕэ кырдьаҕас эбэбин уонна балтылаах-бырааппынаан эрэ олорорбут. Кинилэр миигиттэн биэс- сэттэ сыл балыстар. Дьэ онон дьиэ хаһаайына, уон аҕыстаах уол оҕо, мин буолабын. Эбэм хотонуттан, дьиэ дьаһалыттан орпот даҕаны. Мин истэхпинэ даҕаны эбэм утуйбутун кэннэ кэлээччибин. Уонна миигин улаханнык саҥарбат да этэ. Уруккута тапталлаах хоой сиэнэ буоллаҕым. Почти уонча сыл эбэм хоонньугар утуйа сылдьыбытым. Убайдар улаатан бараннар орон босхолонон туспа кѳспүтүм. Билигин быраатым аах хоой оҕолоро. Оччолорго эбэм аҕыс уончата этэ. Уонна хамнастаах тойон мин буоллаҕым. Эбэм эрэйдээх уон солкуобай пенциялааҕа.
        Киһим ѳр буолбата, икки «Агдамы» кыбыммытынан, хос ортотугар биирдэ баар буола түстэ. Хоско былыргы концелярскай остуол турара. Икки өттүгэр хатааһыннаах ааннаах, сырайа германтин. Остуол анныттан ыстакаан хостоон, биир бытыылканы, кэпсэтэ-кэпсэтэ – дьаһайан кэбистибит. Куйааска эбиллэн «били баҕайы» син оонньоото ээ.
        Арба, биири умнан олоробун. Сарсын быыбар күнэ! Онон үҥкүү, түүнү быһа, сарсыарда 6 чааска дылы буолуохтаах. Онтон, быыбардаан баран биирдэ дьиэлиэхтээхпит. Бу мин бастакы быыбарым. 18-пын саас туолбутум. Тѳрѳѳбүт күнүм маайга буолан, армияҕа, сааскы призывка хабыллыбатаҕым. Биһиги кылаастан биир уол барбыта. Сураҕа Чита диэки, танковай чааска түбэспит үһү. Оттон Павлик туола илик буолан күһүҥҥүгэ да кѳтѳр.
        Таҥнан-саптан кулууптаатыбыт. Дэриэбинэҕэ саҥа кыыс кэлиитэ улахан событие буолааччы.
        Күһүн «хойобулланан» баран Сана Дьыл диэки син ѳрүттүммүтүм. Онуоха дылы испэккэ сылдьыбыт киһи – кыралаан «Тэп» гыннарар буолбутум. Аһаатахпына умнуллар курдук буолара. Ол Саҥа Дьыл кэннэ, ол-бу кэлии-барыы кыргыттары кытта ходьох-идьэх хаамсыы элбээбитэ. Үксүлэрэ, сарсыныгар ааттыын умнуллан бараллара. Саҥа кыргыттары эрийэргэ сыалай конкурс курдук буолааччы. Сороҕор сутуругунан далбааттаныы да баара. Уопсайынан ити дьыалаҕа син уопутурдум дии сананабын.
        Биирдэ, уонча сылы быһа, паартаҕа, бииргэ олорбут одноклассницам Биэрискэ:
        - Ноо, уларыйбыккын ахан – диэбитэ.
        - Хайдах?
        - Бэйэҕин кѳрүн, быһата «Бабник» буолбуккун. Кэлбиккэ-барбыкка барытыгар иҥээннээн сүрдээххин. Сорох-сороҕор син туттунуо да эбиккин – диэтэ.
        - Тоҕо?
        - Оттон били күһүн Вера диэн үчүгэй баҕайы кыыстаах этиҥ дии?
        - Обургу! Ону эн хантан билэ оҕустун?
        - Акаары миигин хараҕа суох диигин дуо? Урут уруок устарга эйигиннээҕэр кѳрѳр курдугум. Хараҕым билигин да мѳлтүү илик. Хас кутурук аайы хайбаҥныыргын кѳрбѳт үһүбүн дуо?
        Инньэ диэн саҥата суох ыытан турардаах, «Эбиитин эмэһэҕэ тэп» диэбиттии бааспын соролообута. Киһи таптыы уонна таптата сылдьан эргимтэтин ѳйдѳѳн кѳрбѳт эбит. Верабын, ааһан биэрбэт бааспын, санаатахпына сүрэҕим хаанынан оҕуолуура. «Бабник» ааттаннаҕым ол. Дьэ ол кэннэ арыый мүлтүйэ сылдьар кэмим этэ.
        Кулууп таһыгар улахан баҕайы: «Бука бары быыбарга!» диэн плакат ыйанан турар. Аан ойоҕоһугар: «Быыбар буолара 1 хонук хаалла» диэн биллэрии баар. Уонна туох да сарсынҥы быыбары кэпсиир суох. Арай, киинэ биллэриитэ ыйанар сиригэр: «Зита и Гита» - диэн киинэ биллэриитэ ыйанан турар. Билигин онно ханнык быыбарга кыттыбыппын ѳйдѳѳбѳппүн.
        Кулууп кирилиэһигэр уолаттар бѳҕѳ табаахтаан бусхата тураллар. Биһиги эмиэ дьон быыһыгар туран буруолаатыбыт. Киинэ буолуо арыый эрдэ курдук. Күлсүү-салсыы, кэпсэтии-ипсэтии баһаам. Быыһыгар олох да «мыччыстыбыттар» бааллар. Тохтуу түһээт, сѳрүүн кулуупка киирэн, кассаттан билиэт ыллыбыт. Зал иһэ эймэҥнэс киһи. Индиискэй киинэ буолан оҕонньордуун-эмээхсинниин, турардыын-турбаттыын, эдэрдиин-эмэнниин бары кэлбиттэр. Үѳр хаас түһэн олорорун курдук саҥа-иҥэ толору. Били «Зал иһин толорор музыка…» диэбит курдук, бэйэтэ туспа музыка. Билигин аны оннук суох. Баҕар куораттарга оннуга буолуо. Дэриэбинэҕэ аны киинэ буолбат. Буолбатаҕа да ыраатта. Улахан экранҥа киинэ кѳрбѳтѳх сыалай поколение улаатта. Биһиги киирэн кэннин диэки аастыбыт. Миэстэ да аччаабыт. Биир сиргэ миэстэ булан – нэһииччэ кыбылынныбыт. Ол-бу диэки мэлээриҥнээтим даҕаны били кыргыттар кѳстүбэттэр. Дьон билигин да кэлэ турар. Ол да буоллар, бириэмэтэ кэлэн, киинэбит саҕаланна. Икки сиэрийэни биир тыынынан кѳрѳн кэбистибит. Эмиэ да күлүүлээх, эмиэ да санньыардаах, эмиэ да үѳрүүлээх киинэ. Дэлэҕэ даҕаны үчүгэйи барытын: «индиискэй киинэ курдук» - диэхтэрэ дуо?
        Киинэ кэннэ, тахсан иһэн, эмиэ кѳрүѳлээтим да кыргыттарым кѳстүбэттэр. Павликпынаан дьиэлээтибит. Баран иһэн оҕолору, ыал таһыттан, дьиэлэригэр илдьэн утуталаатым. Эбэбит былыр хаптайбыт.
        Оҕолор утуйтарын кэннэ били «Агдаммытын» тоҥсуйдубут, хаһыытаабат оҥордубут. Дьэ уонна хомунан кулууптаатыбыт. Кулууппут да ырааҕа суох. Баара суоҕа уулуссаны эрэ туоруоххун наада. Ону биһи дьон ѳр гыныахпыт баара дуо? Аҕыйахта сабыта үктээн тиийдэхпит дии. Куруук буоларыныы – кулууп иннэ толору ыччат. Табаахтыы таарыйа сонун бѳҕѳнү кэпсэттибит. Ол турдахпытына били икки кыыс кэлэн, кулуупка, киирдилэр. Били, айдаан бѳҕѳ буола турбут кулууп иннэ чуумпуран ыларга дылы буолла. Табаах буруотун быыһынан: «Красная Москва» - духи сыта биллэн ааһар курдук гынна. Киирээттэрин кытта биир уол саҥата:
        - Арылыйан сытым дии, ити хайа барахсаттарый? – диэтэ.

        0
        • Хомустан
          21 января 2014  

          .

          Аан сабыллаатын кытта кулууп иннэ эмиэ куугунуу түстэ. Обсуждения саҕаланнаҕа ол. Мин, кыратык турбахтыы түһэн баран, иһирдьэ сылыпыс гынным. Сайын буолан сыгынньахтаныы иҥин суох, фойеҕа сразу киирэҕин. Фойе иһэ бүдүк-бадык. Дьон тобус толору. Тымтайга собону симэн кэбиспит курдук. Анараа ѳттүгэр аан аһаҕас быһыылаах даҕаны – итиитэ сүрдээх. Бэйэҕин хобордооххо ыһаарылана сытар собо курдук сананаҕын. Киирэн иһэн уу чаккыраан бараҕын. Динамиктан сапожник ырыата ыыра барар:
          - Тогда не надо переживать, тогда не надо перебивать…
          Ол аайы зал иһэ эмискэ-эмискэ:
          - Переживать! – диэн тоҕо барар.
          Мин ол-бу диэки ѳҥѳҥнѳѳн кѳрѳбүн да, били кыргыттар кѳстүбэттэр. Ким эрэ, кэннибиттэн үппүтүгэр эргиллэн кѳрбүтүм – били кыргыттарым эбит. Биирдэ өйдөөбүтүм айахпын атан баран, ааны бүѳлээн турар эбиппин. Халбарыс гынан киллэртээтим. Кыргыттар киирэн Ленин бюһын аннын диэки баран – турдулар.
          Фойеҕа киирдэххэ муннукка Ленин гипсовай бюһа баара. Кэлин олох уларыйбытын кэннэ кѳстүбэт буолбут. Биһиги, аныгы хаһаайыннарбыт – кулууп кылабыыһа буолбатах диэбиттэр быһыылаах.
          Били ыстаҥалаһыы музыка тохтоотун – ах барда. Хайдах эрэ зал ѳрѳ тыынарга дылы гынан ылла. Аныгыскы музыка тыаһыар дылы бары муннуктар, истиэнэлэр диэки халбарыйдылар. Зал ортото арыый аһыллар курдук буолла. Сорох-сорох таһырдьаны былдьаста. Санаабар ѳр хаачыргаан проигрывательбыт дьэ тѳлѳ барда. Уонна зал иһин вальс музыката толордо. Тыаһаата дуу, тыаһаабата дуу диэбиттии били кыргыттар – куустуһан баран эргийэн бардылар. Оргууй аҕай эргичиҥнээн зал түгэҕин диэки устан, платьелара тэлээрэ турдулар. Ойоҕоспор биир уол саҥата:
          - Ити кимнээҕий? – диэтэ.
          - Билбэппин – диэтим эригийбэккэ эрэ.
          - Хайа, хайыталыы киирэбит дуо?
          - Давай! бардыбыт - диэтим да утары устан иһэр кыргыттар диэки үнүѳхтээтим. Хараҕым кытыытынан кѳрѳдѳхпүнэ түннүк диэкиттэн икки уол хамсаан иһэн тохтоотулар. Аҕыйахта хаамаат ытыспын «тас» гыннардым. Кыргыттар биһи иннибитигэр хорус гыннылар. Били маарыын оруу кѳрбүт мэлтээски кыыһым – мин ѳттүбэр түбэстэ. Дьэ табыллаары – табылынным.
          - Разрешите – диэн буолла.
          Маарыын эппитим курдук – саҥа кыргыттарга конкурс курдук буолааччы. Атын уол эрийэ сылдьарыгар киирэн кырбаныаххын сѳбѳ. Оннукка авторитет да, арбаҕастаах да быыһаабат. Онон забивайдаабыт тойон. Ол кэриэтэ кэлин син атаакалыаххын сѳбѳ. Ол да сороҕор сотуһуута суох сатаммата. Но итинниккэ, разборкаҕа, авторитет уонна арбаҕастаах кѳмѳлѳһүѳн сѳптѳѳҕѳ. Дьэ онон табылынныбыт. Табыллаары табыллан били кыыһым мин ѳттүбэр түбэстэ. Ити үтүѳ бэлиэ.
          Кыыспын илиититтэн ылан эргийэн бардым. Наһаа да үчүгэй үҥкүүһүт буолбатарбын, дьоҕойон эргичиҥнээччибин.
          - Кыысчаан ким диэнҥиний? Мин … - ааппын эттим.
          - Мила.
          Кыыһым – хара тѳкүнүк сырайдаах, кылгас баттахтаах, бэйэтигэр барар эттээх сииннээх. Кѳрүҥүнэн мин саастыым быһыылаах. Аҕыйахтык кэпсэтэн эрдэхпитинэ – пластинка бүтэн хаалла. Ол саҕана магнитофон олох аҕыйах кэмэ этэ. Дьэ онон үҥкүү үксүн пластинканнан барара. Сороҕор ол пластинкалар, алдьанан, биири хатылыы турар буолааччылар.
          Кыыспын – Ленинын анныгар атаардым. Баран иһэн аныгыскы вальска ыҥырыах буоллум. Кыыспын атааран баран, таһырдьа тахсан, сѳрүүкээн киирдим. Киирээт Ленин анныгар бардым. Сонно тута түгэх диэкиттэн:
          - Белый танец! Дамы приглашают кавалеров – диэн хаһыытаатылар.
          Ону кытта зал иһин:
          «Музыка вновь слышна,
          Встал пианист и танец назвал.
          И на глазах у всех
          К вам я сейчас иду через зал.
          Я пригласить хочу на танец
          Вас, и только Вас,
          И не случайно этот танец вальс.
          Вихрем закружит белый танец,
          Ох, и услужит белый танец,
          Если подружит белый танец нас».
          - диэн ырыа музыката толордо.
          - Разрешите – диэн, Мила миигин үҥкүүгэ ыҥырда.
          Дьэ итинэн олоҕум саҥа эргимтэҕэ киирэн – эргичиҥнээн бардаҕа ол. Ол түүнү быһа арахсыбакка үҥкүүлээтибит. Мила, атын оройуонтан кэлэн, «Школа магазин» үѳрэнэр эбит. Билигин, практикаларыгар, дьүѳгэтинээн маннааҕы рабкоопка кэлбиттэр. Сарсыарданнан тахсан, быыбарбытын кэтэһэ таарыйа, күѳл кытыытыгар күүлэйдээтибит. Эдэр дьон сүрэхпит тэбиитэ биир суолга киирэн айанныы турда. Быыбар кэннэ дьиэтигэр атаардым.
          Дьиэбэр тиийэн сыттыкка тѳбѳбүн ууран эрэрим да, утуйбут этим.
          Киэһэ киинэ кэннэ күүлэйдии бардыбыт. Сайын дэриэбинэҕэ күүлэйдиир проблемалаах соҕус. Сырдык буолан оҕолуун-оҕонньордуун бары сүүрэ сылдьаллар. Түүн үскэ дылы дэриэбинэ утуйбатын тэҥэ. Биһиги эмиэ фермаҕа, хотонҥо киирэн, хорҕойдубут. Алааска барыаҕы кумаар баар дии.
          Кууһан ылан уураан иһэн тохтоон хааллым. Уураан иһэн кѳрбүтүм атын кыыс! Уоһа атын! Хараҕа атын! Вера буолбатах!
          Туормастанан хааллым. Кыыһым, хараҕын симэн кэтэһэн турбахтыы түһэн баран, харахтарын аста. Ѳйдѳѳбѳтѳхтүү мин диэки кѳрүѳлээтэ. Мин кууһан турбут илиибин ыһыктан кэбистим. Саҥата суох утары кѳрсѳн турдубут.
          - Чэ дьиэлиэххэ – диэтим, хайдах да быһаарар кыаҕым суоҕа. Били үѳрэ-кѳтѳ барбыт дьон, уку-*** дэриэбинэлээтибит. Олбуоругар дылы атааран баран, покааласпакка да, эргиллэн дьиэм диэки кэккэлэтэ турдум. Кыыһым кэннибиттэн кѳрѳн туран хаалла.
          Ѳр утуйбакка эргичиҥнээтим. Харахтарбын симтим да – Вера хараҕыттан уу таммалыы-таммалыы, уун-утары кѳрѳн турар буолар. Аһардым дии санаабытым – ааспатах эбит. Бастаан утаа курдук эмиэ, түүнү быһа, субу баардыы кѳстѳн кэлэ турар. Сарсыарданнан сылаа кыайда быһыылаах, утуйбут этим.
          - Ноо, тур үлэҕэр бар – диэн эбэм тардыалаабытыгар уһуктубутум, тоҕус чугаһаабыт этэ.
          Быстыам дуу, ойдуом дуу кыратык хабыалыы түһэн баран үлэбэр сүѳдэҥнээтим. Эбэм эрэйдээх бэлэмигэр тѳкүнүҥнээн да сылдьыбыт эбиппин...
          Үлэ чааһа сор бѳҕѳнѳн, күнү быһа сыыллан, дьэ бүттэ. Дьиэбэр нэһииччэ кэллим да суулуннум. Баһым иһэ барабаан курдук. Саҥа утуйуох курдук гынан эрдэхпинэ:
          - Бэҕэһээ эрдэ да кэлэн эрэр этиҥ, бу киһи тоҕо сүргүнүй! Түүнү быһа ханна сырыттыҥ? Чэ тур, бүгүн баҕас эн уочаратыҥ! – диэн, Павлик тардыалыырыттан уһуктан кэллим.
          Туран сууна сүѳдэҥнээтим. Киһим хаһыат кѳрѳ хаалла.
          - Павлик, бүгүн эн тахсан киир. Ол кэриэтэ кэлин мин, субуруччу сылдьан ситиһиннэриэм буоллаҕа. Бүгүн хайдах эрэ нэһииччэ сылдьабын.
          - Чэ оччоҕо мин бардым.
          - Ноо мэ ѳссѳ иккитэ ылаар, наада – диэтим, киһим ѳйдѳѳбѳтѳх курдук кѳрѳн турарын – кѳрѳн.
          Уолум ѳр гыммата түѳрт бытыылканы элээрдэн киллэрдэ. Бу сырыыга бииринэн түмүктэммэтибит. Иккиһи эмиэ дайбаан кэбистибит.
          - Дьэ ноо бэҕэһээ табыллыбатым.
          - Хайдах?
          - Оттон кѳстѳн кэлэ турар.
          - Туох?
          - Оттон Вера.
          - Хайдах?
          - Уураһаары гыммытым олох атын уос, сырай, кыыс! Хайдах да уураһар кыаҕым суох эбит. Ыксаан сразу тѳннѳн кэлбиппит. Ааста диэбитим – ааспатах. Бѳѳлүүн эмиэ сордоото. Чэ ити хааллын иһиэх.
          - Оттон киинэҕэ барбаппыт дуо?
          - Мин барбаппын, барар буоллаххына бэйэҥ бар. Миигин ыйыттахтарына сиргэ барбыта диэр.
          Киһим хомунан киинэлээтэ. Мин таһырдьа тахсан олордум. Истэҕим аайы ѳссѳ кэлэн иһэр курдук гынар. Ыксаан дьиэҕэ киирэн сыттым. Санаабар Вера иһимэ диир курдуга. Онтон олох умуллан хаалбыппын. Арай түһээтэхпинэ хоспор Вера киирэн кэлэр.
          - Тоҕо эн миигин ыҥыраҕын? Эн биһи тапталбыт бүппүтэ дии.
          - Ыҥырбаппын, бэйэн барбакка сордоотуҥ дии?
          - Суох, мин барбытым. Самолёт илдьэ барбыта. Эн онно киирбитиҥ буоллар, мин хаалыам этэ. Чэ, наһаа айманыма, аны кѳстүѳм суоҕа. Ол да буоллар, ити кыыһы бырах – кини эн аналыҥ буолбатах.
          - Хайдах – диэбитинэн ороммор олоро биэрдим.
          Дьиэ иһэ уу чуумпу. Арай истиэнэҕэ чаһыы маятнига тыаһыыр.
          Ойон туран таһырдьа тахсан табаахтаатым.
          - Бээрэ. Тугу-тугу түһээтим. Илэ курдук дии. Бырах диэтэ дуу? Аналыҥ буолбатах диэтэ буолбат дуо? Ээ сылаам уонна аргы оҕуста ини. Ама оннук буоллаҕай? Чэ-чэ кѳрѳн иһиллиэ. Хас чаас буолта буолла. Хайдах эрэ үс чаас иҥин курдук. Син утуйбуппун быһыылаах. Били Павлик кэлин кэлэ сылдьыбыта дуу – суоҕа дуу? Били аспыт бүппүтэ дуу – суоҕа дуу? Дьиэҕэ киирэн кѳрүѳххэ.
          Хоспор киирбитим били барахсан, биир ордон, остуол кэннигэр кылбайан, кѳстѳр.
          - Ээ Павликка бара сылдьыахха. Баҕар Миланы кѳрүѳм.
          Санаатым – толордум. Били барахсаны уктаат киһибэр тэбинним. Тиийтим, киһим саҥа волейболлаан кэлбит. Чай кутта сылдьар.
          Тахсан били табаарыһы боппуруоһун быһаардыбыт. Мунньах боппуруоһа утарылаһааччы суоҕунан сууххай соҕустук быһаарылынна. Мунньахсыттарга перекур биллэрилиннэ.
          - Ноо, маарыын миигин ким да ыйыппата ини?
          - Оттон Мила суохтаан эрэрэ. Ханна барда да, ханна барда диэн сордообута.

          0
          • Хомустан
            21 января 2014  

            .

            - Павлик киирэн тахсыый?
            - Утуйдулар ини.
            - Буоллун, миигин ыҥырар диэ.
            - Туохпун сүтэрэрим баарай, киирэн да тахсыахха сѳп буоллаҕа дии.
            Киһим анараа аанҥа киирэн хаалла.
            Урут да, билигин да дэриэбинэ дьоно ааннарын хатанааччылара суох.
            Киһим ѳтѳр буолбакка бу тахсан кэллэ.
            - Билигин тахсыа. Хата утуйа иликтэр эбит – диэн баран дьиэтигэр киирэн хаалла.
            Сонно тута, Мила тахсан кэллэ.
            - Привет!
            - Привет!
            - Маарыын киинэ кэннэ күүтэ сатаабытым.
            - Ээ, сиргэ баран кэллим.
            - Павлик эппитэ.
            - Мила кыратык хаамса түһэбит дуо?
            Кыыһым илиибиттэн ылла уонна хаамса турдубут.
            - Мила бэҕэһээнҥини бырастыы гын! Кэлин кэпсиэҕим Мин бэҕэһээ хайдах да туохтуур кыаҕым суоҕа.
            Кыыһым саҥарбат. Кулууп кэннигэр баран, күѳлү кѳрѳн, турдубут. Эмиэ эргилиннэрэ тартым. Бу сырыыга, мэһэйэ суох, уурастыбыт. Хайдах эрэ уураһартан атын санаа да суоҕа. Тохтоло суох, ахтыспыттыы, уһуннук уурастыбыт. Сылаас-сылааспытыгар, эт-эппитигэр сыстыһан таптал кынатыгар уйдаран – түлэй түүнү бараатыбыт.
            Дьон туруута, сарсын ыһыахха бииргэ сылдьыах буолан, араҕыстыбыт.
            Дьиэбэр тиийээт хаптайдым.
            Күнүс эбиэт саҕана уһугуннум. Хайдах эрэ дэлби ыалдьан уһугуннум. Тѳбѳм ыарыыта сүрдээх, хайа бараары хаайар. Хотуолуох да курдукпун. Лаппа температураламмыппын. Арааһа, бу сай ортото, тумуулаабыппын быһыылаах. Бѳѳлүүн ырбаахыннан сылдьыбытым оҕуста быһыылаах. Ыһыахха, түһүлгэҕэ киирэр туһунан толкуй да суох буолла. Таһырдьа, сырылатан-сырбатан, куйаас да куйаас. Мин буоллаҕына титирии сытабын. «Зуб на зуб не поподает».
            Павлик тиритэн-хорутан киирэн кэллэ.
            - Хайа бу киһи тура илик! Оттон ыһыах? Оттон Мила? Чэ тур, бүгүн эйигинэ суох ыһыах буолбат үһү!
            Сырайбын-харахпын кѳрѳн баран:
            - Хайдах буоллуҥ?
            - Тумуулаатым быһыылаах.
            - Ѳлѳттѳрбүккүн быһыылаах.
            - Хантан!?
            - Оттон мунньах аһа.
            - Суох, суох! Тумуу.
            - Чэ билигин таһаарыахпыт – диэтэ да суумкатыттан буокка хостоон таһаарда.
            - Манны «тэп» гыннар, оччоҕо ааһыа.
            - Кэбис ноо, куһаҕан буолаарай?
            - Истэххинэ чэпчиэ.
            Биирдии порсияны, аһыыр аппарат диэки, аһыырҕата-аһыырҕата – атааран кэбистибит. Хайдах эрэ киирдэ. Хотуолуох курдукпун.
            - Чэ мин бардым. Кимиэхэ, тугу тиэрдэҕин?
            - Бар-бар, оннооҕор бараах барар! Онтон киэһэ, үҥкүүгэ, бэттэх кэллэхпинэ тиийиэм. Атынын бэйэҥ билэҕин.
            Уолум «элэс» гынан хаалла.
            Абырахтанан да абырамматым. Ѳссѳ ыарыйдым.
            Киэһэ үҥкүүлүүр кыах суоҕа. Мила кэтэстэҕэ. Баҕа баһаам да кыах суох...
            Сарсыныгар харахтан сыыһы ылбыттыы – чэмэлкэй туран кэллим.
            Хонтуораҕа тиийбитим:
            - Бүгүн хомунан оккутугар барыҥ! – диэн хаайа олороллоро.
            Быстыахпыт дуу, ойдуохпут дуу хомунан бардахпыт дии.
            Ол саҕана ыһыахтаатыҥ да сарсыныгар окко атаараллара. От биригээдэлэригэр дьону, сэби-сэбиргэли, техниканы түҥэппиттэрэ ыраатта. Онон сээкэйбит почти бэлэм этэ. Арай бэйэбит эрэ хомунарбыт хаалан турара. Мин дьиэбэр кэлэн хомунар аакка түстүм. Мыла баарын үрдүнэн Миланы кѳрѳѳрү маҕаһыынҥа таҕыстым. Прилавокка дьүөгэтэ эрэ турар. Кыратык тэпсэҥнии түһэн баран, мыылабын ыллым.
            - Окко бардым – диэтим.
            Тахсан таарыйа «ыһыкпын» биири ыллым. Атыыһыттар үѳрбүттэр ахан.
            - Дьэ бүгүн эр дьон сыбыытыыр күнэ буолбут, атыы бѳҕѳ барда – дэһэллэр.
            Өр буолбатахпыт, дэриэбинэҕэ хомуһан ампаалыктанан айаннаатыбыт. Дэриэбинэттэн тахсыыга биир биригээдэ аһыы олороругар, тохтоон, асаһан аастыбыт. Павлик ол биригээдэҕэ баран иһэрэ.
            - Ноо, мин эйиэхэ кэпсээннээхпин, чэ кэлин бэйэҥ да истиэҥ – диэтэ араҕан эрдэхпитинэ, быыс булан.
            Оттуу бардахпыт ол.
            Бу кэпсээммэр, сыһыана суох да буоллар, кыратык от туһунан кэпсээн ааһыым. Отделения түѳрт-биэс полумеханизированнай биригээдэлэри, хас да илии биригээдэлэрин тэрийбитэ. Мин ол полумех биригээдэҕэ от кээһээччи быһыытынан барыстым. Онно икки от охсор МТЗ, биир мунньар МТЗ уонна кээһиигэ биир ДТ баара. Уопсайа уон икки этибит. Тырахтарыыстартан ураты аҕыс от кээһээччи баара. От охсооччуларбытын бастаан эрэ кѳрбүппүт. Бастаан тиийбит сирбитигэр икки күн оҕустаран баран, бүтэн атын алааска кѳспүттэрэ. Биһиги тиийэн икки күн бэлэмнэнэн баран мунньан, кээһэн барбыппыт. Күнҥэ уон икки, уон үс оту кээһэрбит. Ардах мэһэйдээбэтэҕинэ күн иллэҥэ суох сылдьарбыт. Хата ону ардах, сотору-сотору, кэлэн сынньатара. Ол сыл ардах түһэ сатаабыта. Сороҕор хастыы да күн кутара. Күһүѳрү, кус оҕото кѳтѳн, арыый дьарыктаммыппыт.
            Тиийбит күммүтүгэр улахан «Сабантуй» буолла. Балаакка таһыгар хоммут диэн, аҥара балааккаҕа хоммут диэн элбэх этэ. Биир быйыл оскуоланы бүтэрбит уол баара. Киэһэ аһыы олорон миэхэ:
            - Ноо, «тис» гына бараҕын дуо? – диэн ыҥырда.
            - Чэ – диэн батыстым.
            Тыа саҕатыгар тиийэн уолум тохтоон:
            - Бэҕэһээ ыһыахха тоҕо сылдьыбатыҥ? – табааҕын хостуу-хостуу.
            - Ээ ыалдьан тарайа сыттым.
            - Чэ, кэпсиим даҕаны. Ити атыыһыттыыр Мила диэн кыыс эйиэнэ дуо?
            - Оттон миэнэ да буолбатар, бииргэ сылдьабыт.
            - Бэҕэһээ били Уйбаанныын куустуһан баран сылдьаллара. Арахсыах быһыылара кѳстүбэт этэ. Дьон баар диэбэккэ уураһан чобурҕатыһыы этилэр.
            - Ханнык Уйбаан?
            - Отто били, соторутааҕыта армияттан кэлбит.
            - Чэ сылдьан кѳрдүннэр, мин арахсыбытым – диэтим, испэр кымаахтаатар да.
            - Ээ ону этээри гыммытым.
            - Ити хааллын – диэн дискуссияны тохтотон кэбистим.
            Дьиҥэр, маарыын Павлик кэлэҕэйдээбитигэр, хайдах эрэ ытырыктата санаабытым. Ол эрэн аһара убана илик буолан дуу, хайдах дуу улаханнык ѳлѳттѳрбѳтүм. Кыра күнүүлүүр курдук санаа эрэ киирэн тахсыбыта.
            Ити курдук биир ый ааста. Мин ол тухары биирдэ да дэриэбинэҕэ барбатым. Барар кыах баара да, хайдах эрэ, барыахпын баҕарбат этим. Биирдэ, мунньааччы уол, ыһык ыла дэриэбинэҕэ баран кэлэн баран, миигин ыҥырда.
            - Ноо, мунньарбын кэтэргэ кѳмѳлѳс эрэ.
            Мунньара тэйиччи ходуһаҕа сытара. Тыраахтарга олорон онно тэптэрдибит.
            Тыраахтартан түһэн холбоору чугаһыырын кэтэһэн турдум. Киһим кабинатыгар тугу эрэ хасыһар. Онтон икки буоккалаах түһэн кэллэ.
            - Бу эйиэхэ – диэн баран туттаран кэбистэ.
            - Хантан?
            - Били маҕаһыынҥа үлэлиир Мила диэн кыыс ыытта – диэтэ.
            - Хайдах?
            - Бу да киһи, айаххын атанҥын. Оттон эйиэхэ аадырыстаан ыыттаҕа дии. Уонна тылынан: «Бырастыы гыннын» - диэбитэ.
            Оннук сайын ааспыта. Биричиинэ булла-була дэриэбинэлээбэт этим. Хайдах да уһата сатаабыт иһин, күһүн барахсан кэлэр. Биир ардахтаах, силбик күн, оттоон бүтэн, дэриэбинэҕэ кѳһѳн күккүрээн кэллибит.
            Сайыны быһа сылдьыбатах киһиэхэ дэриэбинэ уларыйбыт курдук буолан кѳрүстэ. Ардах түһэн киэҥ да уулуссалар – кыараабыт курдук кѳстѳллѳр. Дэриэбинэ дьиэлэрэ илийэн – эргэрбит-самнайбыт курдуктар.
            Дьиэбэр киирэн аһаан баран сыттахпына – Павлик киирэн кэллэ. Кинилэр биригээдэлэрэ үнүр кѳһѳн киирбиттэр. Ону-маны кэпсэтэ таарыйа биир кыһылы дьаһайдыбыт.
            - Ээ, бүгүн танцы буолар, барар инигин?
            - Оттон бараа инибин, кулуупка сылдьыбатах да ыраатта.
            - Ноо, били Мила үѳрэҕэ бүтэн манна үлэлии кэлбит.
            - Үлэлээтин ээ.
            - Билигин оркестрга ыллыыр дэһэллэр. Бүгүн оонньууллар үһү.
            - Чэ бардахпытына кѳрүѳхпүт .
            Ансамбль туһунан кыратык быһаара түһүүм. Ол саҕана ВИА-лар бумнара этэ. Ханнык да дэриэбинэҕэ тиий – син-биир ВИА-лаахтара. Бу кыһын, биһиги эдэр ыччат, харчы мунньан инструмент атыыласпыппыт. Кулууп дириэктэрэ кѳҕүлээн ансамбль тэриммиттэрэ. Онон эмиэ атын дэриэбинэлэр курдук ансамблламмыппыт. Билигин да, ол ансаамбылы ахта саныыбын. Син бэркэ оонньууллара. Танцыга эмиэ оонньоон үѳрдэллэрэ. Кэлбит-барбыт дьоннор хайҕаатахтарына бары да, сүѳм үрдүүрбүт. Хас да солистаах буолааччылар. Кыргыттар да онно ыллыыллара. Ол ансаамбылтан саҕалаан, бэйэлэрин кэмнэригэр, республикаҕа биллэр – ырыаһыттар, музыканнар үүнэн тахсыбыттара. Ол бэйэтэ туспа остуоруйа.
            Киэһэ хараҥарыыта, бадараанҥа түһэ сыыһа-сыыһа кулууптаатыбыт. Уулуссаны нэһиилэ туораатыбыт. Барыта колья уонна бадараан. Хата этэҥҥэ туораатыбыт. Эмиэ кулууп күүлэтэ толору киһи. Хараҥаҕа табаах уота бѳҕѳ кѳстѳр. Дьон саҥата толору. Биһиги эмиэ, олорго холбоһон, кыратык туран табаахтыы түстүбүт. Дорооболоһуу, куустуһуу, кэпсэтии-ипсэтии.

            0
            • Хомустан
              21 января 2014  

              .

              Кѳрсүһүү официальнай чааһа бүппүтүгэр иһирдьэ киирдибит. Киирбиппит уолаттар бѳҕѳ бильярдтыы сылдьаллар. Эмиэ дорооболоһуу куустуһуу, кэпсэтии-ипсэтии. Фойеҕа аҕыйах киһи үҥкүүлүү сылдьара кѳстѳр. Фойе түгэҕэр подмостка музыкаан уолаттар кѳстѳллѳр. Настройкаланаллар быһыылаах. Сыыйа-баайа кулууп иһэ дьонунан туолла. Мин, уочаратым кэлэн, бильярдтаатым да – хотторон кэбистим. Арай ол турдахпына сѳҥ кыраһыабай баҕайы куолас:
              Зал иһин толорор музыка,
              Дьон бары үҥкүүгэ эргийэр,
              Арай кыыс соҕотох чуҥкуйан,
              Муннукка мунчааран олорор.
              - диэн ыллаан барда.
              Мин фойены ѳҥѳйѳн кѳрдүм. Арай подмостка Мила ыллыы турар. Киирэн аанҥа турдум. Санаабар Мила миигин кѳрѳр курдук гынар.
              Динамиктан:
              Кэтэһэр эрэнэр киһитэ,
              Атынныын куустуһан киирбитэ,
              Кыыс диэки эргийэн кѳрбѳккѳ,
              Үҥкүүгэ эргийэн барбыта.
              - диэн ырыа дуорайар.
              Санаабар Мила эрэ буолбакка, кулууп барыта миигин кѳрѳр курдуктара.
              Ырыаны ситэри истибэккэ тахсан бардым. Хайдах эрэ эмискэ иһиэх санаам оонньоон кэллэ. «Били Павлик хайа аакка дьөлө түспүтэй? Дьиэҕэ кѳстүбэт. Таһырдьа баара дуу» - дии дии – таһырдьа таҕыстым. Таһырдьа тахсыбытым, кулууптан тэйиччи, уонча уол бѳлѳхтѳһѳн тураллар. Табаахпын уматтаат – олорго бардым. Тиийбитим охсуһуу буолаары аҕай турар эбит. Хайа эрэ уол – хайаларын эрэ атаҕастаабыт. Разборка ортолоон эрэр эбит. Сутуруктаһаллара эрэ хаалбыт. Мин аһары боксер да буолбатарбын, кыһыны быһа, син эрчиллиилээх этим. Итинник разборкалар куруук да буолбатар – син буолаллар этэ. Бүтэһигэр, туохтан охсуһуу буолбутун билэр да дьон аҕыйах буолааччы. Бу сырыыга «билбэччэй» мин. Ол оннугар, кэлин ким да иэс баайса сылдьааччыта суох. Сарсыныгар биир фермаҕа саах күрдьүѳхпүт баар ээ. Уонна хотторбут киһини илдьи кырбааһын суоҕа. До первой крови – диэбит курдук.
              Тиийээппин кытта бастакы сыҥаах тыаһаата. Ону кытта саҕаланнаҕа ол.
              Мин да кѳрѳн туруом дуо? Уҥа-хаҥас дайбаһан бардым. Хаста да, ыарылаах соҕустук, таптардым да – син атахпар сырыттым. Павлик иҥин дьон быыһыгар кѳстѳн ааһара. Онтон, ким эрэ кэннибиттэн илиибин харбаабытыгар, сутурукпун туппутунан, эргиллэ түстүм. Илиибин Мила тутан турар эбит.
              Хараҕыттан уу-хаар баспытынан, охсуһуу быыһыттан соһон таһаарда. Тѳһѳ да иирэ сырытталлар – кыыстаах киһини ким да охсооччута суох.
              Онно кѳрдѳхпүнэ охсуһуу уота намтаабыт. Үксүлэрин дьонноро тохтоппуттар. Аҕыйах хаалбыта – «словеснай дебатка» кѳспүттэр. Быһата разборка почти бүппүт. Онон манан кѳҕѳрбүт, бааһырбыт элбээбит. Ол разборка туохтан буолбутун – билигин да билбэппин.
              Мин уоһум лаппа ыалдьар. Сыҥаахха да сутурук ыалдьыттаабыт «сылааһа» биллэр. Сутуруктарым да аһыйаллар, тириитэ сороломмут быһыылаах.
              - Хайдах буолан охсуһа сылдьаҕын! Соторутааҕыта аанҥа турар курдугун дии – дии Мила платогунан уоспун сотор. Хараҕыттан уу таммалыыр. Хайдах эрэ уураан ылыахпын баҕардым. Санаатым – толордум.
              Харах уута, помада, хаан буккуһан хайдах эрэ хабархай амтаннаммыт.
              - Мила ханна эрэ барыахха эрэ
              - Бэйи мин таҥнан тахсыам. Охсуһуу буолла диэттэрин кытта – турбуппунан тахсыбытым. Плащпын ылаат тахсыам. Манна кэтэс, эмиэ охсуһаайаххыный!
              Кыыһым ѳр буолбакка таҕыста, күлэр.
              - Диэҕэ киирэн таҥна туран сиэркилэҕэ кѳрбүтүм – дьаабы кѳстүү. Сырайым барыта хаанынан биһиллибит, хараҕым кырааската таммалаабыт. Быһата киһи күлүѳх курдук. Дьон бѳҕѳ кѳрдѳҕѳ. Хата умывальникка уу баар эбит. Сор түргэнник суунаат кэллим – диэтэ.
              Дьэ онтон, куустуһан баран тэпсэҥнии турдубут. Ханна да буоллун, лишь-бы кулууптан эрэ ыраах буоллун. Сотору-сотору, тохтуу-тохтуу – уураһан чобурҕатыһыы. Ахтыспыппыт эбитин. Биир сиргэ тиийэн, бэрэбинэ үѳһэ олорон, таптаһыы бѳҕѳ буоллубут.
              - Миигин бырастыы гын! Ыһыахха эн кэлбэтэххэр – аһары хомойбутум. Подругабынаан биир кыһыллаахпытын испиппит. Иһэн да диэн, үксүн мин хантаппытым. Уонна онно кими кытта да сылдьыбыппын ѳйдѳѳбѳппүн. Чэ бэйэҥ да истибитиҥ буолуо. Кэлин кэлэн кэмсинэн да диэн. Урут аргы испэт этим. Дьиэбэр подругам тутан илдьибит этэ. Сарсыныгар кыбыстаан бѳҕѳ. Киэһэ дьиэҕэр тиийбитим – баран хаалбыт этиҥ. Үѳрэхпин бүтэрэн баран – манна кѳрдѳһѳн таҕыстым. Санаабар, сайыны быһа биирдэ эмит кэлиэ диэн кэтэспитим. Кэлбэтэҕиҥ. Маарыын кэлэн трактортан түспүккүн, маҕаһыын түннүгүнэн, кѳрбүтүм. Танцыга долгуйа-долгуйа кэлбитим. Эн кэлэн, бильяртыы сылдьаргын кѳрѳн – үѳрбүтүм ахан. Ыллаабыппар киирэн кѳрѳн турарыҥ дии. Онтон: «Охсуһуу буолла» - диэбиттэригэр сонно эйигин санаабытым. Тахсыбытым «тэлэмээттэнэ» ахан сылдьарыҥ дии. Илиигин тутаммын нэһиилэ тохтоттум. Туохтан охсустуҥ?
              - Ээ, оттон бары охсуһаллар. Мин да хайдах кѳрѳн турдамый.
              - Акаары, арай үлтү кырбаммыт буол!
              - Ааһыа буоллаҕа.
              - Мин кутанным ахан. Ол дьон охсуһуутугар тоҕо кытынныҥ?
              - Билбэппин, оттон эйигин кѳрѳн хайдах эрэ, санаам оонньообута.
              - Мин эйигин кѳрѳѳт наһаа үѳрбүтүм. Сайын тоҕо биирдэ да кэлэ сылдьыбатаххыный?
              - Оттон, хайдах эрэ – эйиэхэ хом санаалаах курдугум.
              - Сайыны быһа кэтэспитим. Бүгүн булгу быһаарсардыы сылдьыбытым. Хата ону охсуһуу быһаарда. Итэҕэй-итэҕэйимэ, эйигин бастаан дьиэҥ аттыгар олороргун, кѳрѳѳт сѳбүлээбитим.
              - Миэхэ эмиэ оннук баара.
              Түүн биллибэккэ ааспыта.
              Онтон ыла күн аайы кѳрсѳр буоллубут. Бэйэ-бэйэбит кѳрсүбэтэхпитинэ сатаныа суох курдукпут. Аргы да испэт буоллум. Арахсыахпыт эрэ дии санаабаппыт. Куруук бииргэ буолуох курдукпут. Ол эрэн олох чааркаана иитиллэн ырааппыт этэ...
              Биир субуотаҕа дьону кытта куобах үүрсэ бардым. Сарсыныгар хонукпутугар кэллибит. Син бултуйдубут. Мин биир саһылы дэҥнээтим. Били Лев Попов ыллыыр украинкатын курдук Мила сырайын оҥорон кѳрѳбүн.
              Бултуйдахпына күн аайы,
              Туһээн кѳрѳн үѳрэбин,
              Мин саһылбынан симэммит –
              Украинкам мичээрин.
              Диэн быһыылааҕа. Дьиэбэр кэлбитим дьонум биир сонуннаах олороллор.
              - Бэҕэһээ, эйиэхэ сэбиэттэн бэбиэскэ кэлтэ. Армияҕа ыҥырбыттар – диэтэ эбэм, чай кута туран.
              - Сарсын сарсыарда рабкооп массыыната сэттэ чааска барар үһү. Онон киирэр үһүгүн.
              Аһаат Мила олорор дьиэтигэр сүүрдүм. Чугаһаан иһэн кѳрбүтүм – икки киһи күлүгэ уулуссаннан бара турдулар. Ыга куустуспуттар аҕай. Дьиэҕэ тиийэн тоҥсуйдум. Ааны Мила убайа арыйда.
              - Мила суох! Маарыын барбыта. Эйигинниин барбатаҕа дуо?
              Ааны сабаат уулуссаҕа сүүрэн таҕыстым. Күһүнҥү хараҥаҕа дэриэбинэни биир гына кѳрдѳѳбүтүм да, булбатаҕым. Билигин санааахпына булбатаҕым да ордук курдук эбит. Оччолорго санаа атын этэ. Быһаарсан баран – тэйэр санаалааҕым.
              Сарсыныгар кузовка олорон военкомоттаабытым. Үс хонон, армияҕа барар буолан тѳннүбүтүм. Кэлэн баран кѳрсүбэккэ сырыттым. Үлэбиттэн уурайан, барардыы ох курдук оҥостуу. Мила туһунан санаабатаҕа буола сатыыбын. Атаарыыннан сибээстээн аргыбын эмиэ «кыл» кыннарар буоллум.
              Биир киэһэ үҥкүүгэ тиийбитим – кулууп иһэ толору кыыс аймах. Училищелар концертыы кэлбиттэр. Арай, биир кыыс миигин кѳрѳр да кѳрѳр. Онтон, табаахтыы тахсан турдахпына, кулууптан батыһан таҕыста.
              - Хайаа билбэтим дии, олох уларыйан хаалбыккын – диэн соһутта.
              - Ол миигин хантан билэҕин?
              - Оттон былырыын манна практикаламмыппыт дии, эн Вералыын сылдьар этиҥ дии.
              - Мин эйигин олох ѳйдѳѳбѳппүн.
              - Хантан ѳйдүѳнүй? Вераттан атын дьон баарын кѳрбѳт да курдугуҥ.
              - Кырдьык кими да ѳйдѳѳбѳт эбиппин.
              - Вера суруйар дуо?
              - Дойдутуттан суох.
              -Чэ мин тоҥнум киирэбит дуо?
              - Киириэххэ.
              Ол киэһэни быһа ол кыыстыын үҥкүүлээтим. Онно да аатын ыйыппатаҕым, билигин да билбэппин.
              Үҥкүү бүтэрин саҕана фойеҕа Мила биир кыыстыын киирэн кэллилэр. Холуочуктара – киһи хараҕар быраҕылла сылдьар. Миигин кѳрѳѳт хааман кэллэ.
              - Таһырдьа тахсан кэпсэтиэх – диэтэ да, тахсан барда.
              - Туохха кэлэ сырытта?
              - Наадаҕа. Сотору кэлиэм – диэтим да – Миланы батыһан таҕыстым.
              Мила эргиллэн кѳрбѳккѳ, сопхуос хонтуоратын диэки бара турда. Кэнниттэн батыһан, ситэн ыллым. Кыыһым дьэ тохтоон – эргиллэ түстэ.
              - Ити аата бүттүбүт дуо?
              - Бүтэн.
              - Мин эйигин таптыыбын дии.
              - Үнүргээнҥэ дылы мин эмиэ оннук саныырым.
              - Оччоҕо?
              - Үнүр кѳрбүтүм.
              - Ол мэнээк, тулуйбакка.
              - Ѳйүүн барабын. Онон туһата суох.
              - Күүтүѳм этэ буоллаҕа дии.
              - Таах кураанаҕы тоҕо кэпсэтэбит?
              - Оччоҕо барыахха.
              Кууһан ылан убураан ыллым уонна бара турдум.
              - Туох диэтиҥ? – кэннибиттэн.
              - Бүттүбүт. Дьоллоох буолаар!
              Кулуупка киирэн – соммун кэтээт дьиэлээтим.
              Ѳйүүнүгэр сарсыарда туран армиябар бардым. Дьиэттэн тахсарбар эбэм хараҕыттан уу-хаар баһан, сыллыы-сыллыы:
              - Кэлэргэр тиийэбин дуу, суох дуу – дии-дии боруокка туран хаалбыта.
              Эбэм кэлэрбэр тиийбитэ, ол эрэн атын сиргэ олорор кыыһыгар кѳспүт этэ. Эбэм эрэйдээҕи кытта уонна бииргэ олорботохпут. Армияттан кэлэн баран, бара сылдьыбытым. Эбэм эрэйдээх лаппа хотторбут этэ. Биирдэ командировкаҕа баран иһэн киирбитим, эбэм эрэйдээх – ѳлѳѳрү кими да билбэт буола сытара. Тѳннѳн иһэн харайсан ааспытым.
              Оттон Миланы ол кэннэ кѳрбѳтѳҕүм. Сураҕа дойдутугар – ыал буолан, дьоллоохтук олорор үһү. Билигин ыал эбээтэ буоллаҕа. Онон түүлүм туолбута.
              - Этэнҥэ буол Мила! – диэн алҕыыбын.

              0
              • Хомустан
                21 января 2014  

                .

                Мин мантан сэриигэ барбытым.
                Эбэбин кытта сып-сап покалаһаат таһырдьа ыстаммытым. Эбэм хараҕын уутун тулуйар кыах суоҕа. Эбэм эрэйдээх киһини өйдүөхпүттэн биһигинниин олорбута. Онон биир саамай чугас киһим этэ. Итинник аймаммытын урут көрө илигим. Убайдарым армияҕа, үөрэххэ бараллара да итинник буолбат этэ. Билиҥҥи өйбүнэн толкуйдаатахпына; ийэм баарыгар барарбытыгар-кэлэрбитигэр баардылаабат бэйэтэ – бэйэлэрэ, оҕолордуун, хаалбыттарыттан тулаайахсыйбыт-аймаммыт буолуохтаах.
                Сарсыардааҥҥы дьыбардаах салгын уйадыйбыт санаабын сайҕыырдыы сирэйбэр утары оҕуста. Халлаан сырдаан эрэрэ. Түүн кыратык кыраһалаабыт. Үрүйэ уҥуор турар Павликтаах дьиэлэрэ уоттаммыт. Уопсайынан оһохтор турбаларын буруота ырааппыт. Саһаан аччаабытын көрөөт:
                - Ээ убайым кэлиэр дылы тиийиэ, муустара баар, олороллор ини – диэн бэйэм-бэйэбэр.
                Убайым армияттан сотору кэлиэхтээх. Арба, военкоматка убайбынан киирэн ыытымаары гыммыттарыгар:
                - Сотору кэлэр, мин сылбын сүтэриэхпин баҕарбаппын – диэн көрдөһөн бу баран иһэбин. Оччотооҕу эдэр киһи армияҕа булгу сылдьыахтаах курдук этэ. Барбатах киһи “инбэлиит” курдук көрүллэрэ.
                Үрүссээкпин сүгэн, саллайбыт истээх киирсэ саппыкыбын соһон олбуортан тахсан маҕаһыын диэки халтырыйа-халтырыйа хаама турдум. Маҕаһыын аттыгар Бииктэрээх Коля кэтэһэн тураллар.
                - Хайа ноо, хааман иһиий! Хаала сыыстыҥ дии – дэһэ тоһуйдулар.
                - Ээ массыына суох буолбат дуо?
                - Кэлэн сапыраапкалана ааста. Үргүлдьү ылаары гыммытын – эйигин суох диэн хааллыбыт. Хата, Байбааскы буолан айдаарбата. Сотору кэлиэ. Хайа ыллыҥ дуо?
                - Ылан буоллаҕа дии, онтон эһиги?
                - Биһиэнэ да баар. Хайдах кузовка көннөрү барыллыай?
                Ол икки ардыгар массыына бу хорус гына түстэ.
                - Хайа саллааттар бэлэмҥит дуо? Үөһэ тахсан куулларга олорооруҥ. Армиялыыбыт диэҥҥит ыалдьа сытаайаҕытый – дии-дии Байбааскы подножкаҕа туран күлэн лаһыгыратар.
                Кузовка тахсан кууллары мунньан олорунан кэбистибит. Уонна айаннаатахпыт дии. Олорон иһэн көртүм оҕолор хосторун түннүгэ уоттаммыт этэ. Ол аата эбэм оҕолору оскуоларыгар туруортаабыт. Массыына түүҥҥү кыраһаны тибилитэн дэриэбинэттэн тахсан тилигирии турда.
                - Аны икки сылынан эргиллиэхпит – диэн, бары баҕа санаабытын, сүтэн эрэр дэриэбинэ дьиэлэрин көрөн олорон. Ол олорон олохпут атын эргииргэ киирбитин билбэтэхпит чуолкай.
                - Чэ ол туһугар иһиэххэйиҥ – ити Бииктэр.
                Түргэн соҕустук буокка хостонон куруускаларга кулугураата.
                - Эргиллэр туһугар! – дии-дии аһыырҕата-аһыырҕата анараа атаарыы буолла. Хас биирдиибит иһигэр тугу санаабыта буолла. Мин харахпар эбээм көстөн ааспыта.
                - Этэҥҥэ эргиллээриҥ! – диэбиттии тоҥ тиит төбөтүттэн атыыр куртуйах төҥкөйөн одуулуу хаалбыта.
                Өр гыммакка үрэххэ тирилэтэн тиийдибит. Үрэх тоҥо сытар. Арай бэҕэһээ дуу, бөөлүүн дуу массыына тоһоон ааспыт суола көстөр. Ол да тоҥмут. Массыына кыратык тохтуу түһээт үрэх диэки ыстанан кэбистэ. Инерциятынан үрэх ортотугар дылы мууһу күрдьэн киирдэ уонна онно турунан кэбистэ. Харахаланнахпыт ол! Иннинэн да кэннинэн да барар кыаҕа суох буолла. Кабинаттан Байбааскы тахсан кэллэ.
                - Бэҕэһээ манан ааспытым ээ. Бөөлүүн лаппа тоҥорбут эбит. Мин дэриэбинэлээтим. Тыраахтара суох тахсыбат. Эһиги ол ампаарга тахсан кэтэһиҥ. Баҕар уҥуортан массыына кэлиэ оччоҕо барсыаххыт буоллаҕа – диэтэ да дэриэбинэ диэки кэккэлэтэ турда.
                Быстыахпыт дуу, ойдуохпут дуу кузовтан түһэн ампаарга бардыбыт. Муус лаппа халыҥ быһыылаах тыаһаабат да. Урут суолга, үрэхтэргэ иҥин, “дорожнайдар” ампаардара диэн бааллара. Ампаар тимир оһохтоох буолааччы. Ампаарга киирэн оһох оттон быргытан кэбистибит.
                Күө-дьаа буолан, били аспытын аһыы олордохпутуна аан аһыллан кэллэ. Туманы кытта биир киһи дьиэ ортотугар баар буола түстэ.
                - Хайа нохоолор уҥуор массыына кэллэ, барсыбаккыт дуо? Төннөөрү турар. Саллааттар бааллар диэн тохтоттулар.
                Иһиттибит дуу, истибэтибит дуу диэбиттии хомунан таһырдьа ыстанныбыт. Тахсыбыппыт уҥуор биир Газ-51 кэлэн турар. Үрэҕи туораан, эмиэ кузовка ыттан хачыгыраһыы буолла.
                Ол курдук айаннаан эбиэт саҕана остолобуой иннигэр,орто холуочук дьон, баар буола түстүбүт.
                Дьэ эбиэт кэннэ сүүрүү-көтүү бөҕө буоллубут. Военкоматка тиийэн сарсын сарсыардааҥҥы рейсынан долгуйар Дьокуускайга көтөрбүтүн биллибит. Уонна сып-сап киллэрэн баттахпытын сүлэн кэбистилэр. Көлүдүөргэ тахсан бэйэ-бэйэбитин көрө-көрө күлсүү кытаанаҕа. Сиэркилэҕэ олох атын дьоннор мөлөһөн көстөллөр.
                Хонор сири военкоматтар сразу быһаардылар.
                - Ким хонор дьиэтэ суох манна залга хонуоххутун сөп. Киэһэ охранник кэлэр – кини көрүөҕэ.
                Биһиги манна хонордуу сананныбыт. Били рюкзактаах аспыт тэһитэ кэйиэлээбитэ ыраатта.
                Аны комсомолга киирии хаалла.
                - Комсомола суох дьону стройбатка ыытыахтара – диэн военкоматка куттууллар.
                Киирэргэ тиийиллэр. Оскуолаҕа сылдьан хайдах эрэ киирбэккэ хаалбыппыт. Уонна онно достойнай эрэ оҕолору ылаллара. Комсомолга күүстээх бэлэминэн киирэллэрэ. Арааста ол да иһин, сүрэҕэлдьээн иҥин, киирбэтэх буолуохтаахпыт. Биһиги кылаастан кыргыттар эрэ киирбиттэрэ. Комсомол устаабын ааҕа-ааҕа переживайдыылларын өйдүүбүн.
                Фотографияҕа баран үнүр түспүт хаартыскабытын көрдөөн буллубут. Дьэ уонна райкомолбутугар бардыбыт. Дойдубутуттан, одноклассницаларбытыттан, рекомендация иҥин укта сылдьабыт. Эбиитин кыргыттар хайдах эппиэттииргэ үөрэппиттэрэ. Коляны билбэппин, Бииктэр биһикки оннук этибит. Коля биһигини кытта үөрэнэн иһэн бэһис кылааска хаалбыта. Кини оскуолатын быйыл бүтэрбитэ. Кылааһын оҕолоро кинини да хааччыйдылар ини. Онон тэринии кытаанаҕа.
                Оройуон биир саамай былаастаах тэрилтэтин аанын аһан килэйбит-халайбыт көлүдүөргэ биирдэ баар буолан хааллыбыт. Ол саҕана оройуоҥҥа биир эрэ таас дьиэ баара. Ол райком уонна райкомол дьиэтэ. Биһиги маннык уораҕайга урут сылдьыбатах урааҥхайдар буоллахпыт дии. Килэйбит паркетка тиэриилээх саппыкылаах киирэн турар тараҕай төбөлөөх, тэлигириэйкэлээх молохочуостары хараххытыгар ойуулаан көрүҥ эрэ. Билиҥҥиннэн дьулаан көстүү. Эбиитин перегарбыт сыта ханна барбыт үһү. Вахтёр биһигини көрөн устуулуттан суулла сыыста.
                - Манна тугу гына кэллигит? – диэн вахтёр тойоргуу тоһуйда.
                Тойоттор вахтёрдара мордьуос буолан биэрдэ.
                - Онтон, онтон комсомолга киирэ кэллибит – Бииктэр мэктиэтигэр кэлэҕэйдээн ылла.
                Баспытыттан-атахпытыгар дылы сирийэ көрүтэлээн баран телефон үөһэ түстэ.
                - Манна комсомолга киирэ кэлбиттэр, хайыыбын – уонна ыйытар курдук көрүтэлээтэ.
                - Армияҕа бараары сылдьабыт – дэстибит.
                - Армиялаары сылдьаллар үһү, сөп – аһардыам – диэн баран телефонун талыр гыннара уурда.
                - Итинэн иккис этээскэ тахсыҥ, онно көрсүөхтэрэ – диэн баран, кэпсэтии бүппүтүн көрдөрөн, хаһыатын үрдүгэр түстэ.
                Үһүөн хочугураһан кирилиэһинэн иккис этээскэ таҕыстыбыт. Утары биир эдэр кыыс көрүстэ.
                - Хайа, оҕолор хантан сылдьаҕыт?
                Биһиги хантан сылдьарбытын эттибит.
                - Манна киириҥ – диэн биир кабинетка киллэрдэ.
                Киирбиппит син кэҥэс хоско үс-хас остуол турар. Хоско биһигини көрсүбүт кыыстан ураты икки кыыс бааллар. Утары биһигиттэн эрэ саастаах кыыс остуолтан туран кэллэ.
                - Оҕолор ааһыҥ, манна олоруҥ – диэн үөрэ-көтө устууллары ыйан көрдөрдө. - Дьэ сөпкө быһаарыммыккыт, армияҕа комсомола суох барар куһаҕан. Дөкүмүөннэргитин аҕалыҥ эрэ. Хаһан барар буоллугут?
                Биһиги били рекомендацияларбытын кытта хаартыскабытын биэрдибит.
                - Сарсын самолетунан Дьокуускайдыыбыт – диэтим.
                - Чэ оҕолор итиннэ көрүдүөргэ тахсан кэтэһэ түһүҥ, сотору ыҥырыахпыт.
                Көлүдүөргэ тахсан кэтэһии буолла.
                - Ноо, устаабы иҥин ыйыталаһаллара буолуо дуо?
                - Дьэ билбит суох, үнүр уолаттар ону-маны ыйыталаспаттар диэх курдук кэпсииллэрэ – диэтэ Бииктэр.
                Сүүрбэччэ мүнүүтэ кэтэспиппит кэннэ били биһигини көлүдүөргэ көрсүбүт кыыс тахсан ыҥыран киллэрдэ.
                - Дьэ оҕолор эһиги ыраата баран эрэргитин өйдөөн Раиса Васильевна комсомолга быһа ыларга быһаарда. Онон эһигини Саха комсомолугар киирбиккитинэн эҕэрдэлиибин! Аны эһиги комсомол чилиэнэҕит. Бүгүҥҥэттэн эһиги олоххутугар комсомол диэн тыл мээнэ тыл буолбат! Эһиги түөскүтүгэр комсомол значога, сүрэххитигэр комсомол билиэтэ баар буолла! Эһиги армияҕа Саха комсолун аатын түһэн биэриэххит суоҕа диэн эрэнэбит! Ыарахан кэмнэргитигэр эһигини кытта комсомол баар буолуоҕа! Этэҥҥэ сылдьаҥ, дойдугутугар эргиллээриҥ! – диэн алҕаан туран түөспүтүгэр Ленин ойуулаах комсомол значогун ыйаата уонна кыһыл билиэти туттартаата.
                Комсомол чилиэнэ буоллахпыт ол. Ити алҕаабыттарын курдук Саха комсомолун аатын түһэн биэрбэтэхпит. Кырдьык, ыарахан кэмнэрбэр ол комсомолга киириим көстөн кэлэрэ. Оччоҕо хайдах эрэ чэпчээбит курдук буоларым. Оччолорго дьэ уйаммыт-хатаммыт быһаарыллар кэмэ-кэрдиитэ ыган кэлбитин билбэт этибит, сэрэйбэтэх да буолуохтаахпыт. Ити, дэриэбинэбититтэн ырааппатах оҕолор, ыраатан эрэрбитин да долоҕойбутугар оҕустарбатахпыт...
                Райкомолтан тахсан остулубуойбутугар бардыбыт. Аһаан, эбиитин ас атыылаһан военкоматпытыгар бардыбыт. Тиийбиппит үлэ чааһа бүтэн харабынай эрэ хаалбыт этэ. Уонна эмиэ бэйэбит курдук үс нуучча уолаттара бааллара. Биһигини көрөөт үөрдүлэр ахан. Онно өйдөөн көрбүппүт тохсус кылаас кэннэ НВП-га, полигонҥа бииргэ сылдьыбыт уолаттарбыт эбиттэр.
                Кыратык НВП туһунан кэпсээн ааһыым. Урут оскуолаҕа
                “Начальная военная подготовка” диэн ыччакка улахан наадалаах предмет баара. Ол предметы тохсус-онус кылаастар үөрэтэллэрэ. НВП-га үөрэнэр оҕолор бары биир формалаах этибит. Тохсус кылаас кэннэ биир нэдиэлэ полигон(полевые лагеря) диэн баара. Онно чугастааҕы оскуолаттан уолаттары мунньан үөрэтэллэрэ. Армия олоҕор олох чугас буолара. Онно армияттан саҥа кэлбит уолаттар сержанныыллара. Армияттан кэлэн баран мин эмиэ сержаннаан сылдьыбыттааҕым.

                0
                • Хомустан
                  21 января 2014  

                  .

                  Быһата бу үөрэх биһиэхэ армияҕа сылдьарбытыгар улахан көмө буолбута. Эппиһиэрдэр саха уолаттарын:
                  - Дьиҥнээх саллааттар, ыл да саа туттардыҥ да бүтэр – диэн хайгыылларын элбэхтэ истибитим.
                  Дьэ ол иһин биһигини саллаат гына үөрэппит военруктарбытыгар барҕа махтал! Кинилэр үөрэхтэрэ элбэхтик туһалаабыта.
                  Ол киэһэни алтыа буолан аһыы-аһыы, кэпсэтэ-кэпсэтэ бэркэ атаарбыппыт. Биһиги да, нууччаларбыт да “хаһааспыт” син баардыҥыта. Көҥүл олохпут бүтэһик киэһэтэ итинник түмүктэммитэ.
                  Сарсыныгар ЯК-40 сөмүлүөт сып-сап көтөн Дьокуускай эбэ хотуну булларбыта. Киэһэлик сборнай пуунҥа, куулга балыгы толору хаалаабыт курдук, дьонунан туолбут дьиэҕэ баар буолбуппут. Биһигини сыалай түөрдуонча киһини ол дьиэҕэ хаалаабыттара. Тыһыынчаннан киһини биир дьиэҕэ хаалаабыттара айдаан-куйдаан бөҕө. Онно биһиги иннинээҕи потоктар кытта сыталлара. Онон билэр да оҕолорбут син бааллара. Ол түүнү охсуһан туораатыбыт.
                  Били ыы-быччары хоско киирэн – биир орон аҥарын былдьаһа-тарыһа буллубут. Саҥа миэстэбитин булан олорон эрдэхпитинэ түгэх диэки айдаан бөҕө буола түстэ. Биир Битээкэ диэн оскуолаҕа бииргэ үөрэммит уолбут ынарааттан сүүрэн таҕыста.
                  - Сахалар нууччалары кэһэтиҥ! Киэптииллэр!
                  Иһиттибит дуу, истибэтибит дуу диэбиттии түгэх диэки сыҕарыйдыбыт. Утары ынараа диэкиттэн лимонад бытыылкалара көтөллөр. Сорохторо ороҥҥо түһэн бытарыс гыналлар. Биримээнэ атаакаҕа киирэн иһэр курдук. Түгэҕи булуохпутугар дылы дьыала бүппүт этэ. Нууччалар түннүгү алдьатан таһырдьа куоппут этилэр.
                  Сонно тута милииссийэлэр кэлтэрэ. Барыбытын таһырдьа таһаартара, стройдатан баран силиэстийэ саҕаламмыта. Ону-барытын суруйдахха ыраатар, түмүгэр барыбытыттан биэстии солкуобай ыстыраап төлөппүттэрэ. Арай, киһи үөрэрэ, астынара биир баара. Бандьыыттары көрдөөһүн үгэннээн турара. Бары да гестапоҕа түбэспит молодой гвардиялар курдукпут. Билинэр киһи баара көстүбэт этэ. Арай ол кэмҥэ аан аһан көлүдүөртэн биир хайа саҕа киһи киирэн кэллэ. Көрбүппүт саха эбит. Биримээнэ –икки миэтэрэ баҕас холку баар этэ.
                  - Айыка! Мэлдьэһэн бүтүҥ! Бары ыстыраапкытын төлөөҥ! – диэн баран солуур саҕа сутуругун остуолга уурда.
                  Ыстыраап төлөөн тахсан баран сөҕүү-махтайыы бөҕө.
                  - Дьэ сахаҕа да үчүгэй уолаттар бааллар эбит – дэһэбит.
                  Сарсыныгар мед. комиссияны аастыбыт. Киэһээҥҥи разводка миигин уолаттарбыттан атын командаҕа араардылар.
                  Ол маннык этэ. Киэһээ сэттэ чааска плацка развод буолла. Барыбытын стройдатан туран испииһэк ааҕаллар. Ааттаммыт тахсан иһэр. Испииһэк туоллаҕына сакаасчык ол дьонун батыһыннаран атын дьиэҕэ илдьэр. Бастаан флоттары сүүрбэччэ киһини ыллылар. Онтон эмиэ хас да команда барда. Бүгүн хаалар буоллубут дии саныы турдахпытына биир командаҕа миигин ааттаатылар. Уолаттарым санныга таптайан эрэ хааллылар. Били бииргэ барыах буолбуппут хааллаҕа ол. Биир кыһыл погоннаах сержант батыһыннаран атын дьиэҕэ илтэ. Дьиэҕэ киллэрэн байыаннай билиэппитинэн бэрибиэркэлээтэ. Сороҕор атын киһи дөкүмүөнэ барсар эбит.
                  - Мин сержант Моргачёв диэммин. Туох боппуруостааххыт?
                  - Товарищ сержант биһиги ханна барабытый?
                  - Воовще-то байыаннай кистэлэҥ, ол да буоллар этиим Туркменияҕа – диир, күлэ-күлэ.
                  - Хаһан барабыт?
                  - Сарсыарда портка киириэхпит.
                  - Ынараа сээкэйбит хаалбыт баран ылабыт дуо?
                  - Таак, оруобуна чаас аҥара биэрэбин баран кэлэргитигэр –чаһыытын көрө-көрө.
                  Этэн бүтэ илигинэ элэс гынныбыт. Ынтах тиийтим уолаттарым бааллар эбит, бүгүҥҥү күҥҥэ хаалбыттар.
                  - Туркменияҕа барар буоллум. Бары бииргэ барыахпыт диэбиппит хааллаҕа ити – били байыаннай кистэлэҥмин ыһа-тоҕо оҕустум.
                  - Чааскыттан суруйаар. Биһигини бииргэ ыытыах буолтара. Фамилиябыт уонна дэриэбинэбит биирэ оруолу оонньоото быһыылаах. – диир Бииктэр.
                  - Чэ ничего аны икки сылынан көрсүөхпүт – диибин, уйадыйбыппын биллэримээри.
                  - Оннук, оннук.
                  - Покаларыҥ уолаттар, биэрбит бириэмэлэрэ бүттэ – диэн сып-сап покаластым.
                  Дьиҥэр бириэмэ син баар курдуга да – хайдах эрэ хараастыбыт этим. Ити мин бастакы сирбиттэн-дойдубуттан, дьоммуттан-сэргэбиттэн тэйиим этэ. Уонна урут хаһан маннык арахсыбытым баарай, кэнэним да турдаҕа. Билиҥҥим дуу, арыый уопутурбутум кэннэ эбитэ буоллар сыллаһан-куустуһан арахсыа этибит.
                  Ол кэмҥэ армия олоҕо биһигини хаттаан холбуон хантан билиэхпитий. Чэ ону кэлин бэйэтин кэмигэр. Дьиҥэр итиннэ сборнайга да, мин да командабар билэр уолаттарым элбэхтэрэ. Ону буккуйумаары пока ааттаталаабаппын. Бириэмэлэригэр киирэн иһиэхтэрэ.
                  Сарсыныгар, күнүс, көтөр аал долгуйар Дьокуускай куораттан көтөн – туран соҕуруулуу-илин диэки күпсүйэ турбута. Байыаннай кистэлэҥмит кистэлэҥэ регистрация эрэ кэмигэр биллибитэ. Хабааровскайдыыр эбиппит!
                  Хас да сиргэ пересадкалаан киэһэ хойут Хабаровскайы булбуппут. Хаардаах, отучча кыраадыс тымныы Дьокуускайтан уонча кыраадыс сылаас куоратыгар баар буолан хаалбыппыт. От-мас саҥа саһаран эрэрэ. Асфальга күнүскү ардахтан чалбах сытара. Ону көрөн үөрэ санаатым. Харахпар Бииктэр көстөн кэллэ:
                  - Ханна тиийиэхпит биллибэт, онон истээх саппыкыта кэтээриҥ!
                  “Бииктэрдэрэ” суох уолаттар хаатыҥканнан сылдьаллара. Чалбах кэллэҕинэ ону тумна сатыыллара.
                  Ол курдук айаннаан өйүүнүгэр Приморьеҕа баар буолбуппут. Көрбөтөхпүтүн көрдүбүт, билбэтэхпитин биллибит. Килэйбит-халайбыт куораттар, быстыбыт-остубут станциялар, хайалар-стептэр, хараҥа түүннэр, ликсийэр пуойастар.
                  Мин налыы сиргэ үөскээбит киһиэхэ тимир суол суол кытыытыгар баар сымара хайалар дьикти этилэр. Ол быыһыгар уйаара-кэйээрэ көстүбэт стептэр. Түүнүн хараҥата эмиэ салыннарда. Хайдах да көрө сатаабыт иһин аттыгар турар киһи олох көстүбэт. Маны этээ эрдэхтэрэ – ытыс таһынар хараҥа диэн. Күннэрэ көрөн турдаххына киирэр. Уонна хараҥа сатыылыыр. Быһата – түүн хоско уоту араарбыт курдук. Суол кытыытыгар баар куораттар дэриэбинэ киһитигэр килэһэн сүрдээхтэр. Ол быыһыгар олбуора сууллан хаалбыт, ыһыллыбыт тоҕуллубут, кир-хах буолбут станциялар.
                  От-мас өссө да күөх турара. Дууб мастар саҥа саһарбыт этилэр.
                  Чааспытыгар түүн тиийбиппит. Биир аанын үрдүгэр 1937 диэн суруктаах хаһаарымаҕа киллэрэн муостаҕа утуттулар.
                  Сассыарда уһуктубуппут биһиги иннибитинэ барбыт саха уолаттара манна бааллар эбит. Форма кэппиттэр. Хайдах эрэ бары биир буолан хаалбыттар. Үөрүү-көтүү бөҕө буоллубут. Мин кэннэ оскуолаҕа үөрэммит Дьууруй диэн уол эмиэ баар эбит. Өссө да билэр уолаттарым бааллар эбит.
                  Сууммут-тарааммыт кэннэ стройдатан остулубуойга илтилэр. Тарааммыт диэн наһаалаатым быһыылаах, ханнааҕы баттахпытын тарааныахпытый.
                  Солдатскай остулубуой диэннэрин илэ көрүү саҕаланна. Уһун уон киһи батар остуоллара кэккэлээбиттэр. Икки өттүгэр скамейкалар тураллар. Остуолга улахан алюминевай чаанньык, эмиэ оннук көстүрүүлэ турар. Остуол аҥар баһыгар уон лакированнай курууска турар. Остуол ортотугар уон быһыы гына быһыллыбыт үрүҥ килиэп бухааҥката, уонна эмиэ оччо хара килиэп бааллар. Аттыгар улахан фонарик батареятын аҥаардаабыт саҕа арыы бочоноктара кэккэлээбиттэр. Арба уонна тэлиэркэҕэ селёдка баара. Көстүрүүлэҕэ көөнньөрбөҕө майгыннаах хааһы көстөр. Онон манан сибиинньэ сыата баар быһыылаах. Кэлин ити хааһы “сечка” диэн ааттааҕын билбитим.
                  Дьэ киирэн биир остуолга олордубут ээ. Аччык дьон былдьаһа-тарыһа үллэстэн аһаан бардахпыт дии. Биһиги обургулар дьиэбитигэр курдук оргууй-наллаан аһыах буолбуппут уонча мүнүүтэннэн ойутан туруоран таһырдьа кыйдаатылар. Успейдаан арыылаах килиэппин эрэ сиэн хааллым. Били “көөнньөрбөм” остуолга туран хаалта.
                  Аһылык кэннэ аҕалбыт сержаммыт батыһыннаран “хочугуратан” штабка илтэ. Дьэ манна биирдэ биллибит – туох чааска кэлбиппитин. Чааспыт учебнай, сержанскай оскуола (учебка) эбит. Ол иһин сержанскай лычкалаах салдаат бөҕө хаамсар эбит. Сааскы призывтар өссө да чаастарыгар барбакка сылдьаллар эбит.
                  Дьэ штабка биир-биир ыҥыран киллэрэн кэпсэтии ыыттылар.
                  - Табаарыс призывник биһиги чааспыт көннөрү чаас буолбатах – алын командирскай составы үөрэтэр чаас. Манна алта ый үөрэнэн сержант буолан тахсаҕын. Боростуой чаастааҕар манна ыарахан буолуо. Сассыардаттан киэһээҥҥэ дылы муштра буолуо. Оннук эрэ гынан сержаннар иитиллэн тахсаллар. Сөбүлэспэт буоллаххына бүгүн атын чааска көһөрүөхпүт – диэн биир кавказ сырайдаах капитан тоокколосто.
                  Мин дьиҥэр сержант буолар санаам суоҕа да уолаттарбыттан арахсыахпын баҕарбатаҕым. Билиҥҥи өйбүнэн баҕар сөбүлэһиэ суоҕум буолуо.
                  - Сөбүлэһэбин – диэтим.
                  Илии баттатан баран аан диэки ыйан кэбистилэр. Тахсыбыппар уолаттар:
                  - Хайа сөбүлэстиҥ дуо? – дии тоһуйдулар.
                  Онно биир уол аккаастанан атын чааска барта. Сааһыары полигонҥа стрельба кэмигэр көрсөн турабыт.
                  Эбиэккэ дылы штаб аттыгар сырыттыбыт. Отучча киһини кытта собеседование ыытыахтарыгар дылы син бириэмэ барбыт этэ. Хата ол олорон кэлбит сирбитин көрдүбүт. Сопкалар быыстарыгар турар чаас эбит. Сирэ “Падь кочевное” – диэн ааттаах эбит. Биһиги “Кочевка” – диирбит. Чаас турар сопката олох мас диэн суох тараҕай сопка эбит. Тыал түстэҕинэ көҥүл көрүлүүр сирэ. Кыһын ону эппитинэн билбиппит. Атын сопкалар син мас үүммүт курдук көстөллөр. Арай соҕуруу диэки сопка үрдүгэр пограничнай вышка көстөр. Түөрт хаһаарыма, штаб, учебнай корпус, эппиһиэрискэй дьиэ, саллааскай кулууп, остолобуой, маҕаһыын, ыскылааттар, баанньык, плац, автопарк уонна стрельбище бааллар эбит. Итини барытын кэлин билтим. Пока билэрим хоммут хаһаарымам, остолобуой уонна штаб. Атыттарын кыралаан кэпсээн иһиэм.

                  0
        • Хомустан
          21 января 2014  

          .

          Эбиэт кэннэ эмиэ батыһыннаран хочугуратан остолобуойтан чугас аппа нөҥүө турар ыскылаакка илтилэр. Ол аайы старшина бэйэтэ илтэ. Арба,биһигини хоммут хаһаарымабытыгар олохтоотулар. Ыскылаатка тиийэн биир-биир киллэрэн форма биэрдилэр. Туох баар таҥаспытын размерынан биэрдилэр. Онно өйдөөбүтүм атаҕым размерыттан атыны билбэт эбиппин. Атын таҥаспын хата ыскылаат тойоно прапорщик ыйан биэрдэ. Кэлин кэппитим олох миэхэ тигиллибит курдук этэ. Оннук размерынан биэрэллэрин уонна көрбөтөҕүм. Кэлиҥҥи чааспар ахсаанын эрэ биэрэллэрэ. Размерыгар ким да кыһаммат этэ. Сороҕор биэс уон бүтэһик размеры да пачканнан быраҕан биэрдэхтэринэ көҥүлэ. Оннук бэриллибит форманы ушивайдаан сордонор этибит. Урут инньэ диэни туппатах дьоҥҥо туһугар кыһалҕа этэ.
          Туох баар таҥаспытын кууспутунан баанньыкка бардыбыт. Билбэтим, атын чаастарга, урут-кэлин хайдаҕын – ол эрэн мин сылдьыбыт икки чааспар иккиэннэригэр итии уу суоҕун тэҥэ этэ. Чэ, саҥаттан саҕалыым. Бары хочугураһан туспа турар баанньык дьиэҕэ киирдибит.
          - Хас биирдиигит туох наадалааххытын барытын түннүккэ туттарыҥ. Формаҕыт үрдүгэр байыаннай билиэккитин ууруҥ - отуо таҕыстаххытына булуоххут суоҕа – диэн старшина дьаһайда.
          Сыгынньахтанан, эппиттэрин курдук формабыт үөһэ билиэппитин ууран баран сууна киирдибит. Дьэ тымныы ууннан чалбааттаныы буолла. Төһө да баҕарбыт иһин дьоҕойон илиттинии эрэ буолла. Суунан тахсыбыппыт бэйэбит таҥаспыт сүппүт этэ. Онон билиэппитинэн формабытын булан кэттибит. Били иҥин араас таҥастаах дьон бары биир буола түстүбүт.
          Хаһаарымаҕа тиийбиппит биир киэҥ күөх харахтаах, кыра горбинкалаах муруннаах, кэтит квадратнай сыҥаахтаах синиэллээх, бэргэһэтин ыга кэппит лейтенант, икки илиитин синиэлин сиэбигэр батары симэн баран, төттөрү-таары хаама сылдьар.
          Биһигини көрөн үөрэргэ дылы гынна. Арааста биһиги суунан кэлэрбитин кэтэһэ сылдьыбыт быһыылаах. Старшина биһигини тохтотоот, хаҥас диэки эргилиннэрэн, чиккэтэн баран дакылааттыы сүүрдэ.
          - Табаарыс лейтенант саҥа пополненияны баанньыктан аҕаллым – диэтэ.
          - Здравствуйте товарищи!
          Мөлтөх соҕус хорунан, НВП үөрэммиппитинэн:
          - Здравия желаем товарищ лейтенант! – диэн ыыра бардыбыт.
          - Вольно!
          - Вольно! – диэн старшина хатылаата.
          - Дьэ табаарыстар ханна кэлбиккитин билэҕит дуо? Эһиги укреп райоҥҥа (УР) аналлаах сержанскай учебнай чааска кэллигит. Бүгүҥҥэттэн бастакы учебнай рота курсаннара буолаҕыт. Мин бу рота замполита лейтенант Приходько диэммин – диэн баран эргиччи көрүтэлээн кэбистэ.
          Онтон омуна суох чаас аҥара ыарахан сулууспа туһунан тыл эттэ. Бүтэһигэр хараҕа кэҥээн, куолаһа титирээн:
          - Если всколыхнёться – илиитинэн Кытай диэки ыйа-ыйа– Ванька с водокачки к вам на помощь не придёт! – диэн түмүктээтэ.
          Кэлин ити бүтэһик тираданы элбэхтик истибитим. Сороҕор:
          - Если всколыхнёться – диэтэҕинэ рота барыта:
          - Ванька с водокачки – диирэ.
          Оччоҕо астыммыттыы:
          - Да-да Ванька к вам на помощь не придёт! – диирэ.
          Кэлин СПТУ-га үөрэммитэ буола сылдьан биир уолу көрсөн турабын. Уолаттардыын аргылыы сылдьан Дьокуускай авиапордугар киирдибит. Үөһээ этээскэ скамейкаҕа кэпсэтэ олордохпутуна аттыбытыгар дембельлэр кэлэн олордулар. Арай биир сержан сыбаанньалаах уол кэпсэлэ-ипсэлэ бөҕө. Онтон билэр баҕайы тирадабын саҥаран барбат дуо!
          - Если всколыхнёться - Ванька с водокачки к вам на помощь не придёт!
          Олох соһуйан ойон туртум. Онтум оруобуна ол мин суолбунан сылдьыбыт уол эбит этэ.
          Дьэ оннук. Билигин да, бу манна, бу тираданы өйдөөччү баара буолуо.
          Дьэ онтон казармаҕа киирэн погон, петлица, шеврон тиктиитигэр түстүбүт. Били биһиги иннинэ кэлбиттэр былыыр погоннанан килбэҥнэһэ сылдьаллар. Киэһээ аһылыкка дылы гимнастеркабыт погонун уонна петлицатын нэһиилэ успейдаатыбыт. Тигэн сордонон сержанҥа проверкалатабыт. Онтукабытын линейканнан кэмниир.
          - Сыыһа, көннөр! – диэн баран быһаҕынан сиикпитин быһа сотон иһэр.
          Кэлин өйдөөбүтүм үксэ воспитательнай да сыаллаах быһыылаах. Арба, мин бастакы взводка түбэстим. Отделениям командира командировкаҕа барбыт. Онон замкомвзвод старшай сержант Лузгин бэйэтэ көрөр. Хайа омугун билигин да билбэппин. Сырайа хараҕа армян-армянынан. Ол гынан баран аата нууччалыы.
          Киэһээ аһылык кэннэ подшивка тиктэргэ үөрэннибит, үөрэниэхпит эрэ дуо тигиннэхпит дии. Икки сылы быһа күн аайы төһөлөөх подшивка тиктибиппит буолуой. Арааста элбэх маҥан таҥас суох буоллаҕа эбээт. Дьэ арыый бириэмэлэнэн кэпсэтии-ипсэтии бөҕө буоллубут. Субу-субу таһырдьа тахсан баанкалаах баахсаннан саппыкыбытын ыраастан да ыраастан. Киэһээҥҥи поверкаҕа бэлэмнэнэр үһүбүт.
          Кырдьык киэһээҥҥи поверкаҕа подшивкабытын, саппыкыбытын бэрибиэркэлээбиттэрэ. Армияҕа бастакы күнүм уһуун да уһуун күн этэ. Поверка кэннэ дьэ отбой буолла. Сытан иһэн дьиэбин саныыр санаалааҕым...
          Ороҥҥо сытан эрдэхпинэ – уже: “Подьем” диэн хаһыытаан хайа барбыттара. Бастакы санаам:”бэрибиэркэ” диэх курдуга. Онтум уже сассыарда буолбут этэ. Уһун түүн итинник кылгас буоларын билбэт этим. Аан үрдүгэр ыйанан турар электроннай чаһыы алта чааһы көрдөрөн турара.
          - Пять минут на туалет, а через пять минут построение на зарядку! Форма одежды номер один – диэн команданы истээт сып-сап таҥнан туалетка сүүрдүбүт.
          Чэпчэтинэн кэлэрбит саҕана хаһаарыма иннигэр стройдата оҕустулар. Дьэ уонна сүүрдүбүт! Гравий суол устун сопка үрдүн диэки сүүрэн тэбэ турдубут. Оскуола кэннэ сүүрэн көрбөтөх киһи уҥа быһыытыйбытым кэннэ биирдэ тохтотон хаамтардылар. Онтон тохтотон зарядка оҥортордулар. Онтон эмиэ төттөрү сүүрүү буолла. Үчүгэйэ диэн бу сырыыга сыыртан түһүү буолла.
          Аны кэлбиппитигэр орон оҥоруута күүтэн турара. Ол эмиэ биир күүстээх үлэ этэ. Бастаан көрдөрөн биэрэн баран хомуйарга үөрэттилэр. Сыыһа хомуйбуту хастыы тардан иккистээн хомуттараллар. Аны көбүөр суорҕан полоскаларын тэҥнэтэллэр. Хаһаарыма биир баһыттан иккис баһыгар дылы сап тартаран баран онон кэмнииллэр. Полоскаҥ кыраннан да сыыһа буоллаҕына эмиэ саҥаттан бараҕын. Сыттыгы эмиэ тэҥниибит. Хата сыттык тэҥнээһинэ чэпчэки буолан абыраата.
          Дьэ ол кэннэ биирдэ суунан тараанан аһыы бардыбыт. Аһылык кэннэ стройдатан учебнай корпуска бардыбыт. Эбиэккэ дылы устаап үөрэтэн таҕыстыбыт. Эбиэт кэннэ аны шинельбит погоннарын, шевровннарын, петлитцаларын тигиннибит.
          Арба, сассыарда эмиэ саҥа призывниктар кэлбиттэр этэ. Эмиэ сахалар. Билэр да уолаттарым бааллара. Эмиэ бэҕэһээҥҥи курдук батыһыннаран хочугурата сылдьаллара. Суолбут тус-туһунан буолан киэһээҥҥэ дылы кэпсэппэтибит даҕаны.
          Итинник майгыннаһар күннэр аастар-ааһан истилэр. Күн аайы саҥаттан-саҥа призывниктар кэлэн иһэллэр. Чааспыт үс учебнай ротаттан, үс учебнай батареяттан уонна рота учебных боевых машин (РУБМ) турар эбит. Бастакы алта өйдөнөр буоллаҕына РУБМ диэн тугуй диэххитин сөп. Дьэ итиннэ хаһаайыстыбанньыктар мунньустан сулууспалыыр сирдэрэ. Сибээстэр, суоппардар, хачыгаардар, почтальоннар, повардар, ыскылааччыттар, сибиинньэ көрөөччүлэр – быһата чааска баар хара үлэни үлэлээччилэр.Кинилэр итиннэ постоянно сулууспалыыллар. Онтон атыттар алталыы ый үөрэнэ-үөрэнэ атын чаастарга айанныы тураллар. Биһиги – эмиэ саҥа призыв курсаннар кэллэхпит. Онтон туох специальноска үөрэтэллэрин бэйэбит да билбэппит. Пока “курс молодого бойца” барабыт. Сыыйа-баайа ротабыт да, батальон да туолан барда. Омуктарынан көрдөххө нууччалар уонна сахалар эрэ этибит. Барыта чугастааҕылары – Амурскайдары, Хабаровскайдары, Приморскайдары, Магаданнары, Сахалары хомуйбуттар этэ. Батальон аҥара сахалар этибит. Киһи күһүҥҥү призывы барытын манна аҕалбыттар дуу диэх курдук. Биһиги хаһаарымабыт аҥарыгар иккис рота баар. Онон биирдии хаһаарымаҕа иккилии рота, батарея бааллар эбит.
          Нэдиэлэ курдук буолбуппут кэннэ, биир сассыарда, эмиэ остолобуойтан стройунан төннөн истибит. Хаһаарымабытыгар чугаһаабыппыт кэннэ утары эмиэ, саҥа кэлбит, саха уолаттарын батыһыннаран хочугуратан иһэллэрин көрүстүбүт. Аасыһан иһэн көрбүтүм, били Дьокуускайга хаалбыт, Бииктэрдээх Колям бу мэлтэһэн аастылар. Уолаттар далбаатаныы бөҕө. Мин уже формалаах кырдьаҕас саллаат курдукпун. Кинилэр далбаатаналлара көҥүл буоллаҕына – миэхэ стройга иһэр киһиэхэ бобуулаах буоллаҕа. Дьэ итинник, үнүр икки сылынан көрсүөх буолбут уолаттарбын көрөн ыгыччы үөрдүм. Бииргэ улааппыт уолаттарбынаан биир чааска сулууспалыыр буолбуппут. Ол киэһэ көрсүбэтэхпит. Ханна да баалларын билбэт этим уонна бастакы күн бириэмэлэрэ суоҕун бэйэм пратикабыттан билэрим
          Сарсыныгар киэһэ быыс булан кэлэ сылдьыбыттара. Үөрүү-көтүү бөҕө буоллубут.Кинилэр биһиги ханна тохтообуппутун көрбүт буолан судургутук булбуттар. Мин кинилэри көрдөөн хаһаарымалары барытын кэрийээри сылдьыбытым. Дьэ итинник – дьылҕа ыраах Приморьеҕа илдьэн көрсүһүннэрбитэ. Уолаттар сборнайга нэдиэлэ сыппыттар этэ. Иккиэн биир фамилиялаах, биир дэриэбинэттэн буолан бырааттыыбыт диэбиттэрин иһин ханна да араарбатахтар. Бэл биир взводка түбэспиттэр. Учебка кэннэ эмиэ бииргэ сылдьыбыттара. Киэһэ сынньалаҥ кэмҥэ уолаттардыын көлүдүөргэ олордохпуна Забаровскай диэн Амма уола киирэн:
          - Ноо, эйиэхэ земляктарыҥ кэллилэр, тахсар үһүгүн – диэтэ.
          Тахсыбытым Бииктэрдээх Коля кэлэн кэтэһэн тураллар эбит.
          - Оо, уолаттар! Манна кэлэн көрсүөм дии санаабатаҕым! Бэҕэһээ көрөн баран соһуйбутум ахан! Хата, хайдах буллугут? Мин хаһаарымалары кэрийэ бараары сылдьыбытым.

          0
          • Хомустан
            21 января 2014  

            .

            - Ээ бэҕэһээ ханна тохтообуккутун көрбүппүт.
            Сып-сап табаахтыы-табаахтыы кэпсэтэн бардыбыт. Саллаат киһиэхэ бириэмэ ыгым буоллаҕа дии.
            - Ноо, били 10“в”-га үөрэммит Өлүөсэни билэҕин дуо? – диэн Бииктэр ыйытта.
            - Били улахан, хара уолу этэҕин дуо?
            - Кини, кини. Кини эмиэ манна баар ээ!
            - Ханна?
            - Онтон биһиги батареяҕа. Бастакы батареяҕа.
            - Онтон биһиэхэ били Боккуо быраата Дьууруй баар, өссө Радик баар. Өйдүүгүт – бэһис кылааска Өлүөхүмэттэн кэлэн үөрэммитэ дии! “Муруку” диэн ааттыырбыт дии.
            - Хайа ноо барыбытын манна муспуттар буолбат дуо?
            - Оннук! Чэ, мин киирэн таһаартыам. Уолаттар үөрүөхтэрэ – диэн баран хаһаарымаҕа ыстанным.
            Уолаттарбын ыҥыртаан таһааран эмиэ үөрүү-көтүү бөҕө буоллубут. Эппитим курдук – бириэмэ ыгым буолан уолаттар сотору бартара.
            Ити курдук күнтэн-күн үөрэххэ, сүүрүүгэ-көтүүгэ баран испитэ.
            Ахсынньы ортото присяга ылар күммүт тиийэн кэлбитэ. Тымныы, тыаллаах күн буолбута. Хаар билигин да түспэккэ турара. Ол гынан баран тымныыта сүрдээҕэ. Батальону барытын плацка стройдаппыттара. Тыал синиэллэрбитин тэлимнэтэн олороро. Хас биирдии взвод иннигэр кыһыл сабыылаах остуол баара. Остуолга присяга суруллубут паапката сытара. Биир-биир тахсан ол присяганы ааҕарбыт уонна остуолга биэдэмэскэ илии баттыырбыт. Бэйэтэ эмиэ долгутуулаах кэм буоллаҕа. Ийэ дойдубутугар бэриниилээх буоларга андаҕайбыппыт. Тексын НВП саҕаттан нойусуус да биллэрбин олус долгуйар этим. Ааппын ааттаабыттарыгар:
            - Я! Есть! – диэн баран долгуйан баата буолбут атахпынан лиһир-лаһыр үктэнэн тахсан строй диэки хайыһан туран ааҕан чоргуйан бардым.
            ВОЕННАЯ ПРИСЯГА СССР
            Я, гражданин Союза Советских Социалистических Республик, вступая в ряды Вооруженных Сил, принимаю присягу и торжественно клянусь быть честным, храбрым, дисциплинированным, бдительным воином, строго хранить военную и государственную тайну, беспрекословно выполнять все воинские уставы и приказы командиров и начальников.
            Я клянусь добросовестно изучать военное дело, всемерно беречь военное и народное имущество и до последнего дыхания быть преданным своему Народу, своей Советской Родине и Советскому Правительству.
            Я всегда готов по приказу Советского Правительства выступить на защиту моей Родины - Союза Советских Социалистических Республик и, как воин Вооруженных Сил, я клянусь защищать ее мужественно, умело, с достоинством и честью, не щадя своей крови и самой жизни для достижения полной победы над врагами.
            Если же я нарушу эту мою торжественную присягу, то пусть меня постигнет суровая кара советского закона, всеобщая ненависть и презрение трудящихся.
            Барытын биир тыынынан түһэрэн кэбистим. Онтон илии баттаан, стройга төннөн баран биирдэ дьэ “һуу” диэтим.
            Аны итиннэ погода туһунан ахтан ааһыым. Ол кыһын Саҥа Дьылга дылы хаардаабатаҕа. Бырааһынньык кэннэ кыралаан хаардыыр буолта да утары ууллан муус буолан иһэрэ. Кыраадыһа минус сүүрбэттэн түспэтэҕэ. Ол гынан баран олус тымныы этэ. Биһиэхэ кыһын ортото отут кыраадыска дэриэбинэ барыта күүлэйдии тахсааччы. Онтон онно минус уоҥҥа да уҥуоҕуҥ силиитигэр дылы үлүйэҕин. Баҕар таҥаспытыттан да буолуо. Икки чараас кальцону кытта хб туох итиитин тутуохтарай. Арааста сииктээх муора салгына охсоро буолуо. Быһата олус тымныы этэ. Эбиитин хаһаарымалары олох мөлтөхтүк оттоллоро. Хаһаарыма иһэ нэһииччэ уон кыраадыһы өкдөйөрө. Батареялар барбах мүлүгүр буолааччылар. Учебнай корпус туһунан этэ да барбаккын. Кылааска синиэллээх олорон тоҥо олороҕун. Онтон саамай тымныы саллааскай кулууп этэ. Бэргэһэҕин тууна баанан баран тоҥо-тоҥо киинэ көрөрбүт. Баҕар тымныыннан закаляйдыыллара буолуо. Ол эрэн ити оһохтору кыайан оттубаттан этэ. Кыһын ортото биирдэ нэрээккэ хочуолнайга бара сылдьыбытым. Дьэ дьаабы дойду этэ. Сыалай суукканы быһа тоҥон хаалбыт быыл курдук чоҕу тас да тас. Тахсаргар таарыччы шлак таһаараҕын. Түөрт “Универсал-6” котеллар тигинэччи умайаллара да тоҕо эрэ хочуолнай да иһэ тыаллааҕа. Арай ас буһар кэмигэр паровой оһоҕу күүскэ оттоллоро. Быһата дьэ тымныы кыһын этэ. Ол тымныыттан сибээстээх араас барыта баара. Хаһаарымаҕа сушилка диэн суоҕа. Онон ол кыһын инчэҕэй саппыкыннан кыстаабыппыт. Портянканы нэдиэлэ аайы уларыппаттара буоллар эрэй буолуо этэ. Кыһын сөрөкөнү түүн туран бырастыына анныгар тэлгэнэн бэйэбит сылааспытынан куурдарбыт. Доруобай баҕайы нуучча уолаттара тымныыны уйбакка тэллэххэ ииктииллэрэ. Билигин санаатахха ыарахан эбит. Хата кыһына уһаабакка абыраабыта. Саас кулун тутарга лаппа сылыйан таһырдьа ылааҥы күннэр үүммүттэрэ. Ый ортотун диэки сопкаларга ньургуһуннар тахсыбыт этилэр.
            Дьэ аны туох специальноска үөрэммиппиний. Командир отделения СПГ диэн этэ (Станковыйпротивотанковый гранотомёт). Бэйэтэ добуочча ыйааһыннаах, икки киһи сүгэ сылдьар таанканы
            ытыалыыр гранотомёт. Расчётка түөрт киһи киирэр. Командир, наводчик, заряжающай уонна подноскик. Снаряда куммулятивнай, выстрел диэн ааттанар. Чэ барытын суруйа олорбоппун. Быһата противотанкист буоллум.
            Онтон атыттар туохха үөрэммиттэрэй диэтэххэ – сорохтор пулемётчиктар, сорохтор башенниктар(Колялаах), сорохтор казематчиктар.
            Дьиҥэр учебкабыт укреплённай оройуоннарга(УР) аналлаах этэ. Биһигиттэн уратылар бары УР-га эрэ баар специальностар. Пулемётчиктар – дзоттарга турар пулемёттар специалистара, башенниктар – сир анныттан таанка башнялара быган тураллара – олор специалистара, казематчиктар – хайа сырайыттан бууска уостара быган турар буолааччылар – олор специалистара. Үөрэтэллэригэр да “оборона” эрэ диэни үөрэтэллэрэ. Наступления диэн суоҕа. Арай биһигини СПГ-стары наступленияҕа үөрэтэллэрэ. Аны санаатахха биһиги специальноспыт араас чаастарга барытыгар наада эбит. Биһигини кытта морпехтпар да, ВДВ-лар да үөрэнэллэрэ. Дьэ ити байыаннай кистэлэҥи кэпсээтим.
            Онон, сыалай батальон аҥаара сахалар этибит. Атын роталарга, батареяларга хайа оройуонтан баалларын билбэтим, биһиэхэ Өлүөхүмэлэр, Аммалар, Намнар, Бүлүүлэр, Орто Халымалар, Верхоянскайдар, Мэҥэ Хаҥаластар уонна Дьокуускайдар бааллара. Биир Верхоянскайтан сылдьар Стручков диэн кыра баҕайы уол баара.
            - Стручков гражданская специальность?– диэн сержант ыйытар.
            - Шлангист.
            Нууччалар күлэн охто сыталлар. “Шлангист” – диэн армияҕа сүрэҕэ суохтары ааттыыллар.
            - Что-же специальность?
            - На водовозе шлангу держал! – диэн баран ыраас баҕайынан көрөн кэбиһэр.
            Дойдутугар уҥуоҕунан кыратын иһин водовозка шлангистаппыттар эбит.
            Дьокуускайтан биир Коркин диэн – сахалыы билбэт, искэл, үрдүк үөрэхтээх уол баара. Ону биһиги сордуур да этибит. Дьиҥэр мэник-мэнигийээннэр буоллахпыт. Үксүбүт оскуола паартатыттан тахсыбыт оҕолор буоллахпыт.
            - Ты Коркин не якут и не русский! Воовще, человек без национальности – диэн хаадьылыырбыт. Инньэ гынан сахалар да, нууччалар да чугаһаппат этибит.
            Ротнай запеваланнан мин табаарыһым Радик этэ. Хараххытыгар оҥорон көрүҥ эрэ – сүүс киһилээх рота биир тэҥник үктээн иһэр. Чуор баҕайы куоластаах саха уола ырыаны таһааран иһэр. Көрдүгүт – кэрэ көстүү буолбат дуо? Ол мин табаарыһым – Радик!
            Утро красит нежным светом
            Стены древнего Кремля.
            Просыпается с рассветом
            Вся советская земля.
            Холодок бежит за ворот,
            Шум на улицах сильней.
            С добрым утром, милый город,
            Сердце родины моей!

            Онтон бүтүн рота барыта:
            К*****,
            Могучая,
            Никем не победимая,
            Страна моя,
            Москва моя,
            Ты самая любимая!
            Астык буолбат дуо? Эбиитин рота улахан аҥара сахалар. Өссө “Хайыһары” ыллаан иһэр ротаны көрбүккүт? Армияҕа сылдьан оннугу эмиэ көрөн турабын. Дэлэҕэ эппиһиэрдэр:
            - Че, китайцы наступают? – диэн ыйыталаһыахтара дуо.
            Уопсайынан, икки сыл устата элбэх саха уолаттарын кытта сылдьыбытым. Мин билэр уолаттарым атын омук уолаттарыттан хаалсыбаттар этэ, үксүн ордуктар да этэ. Ол саҕана бүтүн уон биэс республикаттан барытыттан сулууспалыыллара.
            Лисун диэн старшай лейтенант баара.
            - Якуты настоящие солдаты – диэн куруук хайгыыра.
            Туохха барытыгар саха саллаата инники күөҥҥэ буолааччы. Ытыы туһунан этиллибэт даҕаны. Бэл спортка хаалбат этибит. Биирдэ “подъем переворотом” оҥорууга куоталаһыы буолла. Дьэ батальон барыта спорт площадкаҕа мунньустан биир-биир саҕалаан бардыбыт. Мин бастакы ыйдарга дэлби көтөхтөрөн хаалбытым да буоллар нуорманы биэрдим. Сержаннар эрчиллиилээх буолан киэп-хаап бөҕө. Сүүрбэччэлиини, сүүрбэттэн тахсалыыны син оҥороллор. Онтон Алексеев Киэсэ диэн саха уола таҕыста. Кып-кыра, хап-хатыҥыр. Билбэт киһи:”Нуорманы эрэ” кыайыа дуу, суох дуу диэх курдук. Киһибитин турникка ыйаан кэбистилэр. Уол оргууй аҕай саҕалаан эргичиҥнээн барда. Уон буолла. Сүүрбэ, отут! Батальон барыта эргийэ туран ону эрэ көрөллөр. Били дыгдаҥнаспыт сержаннар кыччаабыт курдук буолбуттар этэ. Онтон бары хорунан ааҕан бардылар. “Түөрдуон, түөрдуон биир, түөрдуон икки!”

            0
            • Хомустан
              21 января 2014  

              .

              - Алексеев слезай! Хватит! – диэн биир сержант тохтотто.
              Киһибит сылайбыта-элэйбитэ көстүбэт, арааста өссө да оҥоруох быһыылаах.
              Саҥа Дьыл иннинэ биир куһаҕан дьыала буолла. Күнүс стрельбищеҕа баран кэллибит. Эбиэт кэннэ автомат ыраастааһына буолла. Сорохтору таһырдьа территория ыраастата таһаардылар. Мин таһырдьааҥҥы хамаандаҕа түбэстим. Туалет аттыгар сыыс хомуйа сырыттахпытына дневальнай уол сүүрэн таҕыста.
              - Киһи сааннан ытынан кэбистэ! – диэн кэлэҕэйдээтэ.
              Бары хаһаарымаҕа сүүрдүбүт. Ааҥҥа кыбылла-кыбылла киирэн истэхпитинэ таһырдьа үүртэлээтилэр. Онтон сержант Матвеев тахсан барыбытын стройдатта. Арба, ол Матвеев Дьокуускайтан сылдьар нуучча уола.
              - Киһи дэҥнэннэ онон бары учебнай корпуска барабыт – диэтэ да хамаандалаан хаамтара турда.
              Кэлин билбиппит Хабаровскай диэкиттэн сылдьар ачыкылаах уол ытынан кэбиспит. Биһигини силиэстийэҕэ мэһэйдээбэтиннэр диэн атаарбыттар. Хаһаарымабытыгар түүн кэлбиппит. Ол да буоллар силиэдэбэтэли тумнубатахпыт.
              - Билэр киһиҥ дуо? Тугу кэпсиирэй? Сурук туппута дуо? Настроенията хайдах этэй – диэн түүнү быһа тоокколоспуттара.
              Көрөн эрэ билэр буолан туох диэмий.
              Оннук күн-дьыл элээрэн испитэ. Күн аайы үөрэх да үөрэх. Уруоктан-уруок субуруйан иһэрэ. Үөрэхпит күн-түүн ыараан иһэр. Чааһы-чааһынан строевой, күнү-күннүктээн тактика, төбө ыалдьыар дылы теория. Эһиги электричество баҕанатыгар хааман кэлэ-кэлэ дакылааттыыр дьону көрбөтүгүт ини. Сыалай чааһы быһа строевойунан хааман кэлэн баҕанаҕа чиэс биэрэ-биэрэ чиккэҥнээһин. Тактикаҕа сороҕор сопкалары штурмалаталлара. “Ураа” хаһыытыы-хаһыытыы сопкаҕа сүүрэрбит. Ортолуу сопкаҕа тахсан истэххинэ атын сопкаттан көрөн турар эппиһиэр плажогунан төбөтүн үрдүгэр далбаатыыр. Ол аата:”Все ко мне” – диэн. Хайыаҥый – төннөргө тиийэҕин. Онтон эмиэ төттөрү “Ураа”!
              Уопсайынан аҕыйах ыйынан олох атын санаалаах, саҥалаах, туттуулаах-хаптыылаах дьон буолбуппут. Били бастаан көтөхтөрбүппүт ааһан сырай-харах да сырдаабыта. Саҥалаах диэбиккэ дылы – ол баҕас тосту уларыйбыта. Армия тыла официальнай строевой, уставной тылтан уратыта барыта маат. Дьэ хас да этээс маат-куут диэтэҕиҥ. Манна ону санатан мааттыыр киһи кырата күлүгээнистибэҕэ сууттаныа этэ. Онтон санаа туһунан этэр буоллахха күн-аайы бэриллэр информация, үөрэтии ханна барыай.
              Ол да буоллар син биир сахабытынан хааллахпыт дии. Бириэмэ буллубут да дьиэбитин, дьоммутун ахтан тахсарбыт. Бэл хас да аймаҕым уолаттары булан ылбытым. Иккис ротаҕа сулууспалыыр Амма уолаттара баран куобахха туһах иитэллэрэ. Хаста да сүгэн кэлбиттэрин көрөн турабын. Ол дойду куобаҕа кыра эбит этэ. Быыһыгар Бииктэрдээхпэр тахса сылдьабын. Коля бэл уойбут курдук буолбут этэ. Хаччыланнахпытына “Солдатскай кафеҕа” сылдьарбыт.Онтукабыт остулубуой аҥарыгар баара. Үксүн бирээнньик уонна лимонад ылан сиирбит. Оруобуна биир солкуобайга – биир киилэ бирээнньик уонна биир бытыылка лимонад кэлэрэ. Билигин оччону кыайыам биллибэт. Оччолорго сып-сап салбанан эрэ кэбиһэрбит. Армияҕа барыахпар дылы минньигэһи да, килиэби да улаханнык баардылаабат буоларым. Онно киһи минньигэскэ баҕатыйар эбит. Килиэби эмиэ киһи төһөнү баҕар сиирэ. Сорох уолаттар остолобуойтан сиэптэригэр килиэп аҕалан сииллэрэ. Ол килиэп таскайдааччылар сотору биллибиттэрэ. Стройдаан турааччылары ыстааннарын көрөҕүн. Ыстааннарын сиэбэ баар сиригэр тэһэҕэстээх буолла да килиэп таскайдааччы буолар. Сиэптэригэр килиэп сыта, кыырпахтара хаалар. Түүн крысалар килиэп сиэри ыстааннарын тэһэ кэрбээн киирэллэр. Биирдэ эмит баһыылка кэлэр. Бетоннай капонир иһигэр, кулуһун оттон баран, хампыат, бисиэнньэ симинэ олорор саллааттары хараххытыгар оҥорон көрүҥ! Көрдүгүт? Ити биһиги үһүөн дьонтон кистээн баһыылкабытын арыйан олоробут. Хаһаарыма илтиҥ да амтанын да билбэккэ хаалаҕын. Манна бэйэбит эрэ, бүөмнээн, дойдубутун ахта-ахта аһыы олоробут. Дьэ оннук – кыһалҕа онно-манна үөрэтэр диэтэҕиҥ!
              Аны нэрээттэр туһунан сэһэргиим. Нэрээт арааһа элбэҕэ. Основнойдара – харабыл, ротаҕа дневальнай дьуһуурустубата, куукуна нэрээтэ, хочуолнай нэрээтэ уонна сибиинньэ көрүү. Онно учебкаҕа да, кэлин войскаҕа да харабылга сылдьыбатаҕым. Ону чиэһинэ билиниэххэ наада. Учебкаҕа дьон элбэх буолан хапсыбатаҕым быһыылааҕа, войскаҕа биһигини харабылга ылбат этилэр. Ротаҕа дьуһуурустубаҕа учебкаҕа сылдьыбатаҕым. Хата ол оннугар войскаҕа төһөтө сылдьыбыппын ким аахпыта баарай. Хал буолуохпар дылы батальонҥа дьурууһунайдаабытым. Хочуолнайга сылдьыбыппын кэпсээн турабын.
              Куукунаҕа учебкаҕа иккитэ сылдьыбытым. Бастаан хортуоска ыраастааһыныгар. Түүнү быһа икки баанна (киһи суунар баанната) хортуосканы алта буолан ыраастаабыппыт. Онтукабыт хас куул эбитэ буолла. Дьэ элбиир да буолар эбит этэ. Аһаары гыннахха көстүрүүлэ түгэҕэр биир эмит хортуоска төкүнүйэн сылдьар буолааччы. Онтон биир сырыыга посудомойкаҕа түбэспитим. Киэһэ сэттэттэн аныгыскы киэһэ сэттэҕэ дылы тохтоло суох иһит сууй да сууй! Биир партияны сууйан бүтүүгэр иккис партия кэлэр. Онтон аны аһылык ыган кэлэр.
              Саамай сынньалаҥ нэрээт сибиинньэ көрүүтэ этэ. Киэһэ тиийбиппитигэр сибиинньэ көрөөччү маны-маннык гынаҕыт диэн көрдөрөн баран сүппүтэ. Арба, тахсаары туран:
              - Төрөөрү сылдьар сибиинньэни манаарыҥ! Төрөөн баран оҕолорун сиэн кээһиэ сэрэнээриҥ! – диэн сэрэппитэ.
              Биһиги сып-сап аһаталаан баран төрөөрү сылдьар сибиинньэ уйатын аттыгар солуома тэлгээн баран сытынан кэбиспиппит. Хантан маныахпытый? Утуйан оҥторуу диэтэҕиҥ! Сарсыарда уһуктубуппут сибиинньэбит төрөөбүт этэ. Үс эрэ сибиинньэ оҕото сүүрэ сылдьара. Сороҕун сиэбит быһыылааҕа. Хата биһиги дьолбутугар ол күн киһибит кэлбэтэҕэ. Киэһэ саҥа нэрээккэ туттара охсон баран тэскилээбиппит.
              Дьэ сити курдук сыҕарыйан күн-дьыл ааһан истэ. Саас сылаас салгына биллэн барда. Биир сассыарда улахан айдаанынан туруордулар. Арай эппиһиэрдэр бары бааллар. Биирдэ эмит сассыарда эппиһиэр баар буолааччы. Бу сырыыга бары, эбиитин бары полевой формалаахтар. Сэрээккэҕэ ыыппакка эрэ таһырдьа стройдаттылар.
              Строй иннигэр лейтенант Приходько хаамыталыыр. Илиитинэн эмиэ Кытай диэки ыйа-ыйа:
              - Табаарыстаар бөөлүүн сэрии саҕаланна!
              Биһиги дьик гынныбыт. Төһө да сэриигэ үөрэннэрбит оннук сураҕы истиэхпит диэбэккэ турбуппут.
              - Бөөлүүн хаанымсах Кытай сэриилэрэ доҕордуу Вьетнамҥа сэрииннэн түстүлэр! Биһиги сэриилэрбит бастакы бойобуой бэлэмҥэ киирдилэр! – ити курдук биримээнэ чаас аҥардаах тыл эттэ уонна эмиэ били “Ванькатынан” түмүктээтэ.
              Дьэ арыый “һуу” гынныбыт. Бастаан туттара-хаптара, саҥарара-иҥэрэрэ сибилигин сэрии уотугар умса анньыах курдук туттара.
              Лекция бүппүтүгэр бүтүн ротаны сопка диэки сүүрдэн тэптэрэ турдулар. Бу сырыыга эппиһиэрдэр бары барыстылар. Хараҕым кырыытынан көрдөхпүнэ атын роталар, батареялар эмиэ бааллара. Икки сопканы туораан киэҥ ойуурдаах хаспахха тиийдибит.
              Рота командира стройдатан баран маннык диэн быһаарда:
              - Бу запасной район. Эһигини курсаннары сэрии буоллаҕына сразу уокка укпаппыт. Манна кэлэн формирования барыахтааххыт, онтон биирдэ сэриигэ киириэххит. Бу кэлбит сиргитин көрдүгүт. Билигин сэрии буоллаҕына хамаанда кэтэспэккэ манна сүүрэн кэлиэхтээххит. Ол кэмҥэ манна командирдар тоһуйан аһатан-таҥыннаран, сэптээн-сэбиргэллээн сэриигэ киллэриэхтээхтэр. Сэрии саҕаламмыта биир чаас буолуута сэриилэһэргэ бэлэм буолуохтааххыт. Онуоха дылы регулярнай чаастар сэриилэһиэхтэрэ.
              Итинэн куттуур порциялара бүтэн туос бөтөрөҥүнэн төнүннүбүт.
              Төннөн кэлэн баран аһаан кэллибит. Онтон ленкомнатаҕа мунньан сонун көрдүбүт. Кырдьык Кытай Вьетнамҥа сэрииннэн түспүт. Сонун барыта ол айдаана.
              Урут төгүрүйэ байыаннай чаастар баалларын билбэт этибит. Ол күнтэн саҕалаан тыас-уус бөҕө буола түстэ. Хаһаарыма үрдүнэн субу-субу истребительлэр көтөн ааһаллар. Өссө ааһан иһэн “бас” гыннардахтарына сир-халлаан титирэстиир курдук гынар. Ынараа сопка кэннин диэки снарядтар эстэр тыастара бөҕө буола түстэ. Хайдах эрэ олох сэрии бу саҕаланаары гыммытын курдук.
              Основной үөрэхпит син сыҕарыҥныыр. СПГ-бытын олох харах симэн баран хомуйар-дьаһайар буоллубут. Оптикатын иҥин олох ааһан иһэн настройкалыыр буоллубут. Мас макеттары сүүрдэн иһэн ытан көрө үөрэнэбит.
              Биир күн показательнай стрельба оҥордулар. Били баҕайыбыт тыаһа диэн сүр эбит. Соһуйан киһи тиэрэ кэлэн түһүөх курдук. Тэйиччи турбуппут да салгына да түҥнэри охсуох курдук. Быһата суостаах кыыл эбит. Барьертан тахсан сүүрэн эрэр макеты тэһэ ытан кэбистилэр. Астыныы бөҕө.
              Саас буолан сопкаҕа ньургуһуннар иҥин бөҕө үүннүлэр. Оннук кэмҥэ киһи дойдутун ахтара күүһүрэр эбит этэ. Син быыс булан хонууга тиэрэ сытан дойдубутутун ахтабыт. Көтөр үөрдэрэ көтөн ааһыталыыр буоллулар. Кыһын сорокалары кытта фазаннар эрэ бааллара. Биирдэ эмит косуля үөрэ ааспыт буолара.

              0
              • Хомустан
                21 января 2014  

                .

                Арба, суруктар тустарынан умнубуппун. Саллаатка саамай күндү, дойдутун кытта сибээстиир сурук буоллаҕа дии. Мин суруйарым да - биирдэ эмит тутарым. Үөрэхтээҕэ эбитэ буоллар эбэм суруйуо эбит. Ону, ааспыт үйэ, үөрэҕэ суох эмээхсинэ, хантан суруйуой. Эдэрдэр биирдэ эмит суруйдахтарына ытык иэстэрэ бүппүт курдук сананаллар быһыылааҕа. Саатар били Павлик суруйбат. Арааста хотон түннүгүттэн армия олбуора көстүбэт быһыылааҕа. Ол да буоллар, ол саас, ол олбуор ханна баарын көрдөрбүт этилэр. Эгэ Мила суруйуо дуо! Хаста да суруйтум да – эппиэт туппатаҕым. Хата Бииктэрдээх баар буоланнар дойду сонунун истэр этим. Дьонноох уолаттар буолан син сурук туталлара. Арба, били Дьокуускайга буолбут охсуһууну кинилэртэн истибитим. Уонна, армияҕа мин иннибинэ барбыт, табаарыһым Дьууруй суруйан иһэн сүппүтэ. Хайа “дед” киһи сүрэҕэлдьээн да эрдэҕэ.
                Муус устар ортотуттан экзамен айдаана саҕаланна. Күн аайы бэлэмнэнии бөҕө. Устааптары почти нойусуус билбитим быһыылааҕа. Онтум, кэлин войскаҕа, проверка туттарарга лаппа көмөлөһөрө. Куруук хайҕабыл ыларым. Биирдэ да проверкаҕа проваллаабытым суоҕа. Уопсайынан күүстээх үөрэҕи ааспыт этибит. Войскаҕа учебканы ааспыт сержаннар олох чыҥха атын буолааччылар. Инньэ гынан силикпит ситэн экзаменҥа бэлэм буолбуппут.
                Ый бүтэһигэр экзаменнар саҕаламмыттара. Армияттан экзамен тутаары тойон-хотун бөҕө кэлбит этэ. Бастаан “огневой” туттарбыппыт. Долгуйдарбын да сыыһа ыппатаҕым. Үөрэппиттэрэ таах хаалбатах этэ. Алта сүүстэн саҕалаан – километрга дылы, хантан баҕарар, макет туран кэлэн сүүрбэ секунда сүүрэн баран сытара. Онно успейдаан кыҥаан ытан табыахтааҕыҥ. Миэхэ тоҕус сүүстэн тахсан сүүрбүтэ. Син успейдаан ытан таппытым. Ыппакка да хаалааччылар бааллара. Олорго хаттаан ыттараллара. Инньэ гынан син ыталлара. Уопсайа аҕыс экзамен туттарбыппыт. Мин син дьон ортотугар баар этим. Сарсыныгар киэһэ плацка бирикээс аахпыттара. Биһиги взводтан Овчинников, Мотырев уонна Эсаул диэн уолаттарга сержант сыбаанньатын, уоннааҕыларга младшай сержант сыбаанньатын иҥэрбиттэрэ. Эсауллаах Овчинников, Мотырев онно сержанныы хаалтара. Армияттан кэлэн иһэн эшалонҥа Овчинникобы көрсөн, кэпсэтэн турабын. Уонна кэлин ол чааска сулууспалаабыт биир уол кэпсээн турар.
                - Биһигини сахалары олох атаҕастаабат этилэр. Сахалары кытта бииргэ курсааннаабыппыт диэн астына кэпсииллэрэ. Кыахтаах сержаннар этилэр – диэбитэ.
                Онон ол киэһэ рота барыта лычкалана түспүтэ. Сарсыныгар саҥа пополнения кэлэн барта. Онон биһигини учебнай корпуска үүрбүттэрэ.Мантыкабыт “Деребянный дембель” диэн ааттанар эбит. Үөрэхпит бүтэн биһиэхэ эрэ наадыйбат буолтара. Дьэ онно сытан распределенияны кэтэһэбит. Киэһэ аайы – плацка распределения буолар. Онно түбэспиттэр ол кэннэ үргүччү чаастарыгар бараллар. Дьэ онно Бииктэрдээхпин кытта биир муннугу бас билэн сыттыбыт. Күнү быһа тугу да гыммаппыт. Аһаан кэлэ-кэлэ сытабыт. Сороҕор кулуупка баран киинэ көрөбүт.
                Ол курдук маай бырааһынньыга ааста. Күн аайы сытан тахсабыт. Саҥа призывтар эбиллэ тураллар. Ол гынан баран барыта соҕуруулар. Үксэ молдованнар иҥин. Эсауллаах сотору-сотору аттыбытынан хочугуратан ааһаллар. Алта ый ынараа өттүгэр биһиги да итинник буоллахпыт. Түҥ-таҥ үктэнии, тиэрэ-маары дайбаныы. Биһигини эмиэ туох сержаннара “саах тэбэ” сылдьалларый дииллэр быһыылаах. Бырааһынньык кэмигэр распределения буолбатаҕа. Ол да буоллар лаппа аччаабыт этибит. Уолаттарым эмиэ бааллар. Радик бастакы потокка барта. Дьууруйум баар. Үһүс маайга киэһэ эмиэ распределения буолла. Бииктэрдээх Колям ол онно хабыллан бардылар. Саллаат туох хомунара кэлиэй – баайын барытын сүгэ сылдьар. Хаһаарыматтан үүрүллэрбитигэр сээкэйбитин сүктэрэн ыыппыттара. Мөһөөччүкпүтүгэр парадкабыт, шинельбит, үтүлүкпүт, бэрчээккэбит, кыһыҥҥы бэргэһэбит, фуражкабыт, бачыыҥкабыт, сотторбут, куруускалаах луоскубут, саппыт, иннэбит уонна суруктарбыт баара. Онон плацтан үргүччү батыһыннаран бара туртара. Успейдаан хаһыытаһан эрэ хаалбыппыт. – Дойдугар суруйаар, дьоммут ыытыахтара – далбаатыырын быыһыгар Бииктэр хаһыытыыр.
                Ыраахха дылы сайыһа көрөн хаалбытым. Ыра санаабытыгар бииргэ түбэһиэх курдукпут. Дьон аччаан син шанс баар курдуга...
                Эмиэ аччаатыбыт. Учебнай корпуска толугураһыы буолла. Баара-суоҕа сүүсчэ эрэ буолан хааллыбыт. Дьууруйум эмиэ хапсыбата. Биир ротаҕа сылдьыбыттар олох аччаатыбыт. Нууччалардыын уонча эрэ киһи хааллыбыт.
                Сарсыныгар эмиэ распределенияҕа бардыбыт. Бастакы икки команда отуччалыы киһини хомунна. Строй олох чарааһаата. Дьууруйум аттыбар баар. Үһүс команданы ааҕан бардылар. Уонча киһи хаалла да мин Дьууруйбунаан умнуллубут курдукпут. Онтон өссө аҕыйах киһиннэн команда туолла диэтилэр. Эргиллэн көрбүтүм Дьууруйбунаан алтыа буолан туран хаалбыппыт. Аны бары биһиги роталар. Үс саха уонна үс нуучча. Хайдах эрэ:”Эмиэ хаалар буоллубут быһыылаах” – диэн санаа өйбөр охсуллан ааста. Онтон штаб начальнига, кумаахытын бэрийээт, ачыкытын үрдүнэн биһиги диэки көрөн кэбистэ.
                - Формируеться команда №….. – диэбитигэр дьэ “һуу” гынныбыт. – младшие сержанты Толстихин, Трофимов, Потапов, Васильев, Степанов, ...
                Онтон биһигини бүтэһик команданы ылбыт капитанҥа туттаран кэбистилэр. Ол киһи биһигини чааспытыгар бииргэ илдьэр буолла. Биһиги чааспыт атын үһү. Кини ол отут саллаатын УР-га илдьэр эбит. Биһиэнэ туох чааһын эппэт, кистээбитэ буолар.
                Дьэ батыһыннаран хочугуратан эмиэ били ыскылаакка илтэ. Онон чааспыт мантан саҕаламмыта – манан бүтэр буолла. Ыскылаакка хас биирдиибитигэр сухой паек биэрдилэр. Үрүҥнээх хара килиэп, бааҥкалаах рисовай, гречневай, овсяной хааһылар, балык кэнсиэрбэлэрэ. Онтукабытын барытын мөһөөччүкпүтүгэр сүгэн баран станция диэки тэпсэҥнии турдубут. Сыл аҥара сүүрбүт-көппүт чааспыт бэйэтин олоҕунан тигинии хаалбыта. Биир утуктаабыт РУБМ саллаата тахсан боруотатын аһан биэрбитэ. Кэннибититтэн сабар тыаһа халыгырыы хаалбыта. Биһиги саҥа олоҕу көрсө хараҥа суолунан ыраах көстөр станция диэки хаама турбуппут.
                Ол киэһэ пуойаска олорон төттөрү хоту айаннаабыппыт. Сассыарданнан Уссирийскайга кэлэн сүөккэммиппит. Эмиэ күнү быһа вокзалга пуойаспытын кэтэһэн тэпсэҥнэстибит. Сыл аҥарын ынараа өттүгэр манан кэлэн ааспыппыт. Оччолорго боростуой таҥастаах призывниктар этибит. Ону куруук өйдүүбүн.
                Таһырдьа перронҥа табахтыы турдубут. Эмиэ соҕурууттан эшалон кэлэн тохтоото. Түннүгүнэн дембельлэр бөҕө быгыахтаһан кэллилэр.
                - Дембель 80 – вешайтесь! Уу!!! – диэн хаһыытыыллар.
                Аны, хотуттан эмиэ пуойас кэлэн тохтоото. Пуойас иһэ барыта маҥан нейлон ырбаахылаах бар бытык дьон. Кэпсэтэн билбиппит арменияттан армиялаан иһэллэр эбит. Армяннар оҕолорун саҥа таҥас кэтэрдэн ыыталлар эбит. Ырдаччы тоҥмут этилэр. Хата биһиги уолаттарбыт тэлигириэйкэлэрин атыылаан хаалбыттара. Кыһынтан иһэр дьон тэлигириэйкэтэ да суох таҥаспыт халыҥ этэ.
                Киэһэлик эмиэ пуойаска олорон хоту түһэ турдубут. Арба, биир команда онно – Уссирийскайга хаалбыта. Уолаттар пуойастан түһэн, стройдаан куорат диэки хаама туртара. Сорохторун кэлин эмиэ пуойаска көрсөн турабын. Түүн буолуута Спаск Дальний кэлэн тохтоотубут. Эмиэ биир команданы түһэрдилэр. Биир саха уолуттан уратылара нууччалар. Ол уолбут перронҥа туран хаһыытыыр:
                - Уолаттаар! Сахаттан соҕотоҕун түстүм! Мин саха аатын түһэн биэриэм суоҕа! Эһиги эмиэ түһээйэххит! Дьокуускайга көрсүөхпүт!
                Учебкаҕа ханнык ротаҕа дуу, батареяҕа дуу сулууспалаабытын билбэтим. Көрөр эрэ этим. Хайа оройуон уола эбитэ буолла. Улахан, доруобай, сержант сыбаанньалаах уол сайыһа көрөн хаалбыта. Фуражкатын кэтэҕэр иилинэн баран, мөһөөччүгүн сүкпүтүнэн хаһыытыы турара билигин да бу – баардык көстөр.
                Түүн ортото Дальнереченск диэн куоракка кэллибит. Биһигини дьэ түһэрдилэр. Биһигини аҕалбыт капитан бэйэтин дьонун стройдатан баран хаамтара турда.
                - Онтон биһиги? – диэн нэһииччэ успейдаан ыйыттыбыт.
                - Кэлэн ылыахтара – эппиэт кылгас буолан биэрдэ.
                Онон алтыа буолан перронҥа туран хааллыбыт. Ханна да барарбытын билбэккэ табаахтыы турдубут. Арай вокзалтан мотуруостар патрульлара тахсан кэллилэр.
                - Эй сапоги куда чапаем? – киэптэҥнэһии саҕаланна.
                - Не ваще собачье дело! – Толстихин хаалсыбат.
                Кинилэр үстэр – биһиги алтыабыт. “Син сырбатыһыллыа” - дии санаатым. Хата, кэннилэриттэн мичман тахсан кэлэн охсуһуу саҕаламмакка эрэ тохтоото.
                Дөкүмүөммүтүн көрөн баран сборнай пуун ханна баарын ыйан биэрдэ. Онтубут вокзалтан олох чугас эбит. Сборнайга дылы аҕыйахтык атыллаан тиийдибит.
                Эһиги муора сыта да суох сиригэр хантан моряктар кэллилэр диэн ыйытыаххыт. Ол боппуруос оччолорго биһигини эмиэ интэриэһиргэппитэ. Кэлин билбиппит онно, ол куоракка пограничнай этэрээт баар эбит. Онтон ол мотуруостар Уссури устун устар пограничник мотуруостар эбит.
                Олбуор иһигэр улахан балааккалар тардыллыбыттар. Дьурууһунай ону ыйан баран:
                - Ол балааккаларга киирэн миэстэ булан сытынан кэбиһиҥ. Сассыарда хамандьыырдар кэллэхтэринэ миэстэҕитин булларыахтара – диэтэ уонна дөкүмүөммүтүн хомуйан ылла.
                Биир балааккаҕа киирбиппит иҥин араас таҥастаах омуктар бөҕө кырыы-кырыытынан сыталлар эбит. Утары биир эриэн халааттаах, тюбэтиэйкэлээх уол туран кэллэ.
                - Хольодно, хольодно – дии-дии таптанар уонна бэйэтин тылынан тугу эрэ ботугуруур.
                Урут маннык таҥастаах дьону “басмачтардаах” эрэ киинэҕэ көрөрбүт. Дьиҥэр нууччатттан атын омугу көрө да илигим. Арай молдованнары көртүм да олор син-биир нуучча курдуктар этэ.

                0
                • Хомустан
                  21 января 2014  

                  .

                  Атын балааккаҕа кирбиппит синиэл бүрүнүүлээхтэр манна бааллар эбит. Биир муннукка синиэлбитин тэлгэтэн, бүрүнэн сытынан кэбистибит. Төһө да маай ыйа буоллар түүн тымныы баҕайы.
                  Сассыарда туран сухпайбыт тобоҕунан үссэммитэ буоллубут. Аттыбытыгар сытааччылар эмиэ учебкатан иһэллэр эбит. Кинилэр үксүлэрэ БТР водитель-механиктара эбит. Амурскай уобаластан иһэллэр эбит. Таһырдьа тахсыбыппыт били халааттаахтарбыт тиэргэни биир гына ылан кэбиспиттэр. Дьэ кус-хаас тойугун түһэрбиттэр ээ. Биримээнэ басмачтаах киинэҕэ киирэн хаалбыт курдук. Олор быыстарыттан аны ушанкалаах уол тахсан кэллэ.
                  - Табаарыс сержант эн ненец буолбатаххын дуо? – диэн соһутта.
                  Арба, сержант буоллум этэ дуу! Ким да табаарыс сержанныы илик этэ ээ.
                  - Ненец курдукпун дуо?- күлэ-күлэ ыйытабын.
                  - Оннук табаарыс сержант, мин биир табаарыспар майгынныыгын – диэтэ.
                  - Суох, мин сахабын.
                  Ол турдахпытына эппиһиэрдэр тахсан стройдаттылар. Приывниктар туспа, формалаахтар туспа взводунан турдубут. Эмиэ формирование саҕаланна.
                  - Формируеться команда на в/ч ..... – диэн ааҕан бардылар.
                  Икки хас хамаанда хомуллан бардылар. Сразу массыынаҕа тиэйэн илдьэ баран иһэллэр. Онно призывниктар да, учебкаттан иһээччилэр да бииргэ бараллар. Олбуор иһэ син кэҥииргэ дылы буолла. Биһиги алтыан онно хабыллыбатыбыт.
                  Үһүс дуу, төрдүс дуу хамаандаҕа үс уолбутун ылан бардылар. Өлүөхүмэ сахата Трофимов, Өлүөхүмэ нууччата Васильев уонна Хабаровскай уола буолан хабылыннылар. Мин Дьууруйбунаан уонна Толстихин диэн Магадан уолунаан туран хааллыбыт. Кэмниэ кэлин биһиги уочараппыт кэллэ. Үһүөн бииргэ барар буоллубут. Икки ГАЗ-66 массыынаҕа били халааттаахтарбытын, мэхээнньиктэрбитин кытта ыга симсэн куораттан тахсан тэптэрэ турдубут.
                  Өр-өтөр гыммакка улахан да улахан гарнизонҥа тиийэн кэллибит. Сүрэҕэлдьээбит сырайдаах хара бараан саллаат КПП (Контрольно пропускной пункт) аанын арыйан гарнизонҥа аһарда. Кэлин бу КПП-га элбэхтик сылдьыбытым. Үөрүүлээх да, хомолтолоох да түгэннэр бааллара.
                  Гарнизону икки аҥыы хайытар асфальт суол устун дыыгынатан куугуната турдубут. Суол аҥар өттүгэр барыта сабыылаах сулустаах боруоталар көстөллөр. Онтон аҥар өттүгэр этээстээх дьиэлэр, маҕаһыыннар онтон стадион көстөн аастылар. Арааһа эппиһиэрдэр городоктара быһыылаах. Син барбахтаабыт кэннэ суол хаҥас өттүгэр, иһирдьэ турар икки этээстээх дьиэҕэ кэлэн тохтоотубут. Онтукабыт штаб эбит. Штаб штаб курдук – эппиһиэр бөҕө суккуллан олорор. Эмиэ дьэ кэтэһии-манаһыы саҕаланна. Чаас курдук буолбуппут кэннэ “халааттаахтарбытын” батыһыннаран илдьэ бардылар. Кэтэһэн кэлтэгэй буолбуппут кэннэ биир сибилигин тэстиэх курдук кыһыл сырайдаах хапытаан тахсан испииһэк аахта. Уопсайа уонча киһини ааттаата. Мин ол испииһэккэ Толстихиммын кытта түбэстим. Дьууруйум хаалан хаалла. Сайыспыт харахтарынан кылап-халап көрүтэлии хаалла. Биһигини, стройдатан, илдьэ били суолбут устун хаамтара турда. Аны суолбут уҥа өттө барыта хаһаарымалар буолан барда. Кэлин бу суолунан “Марш бросок” сүүрэр этибит. Гарнизон аҥарын эргийэн кэллэххэ биэс километр буолааччы.
                  Кэмниэ кэлин бүтэһик турар хаһаарымаҕа тиийдибит. Хаһаарыма аанын үрдүгэр эмиэ 1937 сыл суруллан турара. Итини барытын Блюхер туттарбыта диэн кэпсииллэрэ.
                  Хаһаарыма иннигэр курилкаҕа Гитлер курдук муннун анныгар бытыктаах майор табаахтыы олорор. Үөһээ кирилиэс биир өттүгэр – мэлтэйбит сырайдаах, сахаҕа майгыннаах, орто уҥуохтаах, “Дежурный по батальону” диэн повязкалаах старшай сержант өйөнөн турар. Онтон кирилиэс биир өттүгэр эмиэ сахалыы сырайдаах, кыра, хатыҥыр, “Дневальный” диэн повязкалаах саллаат турар.
                  Майор туран дорооболоһон бэйэтин билиһиннэрдэ.
                  - Мин ... №-ээх мотострелковай полка бастакы батальонун командира майор Парфенов диэммин. Мантан инньэ эһиги мин батальоммар сулууспалыаххыт – чаас аҥардаах төлөннөөх тыллары эттэ.
                  Онтон били биһигини аҕалбыт хапытаан тарбаҕынан үөһэ ыйа-ыйа дакылааттаата. Онтубут Петров диэн батальон замполита эбит. Элбэх-элбэҕи эппититтэн биири дословно суруйуум.
                  - В свое время генералисимусс Суворов сказал – диэн баран эргийэ көрөн кэбистэ. – Если хоть один солдат потеряет свою пуговицу – то армия останеться без пуговиц!
                  Ол туран лейтенант Приходьконы санаан кэллим. Дьэ замполиттар майгыннаһар да эбиттэр. Эмиэ биир артыыс эбит. Иккиэннэрин бииргэ туруорар киһи көр буолуо эбит.
                  “Үөрүүлээх” мунньах бүтэн эмиэ распределения саҕаланна. Толстихин биһиккини уонна икки механик уолаттары ыҥыран таһаардылар. Онтон били старшай сержант диэки көрөн баран:
                  - Сабралиев! Забирай этих к себе! – диэн буолла.
                  Дьэ били саха диэбитим казах буолан биэрдэ. Хаһаарымаҕа киирэн түгэх диэки аастыбыт. Киирэргин кытта утары дневальнай турар. Хпҥас өттүгэр хостор субуруһаллар: “Командир батальона”, “Начальник штаба”, “Бытовка”, “1 рота”, “Взвод связи”. Онтон уҥа: “Оружейная комната”, “2 рота”, “Рота связи”. Эриһиэккэлээх аан нөҥүө оружейка ортотугар били биһиги СПГ-ларбыт дьааһыктара кыстанан турар. Сыалай үс устуука. Уонна стрелковай сэптэр ууруллар ыскааптара көстөр. Сотору кэминэн бу оружейкаҕа туох ханна баарын, хас баарын нойусуус билбитим.
                  Онтон проход икки өттүнэн икки яруһунан стройдаабыт расположениялар саҕаланнылар. Бастакы расположенияҕа: хаҥас – “1рота”, уҥа – “Рота связи” диэн суруктаахтар. Утары аан үрдүгэр эргэ “Рассвет” телевизор көстөр. Иккис расположенияҕа: хаҥас – “2 рота”, уҥа – “3 рота” диэн баар. Расположения ортотугар турник турар. Били мэхээнньиктэрбит ааһан иһэн тардынан аастылар. Үһүс расположенияҕа киирбиппит: хаҥас – “Взвод связи” уонна “Хоз. взвод” диэн табличкалар көстөллөр. Уҥа өттүгэр – “1ПТВ” уонна “Батарея 120” диэннэр бааллар.
                  - Это наше расположение – диэн Сабралиев ПТВ ороннорун ыйан көрдөрдө.
                  Онон төрдүөн “Бастакы Противатанковай взводка” сулууспалыыр буоллубут. Элбэх распределенияны ааһан дьэ миэстэбитин буллубут. Атыттар онно манна көспүт иҥин буоллахтарына биһиги төрдүөн мантан дьиэлээбиппит. Онон ол расположения балтараа сыл биһиэхэ дьиэбит буолбута. Онтон эмиэ көрүдүөр саҕаланна. Хаҥас эмиэ оружейка баар эбит, оптон “3 рота”, “1 ПТВ” диэн аан. Салгыы “Умывальник” уонна “Хоз.взвод” диэн ааннар көстөллөр. Уҥа “Ленкомната”, “Батарея 120”, Курилка бааллар. Биһиги ПТВ диэҥҥэ киирдибит.
                  Киирбиппит кыара5ас хос эбит. Баара суоҕа 2х5 курдук эбит. Ол хос (каптерка) быстар аҥара ыскаап эбит. Онно уонтан тахса шинель, парадка, бушлат ыйанан тураллар. Үөһээ полкаҕа соччо фуражка, кыһыҥҥы бэргэһэ, каска, мөһөөччүктэр көстөллөр. Аллараа хаатынкалар стройдаабыттар. Быһата ПТВ саллааттарын сээкэйдэрэ.
                  Кэннибиттэн ким эрэ тардыалаабытыгар эргиллибитим – били кирилиэскэ турар уол эбит.
                  - Доор, сахаҕын дуо?
                  - Сахабын.
                  - Дорообо! Ол иһин сразу саха диэн сэрэйбитим ээ.
                  - Дорообо!
                  - Мин аатым Леха диэн. Уус Алдаммын. Эн кимҥиний?
                  Ааппын уонна хантан сылдьарбын эттим.
                  - Васильев выйди вон! Потом поговоришь! – Сабралиев дьаһалымсыйар.
                  - Чэ, ноо таҕыстаххына кэпсэтиэхпит. Кэпсэтэр бириэмэ көстүөҕэ, бииргэ сулууспалыыр буоллубут – диэтэ да тахсан барда.
                  Дьэ мөһөөччүктэрбитин сээкэйбитин хостоон дьаһайдыбыт, параднай формабытын ыйаталаатыбыт.
                  - Мин старшай сержант Сабралиев диэммин – эһиги ким диэҥҥитий?
                  - Мин младшай сержант Толстихин Федор Степанович диэммин. СПГ-испын.
                  - Мин рядовой Федько Алексей Александрович диэммин.Водитель механикпын.
                  - Мин рядовой Антониу Виктор Алексеевич диэммин.Водитель механикпын.
                  Онтон мин бэйэбин билиһиннэрдим.
                  - Эһиги бүгүҥҥэттэн бастакы батальон бастакы ПТВ-тын байыастара буолаҕыт. Испииһэк быһыытынан уон алта буолуохпут. Пока сорохтор камандировкаҕа сылдьаллар, сорохтохтор дембельга бардылар. Аҕыйах хонугунан туолуохпут. Билигин пока үһүөбүт, эһигинниин сэттиэ буоллубут. Бүгүн сынньаныҥ, саҥа сири билсиҥ – сассынҥаттан хомууткутун кэтэн барыаххыт. Ороҥҥутун Васильев көрдөрүө. Билигин ленкомнатаҕа тахсыҥ – замполит кэпсэтиэм диэбитэ. Эбиэт да чугаһаата. Мин остолобуойга бардым. Батальон стройугар холбоһон бараарыҥ. Быһата Васильев көрдөрүө.
                  Каптеркаттан тахсан ленкомнатаҕа киирдибит. Обычнай хас чаас аайы баар ойуу-бичик. Уонна кыра Ленин бюһа. Истиэнэҕэ ыйанан турар: “Служа по уставу заслужили честь и славу!” диэн стендэни көрө туран соһуйан “дьик” гынным. Биир хаартыскаттан уун-утары били Дьууруйум убайа көрөн олорор. Хараҕым онно тохтообутун көрөн замполит:
                  - Ты знаешь его?
                  - Земляк мой Володя.
                  - Настояший солдат! Нынче демоблизовался. Наверно скоро твою фотографию повесим.
                  - Не знаю товарищ капитан.
                  Дьэ онон бу Приморьеҕа кэлэн көрүөм диэбэтэх киһибин көрбүтүм. Аҕыйах хонугунан баттаспатах этим. Кини оскуолаҕа икки сыл мин иннибинэ үөрэммитэ. Абыраммыт баҕайы диэтэҕиҥ!
                  Замполит чааспыт туһунан кэпсээн истэҕинэ көлүдүөргэ:
                  - Батальон выходи, строиться на обед! – диэн хаһыытаатылар.
                  Икки күн итиилээбэтэх киһиэхэ – үчүгэй да хамаанда!

                  0
        • Хомустан
          21 января 2014  

          .

          Таһырдьа тахсыбытпыт түөрдуонча киһи стройдаан түрар. Биир старшина стройдатан остолобуой диэки сүөдэҥнэстибит.
          Кыратык туораан кэлбит чааспыт туһунан кэпсиим. Чааспыт мотострелковай полк эбит. Алта уонус сыллар ортолоругар Украинаҕа төрүттэммит. Ол сыл манна Лазо станцияҕа көһөн кэлбит. Даманскай арыыга буолбут 1969 сыллааҕы конфликка кыттыбыт эбит. Младшай сержант Орехов герой буолбут. Онно Дальнереченскайга аллея героев диэн баара. Ону кэлин командировкаҕа сылдьан көрөр этибит. Олох куорат ортотугар баар. Мраморнай плиталар бөҕө сыталлар. Өйбөр старший лейтенант Стрельников диэнтэн ураты хаалбатах. Биһиги комбатпытын лейтенант сылдьан онно сэриилэспит курдук кэпсииллэрэ да – билбэтим. Быһата кытаанах киһи этэ. Дэлэҕэ биһиги батальоммутун “дисбат” диэхтэрэ дуо. Дьиҥэр сүүһүнэн омугу, түөрт сүүсчэ саллааты оннук эрэ тутан сылдьар буоллаҕыҥ дии. Бары да “Мин эрэ” диэбит эрэттэр буоллахпыт дии.
          Полкабыт гарнизон саамай улахан чааһа этэ. Уопсайа сэттэ чаас баара. Бырааһынньыктарга иҥин гарнизон барыта бииргэ плацка стройдаатаҕына – элбэх буолааччы. Биримээнэ километрынан строй!
          Турар сирэ степь аҥардаах үрдүк сир. Эмиэ Кытай кыраныыссатын чугаһа. Ыраас күн, арҕаа диэки кытайдар фанзаларын сарайа көстөөччү.
          Аны механиктарбын билиһиннэриэм. Иккиэн Молдавияттан төрүттээхтэр. Федькота орто уҥуохтаах, доруобай көрүҥнээх нуучча. Антониута уһун уҥуохтаах, бэйэтигэр сөп эттээх молдован. Федько уруккута суоппар эбит, Антониу музыкаан. Флейтаҕа оонньуубун диирэ. Онтон Федя Толстихин эмиэ бэйэм курдук уҥуохтаах, комплекциялаах, Магадан уола. Уонна учебкаттан бииргэ сылдьабыт. Арба, Дьууруйум иккис батальонҥа түбэспит этэ.
          Бу манна кэлэн дьэ көрдүм – Сэбиэскэй Сойуус төһө киэҥин, биллим – элбэх омук олорорун. Биримээнэ сүүһүнэн омук. Хааһы курдук. Саха диэбитиҥ – омук, омук диэбитиҥ – саха буолар. Ол саҕана нууччаттан- сахаттан уратыны көрбөтөх киһиэхэ дьикти этэ. Холобур онно сылдьыбатаҕым буоллар табутурианецтар иҥин диэн омук баарын билиэ да суохпун. Сулууспам бүтэһигэр урут хаһан да көрбөтөх киһибин ханнык омугун сразу таайар буолбутум. Бэл үгүс омуктар үөхсэр тылларын билэр этим. Өйдөөбөккө үөхсэн киирэн биэрэллэрэ. Оһуобанна орто азия омуктара стройга туран атын омук эрэ диэн бэйэлэрин тылларынан үөхсэллэрэ. Саҕаларыттан сахсыйтыыр буолтум кэннэ кэннибиттэн да үөхсүбэт буолтара. Ол туһунан кэлин кэпсиэм. Арба, хойут үөрэнэ сылдьан биир эмиэ оннукка түбэһэн турабын. Куорат устун уолаттардыын хааман иһэбит. Утары биир нуучча кыыһа иһэр. Биһиэхэ кэлэн тохтоото.
          - Скажите пожалуйста, где улица Карла Либкнехта?
          Биһиги ыйан биэрдибит. Кыыспыт биир уолу барсан көрдөр диэн сордоото. Ону ыксаан иһэбит диэн куотуннубут.
          - Тогда ....... ........вам! – диэтэ молдованныы.
          - Тебе также! – диэтим.
          Кыыспыт төттөрү сүүрэн кэллэ
          - Че вы сказали?
          - То-что ты нам пожелала – диэтим.
          - Откуда ты знаешь?
          - Я же служил с молдованами – диэтим да бара турдум.
          Кыыспыт өйдөөбөтөхтүү көрөн хаалта.
          - Эн молдованныы хантан билэҕин? Уонна ити туох тылай диэн сордоотулар.
          - Ээ армияҕа молдованнары кытта сулууспалаабытым уонна ити үөхсүү тыл. Босхо үөҕээри гыммыта сатаммата – диэтим.
          Дьэ итинник били Сабралиев эппитинии сарсыҥытытттан хомууппутун кэтэн барбыппыт.
          Мэхээнньиктэрбит пааркаҕа БТР-дарын хасыһаллара. Атыттар күн аайы куоракка ол бу үлэҕэ барарбыт. Эбэтэр били нэрээттэринэн барарбыт. Уопсайынан быыһык кэм этэ. Үөһэ эппитим курдук сорох дьиэлээбит, сорох командировкаҕа, пополнения кэлэ илигэ. Куоракка вагон сүөккээһинигэр, кирпииччэ собуотугар – кирпииччэ таскайыгар, Докка мас уһаарааһыныгар, эрбээһинигэр үлэлиирбит. Быһата хаһаайыстыбаннай үлэлэргэ. Нэрээттэр диэн манна кэлбит кэннэ – батальон дьуһуурустубата, КПП дьуһуурустубата, штаб дьуһуурустубата. Эмиэ быыһык кэм буолан биһиги күн өрүү-өрүү нэрээккэ турарбыт. Онтон кэлбит пополнение атын хаһаарымаҕа “Курс молодого бойца” ааһа сылдьаллара. Били халааттаахтарбыт онно көстөллөрө.
          Кэлбитим төрдүс күнүгэр батальонҥа дьурууһунайынан турар буоллум. Сабралиев батыһыннара сылдьан көрдөрөн биэрдэ. Ол да буоллар долгуйуу бөҕө. Дневальнайдарынан Федько уонна Леха ананнылар.
          Кыратык туораан Лехам туһунан суруйуум. Кини эмиэ мин призыбым этэ. Бастакы күнтэн тапсыбыппыт. Кэлин ону-маны кэпсииллэрэ да миэхэ куруук үчүгэй этэ. Бастаан сатаан өйдөөбөт этим – тоҕо бачча кыра киһини, молодойу, бүтүн батальон, бэл эппиһиэрдэрдиин убаастабыллаахтык Леха диэн ыҥыралларый. Сорохтор икки сылы быһа Султанов, Раймханов буола сылдьааччылар уонна ол курдук аата суох барааччылар. Иҥин араас омук оройдоро Лехаҕа утары турбат этилэр. Хайдах эрэ өҥнөөх курдук этэ. Кэлин биирдэ биир омук уола кэпсээбитэ.
          - Твой земляк Леха – крутой мужик – диэбитэ.
          Дьыала маннык эбит. Саҥа кэлэ сырыттаҕына атаҕастаабыттар. Саатар онно дневальнайдаан турбут. Леха ыстыык быһаҕын хостоон таһааран:
          - Оннооҕор эһэҕэ быһаҕынан киирээччибин, аҕыйахтан-аҕыйах охтуо – элбэхтэн-элбэх охтуо – диэбит.
          Ол-да буоллар кырбаммыт. Түүн ол кырбаабыт киһитин утуйа сыттаҕына тиийэн хабырҕатыгар ыстыыгынан тирээбит. Киһитэ тэллэҕэр ииктиэр дылы куттаммыт. Ол кэннэ, сарсыныгар, Баһылаайаптан – Леха диэн ыҥырыллар буолбут. Биирдэ дьээбэлээн ыйыппыппар:
          - Хантан! Эһэни көрбөтөҕүм, көрсүбэтэх да киһи! Боруоста үрүҥ тыын өллөйө диэн баар – диэн баран туора көрөн кээспитэ.
          Уһуннук бииргэ сулууспалаабатахпыт. Кэлтим ый курдук буолтун кэннэ атын батальонҥа көһөрбүттэрэ. Ол да буоллар син көрсөр этибит. Чэ, туох эмит кэһии тутуурдаах тиийэн кэлээччи. Хаста да “быһахтаммыт”, “табуретканнан быраҕаттаммыт” диэн кэпсииллэрэ да мин итэҕэйбэппин. Дембельгэ бииргэ айаннаан кэлбиппит. Онтон, тоҕуонус сыллар саҥаларыгар Маҕан пордугар көрсөн турабыт. Биирдэ сайын командировкаттан дойдулаары Маҕан пордугар киирдим. Биһиги сөмүлүөппүт күнүс уон иккигэ көтөөччү. Арыый эрдэ киирбит этим. Зал ортотугар ыскамыайкаларга олоробун. Арай, биир кыра уҥуохтаах киһи хас да улаатан эрэр оҕону бэрийэр. Уонна сис туттан баран төттөрү-таары хаамыталыыр. Ааһан иһэн мин диэки эргийэн көрөн иһэр. Хаһыс да сырыытыгар эмискэ:
          - Леха! – диэтим.
          Киһим сонно эргичис гынан бу баар буола түстэ. Куустуһуу бөҕө буоллубут.
          - Мин эйигин кэлээккин кытта билбитим. Ол гынан баҕар атын киһи буолуо диэн чугаһаабакка сырыттым. Көстөөрү ити төттөрү-таары хаамыталыыбын. Уонна вниманияҕын тардаары оҕолору мөхпүтэ иҥин буолабын. Бу сырыыга билбэтэххинэ бэйэм кэлэн ыйыталаһыам дии сылдьыбытым – диэтэ.
          Дьэ үөрүү-көтүү бөҕө буоллубут. Кэпсэтии-ипсэтии бөҕө! Арба, ол олорон көстүүмүн сиэбиттэн хампыат хостоон таһааран миэхэ биэрэ-биэрэ:
          - Мэ ноо – хампыатта сиэ, урут эйиэхэ кэһии гынан сиэппэр уктан илдьэр этим дии – диэтэ.
          Ол быыһыгар баран регистрацияланан кэллим. Онтон бэйэтин туһунан кэпсээтэ.
          - Армияттан кэлэн баран кыһыны быһа саппыкыннан саллардаан сылдьыбытым. Ол сылдьан бүөрбүн тоҥорон балыыһа киһитэ буолбутум. Хас да сыл балыыһалары кэрийбитим. Ол сылдьан киномеханик үөрэҕин бүтэрбитим. Уонна кэргэммин булан ылтым. Билигин бу оҕолорбор куораты көрдөрөн баран дьиэлээн иһэбит – диэн түмүктээтэ.
          Онтон сөмүлүөтүм кэлэн ситэри кэпсэппэккэ арахсыбыппыт. Дьэ ити кэннэ көрсө иликпин.
          Алта аҥар саҕана кыра плацка (комендатура иннигэр) разводка бардыбыт. Түөрдуонча киһилээх караул стройдаан турар. Уонна биһиги батальоннар, батареялар, роталар, КПП-лар (икки КПП баара), КТП (Контрольно-технический пункт), штаб нэрээттэрэ баарбыт. Быһата сүүсчэ киһи стройдаан турара. Караулу – “Али Баба и 40 разбойников” диэн күлэн ааттааччылар. Оруобуна 40 саллааты кытта эппиһиэр (Начальник караула) турара. Разводка кухнялар эрэ сылдьыбаттар этэ.Гарнизон комендана майор Черный уонна полка дежурнайа иилээн саҕалаан ыыттылар. Бүтэһик инструкция аахтылар уонна нэрээт форматын бэрибиэркэлииллэр.Оруобуна сэттэҕэ развод бүттэ. Сүүрүүннэн хаһаарымаҕа кэллибит. Өссө дневальнайдар туттарсаллара кыра буоллаҕына дежурнайга үлэ баһаам эбит. Оружейкаҕа киирэн туох баарын барытын ааҕан тутаҕын. Бүтэһик ботуруонугар тиийэ ааҕаҕын. Өссө ол ботуруон сериятын кытта көрөҕүн. Кэлбитим бастакы ротаттан дед сержант туттарда. Үрдүнэн-аннынан аахтаран баран күлүүс туттаран кэбистэ. Илии баттаан туттаҕым ол.
          Аны киэһээҥҥи аһылык ыган кэллэ. Биир дневальнайбынаан остулубуойга сүүрдүбүт. Ол тиийэн аны батальонҥа тэриллибит остуол тутуохтаахпын. Киэһээнҥитэ өссө боростуой соҕус. Килиэбин иҥин аахтыҥ да бүтэр. Сассыардаанҥы сэрэхтээх. Хас биирдии саллаакка арыы тиксиэхтээх. Сымыыт буспут күнүгэр сымыыккын эмиэ энчирэппэккин. Хааһыны, миини, оҕурсууну, хаппыыстаны ким да ылбат. Аны тутан баран маныаххын наада. Бүтэһик саллаат аһаан бүтүөр дылы маныыгын. Сороҕор стрельбаттан иҥин хойутааннар уһуннук мананыллааччы. Остуол тутан баран, дневальнайгын ыытан, батальону ыҥыртараҕын.
          Аһылык кэннэ “отбойга” дылы син “һуу” гына түһэҕин. Отбой кэннэ даннайдаргын старшиналартан хомуйаат штабка дакылаакка сүүрэҕин. Аны онно уочарат буолар.
          Ол кэннэ кэлэн сассыардаанҥа дылы сынньанаҕын. Сассыарда подьем кэннэ эмиэ остолобуой. Онтон кэлэн ханнык эмит рота стрельбаҕа барар буоллаҕына сэп-сэбиргэл түҥэтии, онтон кэллэхтэринэ төттөрү тутуу. Онтон эбиэткэ эмиэ остолобуой.

          0
          • Хомустан
            21 января 2014  

            .

            Дьэ эбиэт кэннэ туттарыыга бэлэмнэнии. Эмиэ хас биирдии тэрили ааҕыы, суруйуу. Дьэ ити барыта бастакы күнҥэ этэнҥэ ааста. Туттарыыттан уратыта. Тута иккис ротаттан Султанов диэн фазан сержант кэллэ. Мин акаарыбар киирэн аах диэн баран суруксуттуу турдум. Киһим оргууй ааҕа сырытта. Онтон биир ыскаабы ааҕан иһэн ыҥырда.
            - Кэл эрэ манна – диэтэ.
            Тиийбиппэр киһим бастакы рота ыскаабын аһан турар.
            - Манна снайперскай винтовка оптиката тиийбэт – диэтэ.
            Оптика сыппыт ячейкатын көртүм кураанах. Маарыын бэйэм ааҕарбар баара эбээт. Ону-маны өҥөҥнөөн көрдүм да суох. Онтон киһим чаһыытын көрөн баран:
            - Чэ мин остолобуойга ас тута бардым. Көрдөө! Булбатаххына рапорт суруйуохпут – диэн баран оружейка аанын хайа быраҕан тахсан барда.
            Инньэ гынан дневальнайдарбын да уларыппатылар. Хайдах да көрө сатаатым да суох! Суоҕун курдук суох! Ол турдахпына таһырдьаттан Завгородняй диэн биһиги взводка сулууспалыыр дед киирэн кэллэ. Пааркаттан хойутаан кэлбит.
            - Хайа уларыта иликтэр дуо?
            - Суох. Оптика сүппүт. Ол иһин туппатылар. Остолобуойга бартара – диэтим.
            Киһим хайдах сүппүтүн, ким саҥа нэрээткэ баарын ыйытта.
            - Кэтэс мин остолобуойдаатым. Тутуоҕа – диэн баран тахсан барда.
            Өр буолбата Султаанабым куһаҕан аҕай сырайдаах, нэрээтин батыһыннарбытынан киирэн кэллэ. Били туттарсар сурунаалбар саҥата суох илии баттаан эрилитэн кэбистэ.
            - Свободны! Отдай ключ! – диэтэ.
            - Онтон оптика?
            - Итиннэ противогаз суумкатыгар укпутум. Аныгыскыгар үөрэх. Мээнэ кими да киллэрэн хастарбат буол – диэн баран сапсыйан кэбиспитэ.
            Итинник бастакы нэрээппэр үөрэтэн тураллар. Онтон ыла кими да оружейкаҕа күүлэйдэппэт буолтум. Бэл Дьууруй саллар этэ. Онно Завгородняй суоҕа буоллар төһөөҥҥө дылы сордуо биллибэт. Хата ужинҥа успейдаабыппыт.
            Дьэ “дедовщиналара” диэннэрэ итинтэн саҕаламмыта. Учебкаҕа бары биир призыв буолан оннук суоҕа. Онтон сержаннар бааллара да – ол баар буолуохтаах инстанция буоллаҕа дии. Дьэ бу дойдуга эбит “дедовщиналара”. Сыл аҥарыгар дылы – зеленай, сылга дылы – молодой, балтараа сылга дылы – фазан, икки сылга дылы – дед, онтон бирикээс таҕыстаҕына – дембель диэн ааттанара.
            Биир Маматов диэн узбек сержант баара. Батальон санинструктора. Ол артыыс киэһэ аайы бэйэтин молодойдарын сордуура (хоз. взводтары)
            - Сколько дедушке до приказа – дии-дии шалбан туруорара.
            Ким хас күнү сыыспытынан тиксэрэ.
            Эбэтэр речевка эттэрэн сордуура. Утуйаары сытан:
            - Масло ели день прошел – диэн хайа барара.
            Оччоҕо взвод барыта:
            - А дембелям спокойной ночи! – диирэ.
            Сороҕор түүнҥү вождения оҥортороро. Молодойдар сыттыктарын кууспутунан расположения биир өттүттэн иккис өттүгэр дылы орон аннынан сыыллаллара. Хайдах оннук кырыктаах киһи фельдшер буолбута эбитэ буолла.
            Онуоха холоотоххо биһиги дедтарбыт дьон-дьоно этилэр. Хаста да миигин көмүскэһэн тураллар. Сайын остолобуойу ремоннаары полевой кухняҕа аһатар буолтара (ПХД-га). Онно бэйэбит кателокпутун, куруускабытын, луоскубутун илдьэ барарбыт. Ити сэриилээх киинэлэргэ көстөр курдук буолааччы. Аһаан баран иһиппитин онно кранҥа сууйан баран кэлэрбит.
            Биирдэ аһаан баран иһиппин сууна турдум. Эмискэ иннибэр котелок кэлэн “талыгыр” гына түстэ. Эргиллэн көртүм биир иккис ротаҕа сулууспалыыр таджик күлэн ырдьаҥныы турар.
            - Ээ сержантик помой мою посуду – дии-дии тииһин быыһынан силлии турар.
            Хараҕым хараҥарарга буолла да кателогун сырайыгар бырахтым. Өйдөнө илигинэ эбиитин ахтатын анныгар тэбэн саайдым. Киһим “тостон” түстэ. Ону кытта эмискэ сыҥааҕым уот аһыйа түстэ. Охтон иһэн көртүм уже хас да буолбуттар. Бары среднеазиаттар. Тэппиттэрин хата успейдаан илиибин тоһуйан биэрдим. “Сиир буоллулар” – диэн санаа охсуллан ааста. Эмискэ били миигин охсубут уол мин аттыбар сууллан түстэ. Көртүм эмиэ биир хара уол саайсан эрэр эбит. Ойон туран истэхпинэ ким эрэ илиибиттэн тутта. Көртүм Сабралиев эбит. Илиибиттэн ылан кэннин диэки аста. Ону кытта Завгородняй эмиэ баар буола түстэ. Били хара уолу эмиэ тохтоттулар. Ынарааҥҥылар айдааннара сүрдээх да Сабралиевтаах Завгородняйтан толуннулар. Инньэ гынан айдаан тохтоон хаалла. Иһиппин ылан стройга туран дьиэлээтим. Кэлин ол хара уол сахатын билбитим. Сэмиэнэп Бааска диэн Ньурба уола этэ. Иккис батальонҥа сулууспалаабыта. Хата киһиҥ мин сахабын билэр эбит этэ. Мин саҥа кэлэ сылдьар буолан билэр да уолаттарым аҕыйах этилэр. Биир Леха баара ол күн нэрээккэ буолан суох этэ. Баара буоллар кини да көрөн туруо суоҕа этэ. Ол Бааска кэлин постка туран массыына угоннаабыт киһини тутан биһиги иннибитинэ, бирикээс тахсаатын дьиэлээбитэ. Кэлин ол уолаттар хаста да атаакалаан баран тохтообуттара. Ону бириэмэтигэр кэпсээн иһиэҕим. Онтон ыла орто азиялартан сэрэнэр буолбутум. Дьиҥэр улахан кыаҕа да суох буоллаллар үөрдүһэллэрин сөбүлүүр этилэр.
            Тохсус маай чаҕылыйан күн да күн буолан көрүстэ. Сассыарда гарнизон плацка стройдаата. Армияттан биир генерал кэлбит. Дьэ чиккэҥнэһии диэтэҕиҥ! Стройга биһиги полкабыт инники турар. Онтон полкаҕа биһиги батальон бастакы буоллаҕа.
            Полк командира подполковник Онищенко гарнизону хамаандалаан баран генералга дакылааттыы барда. Дакылаат кэннэ генерал полканныын стройу кэрийэ бардылар. Духовой оркестр лиһиргэтэн олорор. Бастаан биһиэхэ строевойунан чиккэҥнээн кэлэн тохтоотулар.
            - Здравствуйте товарищи мотострелки! – диэн дорооболосто.
            - Здравия желаем товарищ генерал! – батальон дорооболосто.
            - Поздравляю вас с 34-хлетием Великой Победы!
            - Ураа! Ураа! Урааа! – бөҕө буоллубут.
            Дьэ доҕоор, оркестр тыаһынан доҕуһуолланан чиэс биэрэн баран дорооболоһо-дорооболоһо строй түгэҕин диэки чиккэҥнии турдулар. Биримээнэ чаас аҥарыттан ордон баран төннөн кэллилэр. Онтон биирдэ:
            - Вольно! - диэн босхолоотулар.
            Дьэ онтон трибунаҕа тахсан сыалай чаастаах лекция аахта. Ол кэннэ трибуна аннынан строевойунан хааман аастыбыт. Ааһаат үргүччү салдааскай кулуупка бардыбыт. Үөрүүлээх мунньахха. Маннааҕы кулууп урукку чааһым киэниттэн быдан эргэ уонна кыра буолан биэрдэ. Биһиги инники буолан баттыбыт быһыылаах. Кэлинҥилэр баппыттарын билбит суох. Дьэ эбиэккэ дылы полк хамандьыырын бирикээһин аахтылар. Оччо уһун туох бирикээһэй? – диэн ыйытыаххыт.
            Бастатан туран – сыбаанньа үрдэтиитэ. Ким ефрейтор, ким сержант, ким старшина.
            Иккиһинэн – түөскэ кэтиллэр “Отличник Советской Армии” знагынан наҕараадалааһын.
            Үсүһүнэн – үчүгэй саллааттары уоппусканнан наҕараадалааһын.
            Төрдүһүнэн – знамяҕа хаартыскаҕа түһүү. Мээнэ киһи знамяҕа хаартыскаҕа түспэтэ.
            Чэ уонна грамоталар, благодарностьтар. Мин саҥа киһи тугум кэлиэй. Аныгыскы тохсус маайга миигин да наҕараадалаабыттара. Пока биһиги Сабралиевпыт “Отличник” буолла уонна знамяҕа түһэр буолла. Завгородняй эмиэ “Отличник” буолла. Өскөтүн рядовой көрдөрүүтэ үчүгэй буолла да “Отличник” буолар буоллаҕына сержанҥа ыарахан. Эн хамаандалыыр отделенияҥ көрдөрүүтэ үчүгэй буоллаҕына биирдэ “Отличник” буолаҕын.
            Эбиэттээн баран эһээлэрбит сидьиҥ ньиэмэстэри кыайбыт өрөгөйдөөх күннэрэ буолан сынньанныбыт. Кырдьык дьэ сүдьү бырааһынньык. Урут да, билигин да улаханнык убаастыыр күнүм.
            Барҕа махтал буоллун кыайыыны уһансыбыттарга! Сүһүөхтээх бэйэм сүгүрүйэбин!
            Кинилэр баар буоланнар бу чуопчаара олордохпут.
            Ый бүтэһигин диэки урукку состаабы, Сабралиевтан уратыларын, атын роталарга көһөртөөн кэбиспиттэрэ. Аҕыйах хонук бэйэбит эрэ бэһиэн толугураһа сылдьыбыппыт. Хата ол сылдьан техника пааркатын баран көрдүм. Дьэ техника арааһа мунньустубут сирэ манна эбит. Иҥин араас буускалартан – таанкаларга тиийэ. Баран механиктарга БТР-дарын оҥороллоругар көмөлөстүбүт. Дьэ тэрил эбит ээ,БТР-50ПК диэн. Урут, учебкаҕа, биир да техниканы көрбөтөхпүт. УР-га анаан үөрэппит буоланнар ДОС-тар, казематтар, башнялар, капонирдар эрэ бааллара. Биһиги взвод бары да бииргэ батыах курдукпут. Онтубут биһиэнэ үс эбит.
            Бэс ыйын саҥатыгар, дьурууһунайдыы турдахпына, эбиэт кэннэ штабка ыҥырдылар. Тиийбитим таһырдьа били “халааттаахтарым” хаамса сылдьаллар. Формаланан иҥин бары биир көрүҥҥэммиттэр. Эмискэ, дьон быыһыттан, били ненеһим тахсан кэллэ. Билбит быһыылаах.
            - Товарищ сержант разрещите обратиться – чиэс биэрэн баран.
            - Разрешаю.
            - Товарищ сержант Вы меня помните?
            - Конечно. Ты-же тот самый ненец.
            - Да, да! Вы меня возьмите к себе.
            - Это куда?
            - Ну к себе в роту. Сейчась идет распределение по ротам. Вы тоже на распределение пришли да?
            - Не знаю. Просто вызвали к начальнику штаба. Если что возьму – диэтим.
            Штабка киирбитим дьуһуурунайдар бөҕө мустубуттар. Кырдьык пополнениены үллэстии буола турар эбит. Биир капитан тахсан хас биирдии батальонҥа хастыы тиксэрин аахта. Бастакы батальонҥа түөрдуон саллаат эбит. Уонна бастакы буолан бастакыннан тахсан саллааттарбын хомуйан барар буоллум.
            - Мээнэ ылан барыҥ. Кэлин комбаттаргыт дөкүмүөннэһиэхтэрэ – диэтэ.
            Тахсыбытым били толпаны стройдаппыттар. Биримээнэ үс сүүсчэ саллаат баар быһыылаах.
            - Ким первай батальонҥа сулууспалыан баҕалаах тахсыҥ – диэтим.

            0
            • Хомустан
              21 января 2014  

              .

              Били ненеһим бастакыннан ойон таҕыста. Кинини кытта сүүрбэччэ киһи таҕыста. Сырайдарыттан көрдөххө орто азиялар.
              - Забирай еще двадцать и освободи площадь – хапытаан ыксатар.
              Строй устун хаама сылдьан өссө сүүрбэ саллааты таллым. Биримээнэ “кулут ырыынагар” кулут талар курдук. Тиистэрин эрэ көрбөппүт. Бу сырыыга араас омук барыта баар. Онтон аахтан көртүм өссө да биир тиийбэт. Саамай инники биир уһун, хатыҥыр нуучча турарын ыҥыран ыллым. Дьэ ол түөрдуон киһибин батыһыннаран, били аҕыйах хонуктааҕыта бэйэм “хочугураабыт” суолбунан, хаһаарыма диэки хаамтара турдум.
              Хаһаарымаҕа кэлбиппит эмиэ үнүргү хартыына. Майор Парфёнов курилкаҕа замполиттыын табахтыы олороллор. Кирилиэскэ Сабралиев турарын курдук турар. Онтон Леха турбут сиригэр Толстихин турар.
              Комбатка дакылааттабытым кэннэ эмиэ үнүргү кэнсиэрт буолла. Комбат, ол кэннэ эмиэ замполит Петров. Эмиэ тимэҕинэн бүтэрдэ. Онтон комбат эргиллэн:
              - Сабралиев забирай отсюда одиннадцать бойцов – диэн дьаһалымсыйда.
              Сабралиев түһэн талан барда. Үксүн земляктарын ылар. Мин тиийэн били ненецпин уонна бүтэһик уһун нууччаны ыҥыртаан таһаардым.
              - Давай этих возмем. Вроде не плохие мужики.
              - Мне не мужики а солдаты нужны! – дьик-дьах саҥарда. Онтон сапсыйан кэбистэ.
              - К себе в отделение возмешь! А теперь иди в свое дежурство!
              Хайыахпыный дьурууһунайым эбээһинэһин толоро бардаҕым дии. Кылаабынайа бэйэм талбыт уолаттарбын ылар буоллубут. Хаһаарымаҕа киирэн дьуһуурустуба туттарыытыгар бэлэмнэнэн бардым. Сабралиевтаах Толстихин дьоннорун батыһыннаран киирэн түгэх диэки аастылар. Били мин талбыт уолаттарым бааллар.
              Киэһэ нэрээттэн кэлэн баран дьэ көрдүм. Били мин талбыттарбыттан уратылара орто азиялар. Сырай-харах олоруута ыарахан. Ол күн сылайан улаханнык билсибэтим. Сарсынынар дьэ билистим. Ненеһим – Яптик Николай Пурович диэн эбит. Табаһыт. Наадатыгар ыстаадаттан Салехардка киирэн хомуурга былдьаппыт. Нууччалыы бэркэ саҥарар. Уһун уолум – Лысенко Виктор Михайлович диэн Комсомольск на Амуре олорор хохол эбит. Идэтинэн фрезировщик эбит.Ону кытта миэхэ Бараан Александр Биче-оолович диэн тувины биэрдилэр. Кыра-хара, сырайа барыта бар бытык. Ол да буоллар киппэ, мөдөөн көрүҥнээх. Арааста сирэн биэрдилэр быһыылаах. Хата бу уол дэриэбинэ да буоллар бэркэ нууччалыы билэр эбит. Чабан үһү. Арба, уонна
              механигынан Федько сыһыарылынна. Атыттарын Толстихин Сабралиевтыын үллэһиннилэр. Онно икки тувин, икки туркмен, биир киргиз, биир казах уонна биир уйгур бааллар эбит. Өссө биир узбегы ордук биэрбиппит диэн киэһэлик төттөрү ылбыттар. Онон пополнение уон киһи буолла. Өссө биир сержаны кытта биир механик кэлиэхтээх эбит.
              Ол күнтэн ыла пополненияны кытта үлэлэһэн бардыбыт. Үксүн Толстихинныын сылдьабыт. Арба, взводпутугар отделение ПТУРС диэн баар эбит. Ружейкаҕа түөрт муннуктаах дьааһык сытара. Рюкзак курдук кэтиллэр. Ол кэлиэхтээх сержаммыт ол тэрил специалиһа эбит. Биһиги үһүөн да билэр суох дьонобут. Сабралиев эмиэ биһиги учебкабытын бүтэрбит СПГ-ист. Икки туркмен уонна киргиз нууччалыы олох куһаҕаннык саҥараллар. Өй да өттүнэн лаппа мөлтөхтөр. Холобур маннык кэпсэтии буолбуттаах.
              - Глычлиев ты это понимаешь? – Толстихин ыйытар.
              - Понимаешь? – диэн баран кип-киэҥ харахтарынан ып ыраастык көрөн кэбиһэр.
              - Глычлыев ты соображаешь?
              - Соображаешь?
              Өйдөтө сатаан баран кэтэххэ биэрдэҕинэ:
              - Понимаешь, понимаешь – дии-дии кэҕиҥнээн бөҕө буолар.
              Аны киргиз Умарабы өйдөтө сатаан күнү-күннүктээбитин кэннэ:
              - Я русски не поняль – диэн саайбат дуо!
              Тувиннар, казах, ненец, уйгур нууччалыы лаппа билэр этилэр.
              Биирдэ матчасть үөрэтэ олоробун. Бу сырыыга Толстихин нэрээккэ буолан кини саллааттарын кытта үөрэтэбин. Раймханов диэн узбек Умаровтыын бэйэлэрин тылынан баллыгыраһыы бөҕө буола олороллор. Хаста да сэрэппиппэр Умаров тохтоото.
              Раймханов утары көрөн туран мааттаан саайбат дуо! Бастаан бэйэтин тылынан, онтон нууччалыы. Ыллым да түҥнэри тэбэн түһэрдим. Киһим өссө туох эрэ диэн дьаллаҥныы-дьаллаҥныы бу туран кэллэ. Арааста уолаттарыгар эрэнэр быһыылаах. Сырайа мэлтэйээтин кытта туора сотон кэбистим. Ол аайы турбата. Саҕатыттан харбаан туруору тардан таһаардым.
              - Аны биирдэ миэхэ маатырылыаҥ да сааххар буккуйуом – диэн куттаатым.
              Умарова өкдөҥнүөх курдук буолан иһэн тохтоото. Ол кэннэ ол күн этэнҥэ ааста. Түүн утуйа сыттахпына ким эрэ тардыалаата. Уһуктан кэлтим үрдүбэр түөрт “пачка” ,дьурууһунай уот сырдыгар, күлүгүрэн тураллар.
              - Вставай сержант сейчасть бить будем – диэн буолла.
              - В чем дело? – Раймханов үҥсүбүтүгэр кэлбиттэрин сэрэйдэрбин да.
              Аттыбар сытар Сабралиев уһуктан кэллэ.
              - Что вы здесь делаете мужики?
              - Мы пришли научить твоего сержантика, он ударил нашего земляка Раймханова.
              - А ну-ка идите все отсюда! Пока не встал!
              - Ты что Куат? Какого-то якута загораживаешь!
              - Сейчасть встану и кому очень плохо будет!
              - Ладно, ладно! Уходим! А ты якут помни – мы еще встретимся! – диэн сааннылар.
              Сарсыныгар Раймханабы Сабралиев саҥарбат буолуор дылы дрочи гынна. Туалет да ыраастатта, расположенияны да натиркалатта, курилканы да ыраастатта. Онтон ыла көмүскэһээччилэр кэлбэт буолтара. Раймханов да үөхсэрэ тохтообута.
              Хас да хонон баран дьэ били сержаммыт уонна механикпыт кэллилэр. Эмиэ биһиги призывтарбыт эбиттэр. ПТУРС
              отделениятын командирынан младшай сержант
              Владимир Черников диэн Владивосток уола кэллэ. Онтон механигынан Нижняй Тагилтан сылдьар Федя Нейковчен диэн болгарин уол кэллэ. Толстихин биһикки нэрээккэ сылдьарбыт дьэ арыый аччаата. Сороҕор мин кинини, кини миигин солбуйар этэ. Пехоталар үксүн стрельбаҕа, тактикаҕа сылдьар буоланнар нэрээккэ үксүн биһигини туруораллара. Онон дьэ “һуу” гынныбыт. Батальоннҥа нэрээти таһынан КПП-га дьуһуурустубаҕа эмиэ сылдьарбыт.
              Уопсайынан гарнизонҥа икки КПП баар. Куорат диэкиттэн кэлии бастакы, онтон станция диэкиттэн кэлии иккис. Бастакы КПП-ны биһиги батальон, иккиһи – иккис батальон көрөрө. Бастакы КПП-нан командирскай массыыналар уонна пропустаах офицерскай городок массыыналара сылдьара. КПП-га ааһыахтаах массыыналар испииһэктэрэ, нүөмэрдэрэ суруллан турар.Арба, өссө куораттааччы эппиһиэрдэр, дьонноро, үлэлиир дьон сылдьаллара. Барыта пропуһунан этэ. Онтон атыттар – грузовойдар, бронетехника иҥин иккис КПП-нан сылдьаллара. Сороҕор эппиһиэрдэр грузовой массыынаннан кэлэн бастакы КПП-нан ааһа сатааччылар. Куораттан кэлбит киһи иккис КПП-нан киирэригэр гарнизону эргийиэн наада. Сыалай биэс километр эргиир. Ону киллэрбэт буола сатыыгын. Аһардыҥ да гарнизон комендана майор Чернайы кытта кэпсэтэҕин. Ол КПП-нан ааспыт массыына эбэһээт комендатура аттынан ааһар. Быһата Чернай түннүгүн аннынан.
              Биирдэ комбаты грузовой массыынаннан аһардан гауптвахтаҕа олорон тахсыбыттаахпын. Хата, комбатым ол киэһэ босхолообута. Массыына ааһаатын кытта телефон тырылыы түспүтэ.
              - Дежурный первого КПП младший сержант .... слушает – представись гынным.
              Трубкаҕа хас да этээстээх маат кутулла түстэ. Бүтэһигэр:
              - Сейчасть вышлю выводных, вы арестованы на трое суток! – диэн баран телефон хам барда.
              Тохтуу түһэн тыын ылан баран батальонҥа Сабралиевка звоннаатым.
              - Комбаты аһардаммын гауптвахтаҕа үс хонукка тутулуннум. Саҥа нэрээттэ ыыт – диэтим.
              Өр кэтэһиннэрбэккэ выводнойдар бу баар буоллулар. Бирикээстэрин тута сылдьаллар.
              - Кэтэһиҥ. Билигин саҥа нэрээт кэлиэ – диэн кэтэһиннэрдим.
              Өр-өтөр буолбакка Толстихин нэрээтин батыһыннарбытынан бу баар буолла. КПП-бын туттаран баран саллааттарбынаан гауптвахтаҕа хомбуойданан саллаҥнастыбыт.
              Киэһэ хб-бытын аҕалалалларын кэтэһэн олордубут. КПП-тан парадканнан кэллэхпит дии. Эмискэ аан тыаһа хачыгыраан аһылынна.
              - Где мои – диэбитинэн комбат былтас гынна.
              - Здесь – диэтибит.
              - Собирайтесь! Пошли домой! – диэтэ.
              Тахсан иһэн Чернайын үөхсэр. Хайдах гынан Чернайы хайыппытын билбэтим. Кылаабынайа ол киэһэ ороммор утуйбутум. Ол Чернай миигин ити бүтэһик эрэ олордуута буолбатах этэ. Уопсайа ол дойдуга син хоно сатаабытым. Бүтэһик түбэһэн баран тахсыыбар:
              - Хайдахтаах саллааты иитэн таһаарбыппыный – диэн бэйэтин хайҕанара.
              Ол дьиэлиэм биир ый иннинэ этэ. Арба, ол кэннэ эмиэ сылдьыбыттааҕым. Ол гынан баран Толстихины таһаара.
              - Товарищ майор отпустите старшего сержанта Толстихина.
              - За какие заслуги?
              - Товарищ майор он сегодня демоблизуеться.
              - Вместе него кого арестуем? Может тебя?
              - Никак нет товарищ майор! Я тоже демоблизуюсь.
              Хара ачыкытын үрдүнэн үөннээхтик көрөн баран:
              - Ладно забирай! – диэн баран суругун суруйан биэртэ.

              0
              • Хомустан
                21 января 2014  

                .

                Ити арыый эрдэлээтим да буоллар гауптвахта, Чернай туһунан биирдэ кэпсээри суруйдум. Ити темаҕа өссө да төннүөҕүм. Пока, дьиэлиэхпэр дылы – өссө да уһун балтараа сыл баара.
                Ити курдук син кэм кыралаан саҕарыҥнаан истэ. Биир сассыарда тыҥ эрдэ”Тревога” буолла! Түҥ-таҥ таҥнан оружейкаҕа сүүрдүбүт. Мэхээнньиктэр бүлүмүөттэрин сүгээт паркаҕа сүүрэ турдулар. Дьэ атыттар таһаҕаспыт элбээн биэрдэ. Туох баар бэйэбит сэппитин-сэбиргэлбитин таһынан үс СПГ-быт, икки “Фагоппут” баар дии. Өссө “Фагот” чэпчэки буоллаҕына СПГ – дьаабы. Көннөрү сүгүүгэ икки киһи санныга сүгэр буоллаҕына – тревогаҕа дьааһыктары соскойдотоллор. Дьааһыга бэйэтэ түөрдуонча киилэ. Онон түөрт киһи тостоору гына-гына соһор. Чэ примерно уһун холодильнигы охторон баран илдьэ иһэр курдук. Аны онтубут үс дьааһык.
                Бэйэбит да бөхпүт баһаам. Дьэ ол туохтааххыт диэтэххитинэ – автомат, ыстыык, лаппаакы, подсумок, каска, мөһөөччүк, шинель, ОЗК(общевойсковой защитный комплект), противогаз. Мөһөөччүккэ – луоску, курууска, кателок, иннэ, сап, подшивка, табаах(моршанскай махорка), испиискэ, антидот коробката, тэтэрээт, уруучука уонна шлемофон. Өссө сержанҥа – планшетка, флажоктар. Сороҕун умуннум быһыылаах да буоллар син үксүн эттим.
                Дьэ сээкэйбитин сыһан-соһон пааркаҕа тиийдибит. Паарка кураанахтыйа быһыытыйбыт. Пехоталар уже тахсан ырааппыттар. Биһиги икки БТР-быт эстэн тураллар. Үһүс эстибэккэ турар эбит. Комбат зампотех майор Коровины кытта кэлэн:”Состорон тахсыҥ” – диэтэ. Хайыахпытый буксирдаан баран таҕыстыбыт. Гарнизонтан тахсан бөлкөй ойуурга тиийэн алдьаммыт БТР-бытын хааллардыбыт да – дальше айанныы турдубут. Онно биһиэнин курдук соһуллан тахсыбыт иҥин араас техника барыта баара. Араамата эрэ баар массыынаттан – мотуора суох танкатыгар тиийэ.
                Тоҕо соскойдоотугут диэн ыйытыаххыт. Армияттан, дивизияттан кэлэн бэрибиэркэлииллэр. Тревога саҕаламмыта сүүрбэ мүнүүтэ кэннэ пааркаҕа туох да суох буолуохтаах. Быһата хаһаарыма, паарка кураанах буолуохтаахтар. Ол иһин киитэрэйдээн соһон таһааран ойуурга анньан кэбиһэллэр.
                Чаас аҥарын курдук айаннаан сопкалар быыстарыгар тиийэн тохтоотубут. Бу запасной район эбит. Сэрии буоллаҕына манна кэлэн обороналаныахтаах эбиппит. Хата кэннибититтэн кухня кэлэн сассыардааҥҥы аһылыкпытын онно аһаатыбыт. Икки чаас курдук турбуппут кэннэ “обой” буолла. Аны төттөрү күккүрээтибит. Төннөн иһэн БТР-бытын ылан аастыбыт.
                Уопсайынан хас өрөбүл аайы спортивнай бырааһынньык буолара. Сороҕор кросс, сороҕор марш бросок, сороҕор футбол.
                Кросс күн батальон үс километры сүүрэрэ. Биллэн турар бириэмэҕэ. Норма аһары строгай да буолбатар успейдаабат дьон элбэх буолааччы. Успейдаабатахтар иккистээн сүүрэллэрэ. Мин аһары сүүрүк да буолбатарбын син успейдыыр этим. Үчүгэйэ диэн личнай результатынан. Онон ким да туһугар кыһаммаккын. Били орто азияларым сатаан сүүрбэккэ сору көрөр этилэр.
                Онтон марш бросок – бу коллективнай сүүрүү. Манна биэс километры сүүрэҕин. Уонна подразделение бүтэһик киһитинэн ааҕыллар. Аны туох баар амуницияҕын, сэпкин-сэбиргэлгин илдьэ сылдьаҕын. Дьэ манна били ортолоруҥ сордууллар. Сүүрэн иһэн:
                - Товарищ сержант не могу! – дии-дии сытынан кэбиһэллэр.
                Хайыахпытый саҕатыттан ылан, сээкэйин бэйэҥ сүгэн баран, соһон бараҕын. Эрэй диэтэҕиҥ. Ол гынан баран, бэйэлэрин тылларынан, үөхсэ-үөхсэ чорбоҥностохторуна көрүөҥ этэ. Сороҕор буквально сүгэн кэлиллээччи.
                Футбол. Бу саамай “сөбүлүүр” спортпыт. Стадионҥа батальоннар икки ардыларыгар футбол куоталаһыыта буолааччы. Мин оонньооботор да футболга сүүрүүннэн барарым. Миэхэ кылаабынайа көрүү, ыалдьыы буолбатах. Арба, Сабралиев футболга лаппа үчүгэйдик оонньуура. Сыыһа өйдөөбөт буоллахпына биһиги батальонмут хамаандатын капитана этэ. Мин биир да матч хас ахсаанҥа бүппүтүн билбэппин. Көрбөт да этим. Стадионҥа тиийэн атын саха уолаттарын көрсөн кэпсэтээри эрэ барарым. Уонна онно маҕаһыынтан ону-маны ылан сиирбит. Стадион офицерскай городокка баара. Онон КБО-ҕа хаартыскаҕа да түһэрбит.
                Күһүөрү сайын, биир күн, тэринэн полигонҥа айаннаатыбыт. Таһырдьа куйаас да куйаас. Эмиэ бөхпүтүн-сахпытын барытын тиэнэн, БТР-дарбытыгар олорон айаннаатыбыт. Тревогаттан атына диэн эрдэттэн бэлэмнэнэн оргууй-наллаан хомунан бардыбыт. Уонна алдьаммыт БТР соһуута суох. Туох баар балааккаларбытын иҥин тиэннибит. Ити сайынҥы дивизия артиллерискай лааҕырдарыгар айаннаатыбыт. Биһиги эрэ буолбатах – полкаҕа баар артиллерия арааһа барыта. Биһиги соседтарбыт 120 мм минометтаах минометчиктар эмиэ.Били хаһаарыманы билиһиннэрэрбэр кэпсээн ааспытым дии. Кинилэр хаһаарымаҕа биһигинниин соседтыы бааллар.
                Эбиэт кэннэ суолга тахсан стройдаан, колонна оҥорон, быыл бөҕөнү өрүкүтэн айанныы турдубут.
                Киэһэлик “Тургенево” уйаара-кэйээрэ биллибэт полигонугар быыл бөҕөнү бүрүнэн тиийэн кэллибит. Дууб ойуур быыһыгар аһаҕас баарыгар балаакка бөҕө кэккэлээбит. Утары биир майор тахсан ханна балаакка тардынарбытын техникабытын ханна илдьэрбитин көрдөрдө. Дьэ сүөккэнэн балааккалары туруоруу саҕаланна. Биһиги взвод икки балаакка туруордубут. Балааккалары инники балааккаларга тэҥнээн-кыҥаан туруораҕын. Ыраахтан көрдөххө маҥан таҥастаах дьон стройдаан турарын курдук. Балааккалар тас өттүгэр бирка ыйыыгын. Холобур биһиэнэ – 1 ПТВ в.ч. 73430 диэн.
                Олохпутун оҥостубуппут кэннэ ужин буолла. Толстихин икки саллааты кытта ПХД-га баран киэһээнҥи аһылыгы термоска сүгэн кэллилэр.
                Аһыы олорон миэхэ:
                - Эйиэхэ сонун баар. Ону аһаан баран киэһэ кэпсиэм – диэтэ.
                - Тугуй ол?
                - Чэ, чэ таайа сатаама! Син-биир таайыаҥ суоҕа – диэтэ.
                Аһаан баран таһырдьа табаахтыы олордум. Ким эрэ тардыалаабытыгар эргийбитим Дьууруйум.
                - Хайа доор маарыын хаһыытыы сатаабытым дии – көрбөтөҕүҥ!
                - Ханна?
                - Онтон бастакы БТР-га үөһэ мэлэйэн олороруҥ дии.
                - Ээ ону этэҕин дуо? Ити тыаска ытаа да ыллаа иһиллибэт буоллаҕа дии.
                - Били пааркаттан тахсыыга биир БТР туораан биэрбитин өйдүүгүн?
                - Онно баарыҥ дуо?
                - Люктан быган олортум дии.
                - Далбаатааччы ол аата эн буоллаҕыҥ? Мин өссө ааһан иһиҥ диир диэбитим.
                - Дьэ ол мин приветтэһэ сатаабытым.
                - Хайаа Юрка привет! – ити Толстихин кэллэ
                - Федя дорообо!
                - Юрка маарыын аанҥа тугу далбаатаабыккыный?
                - Онтон приветтэспитим дии. Хата эн билбиккин. Табаарыһым билбэтэх.
                - Байаары гынтыҥ буолуо?
                - Билбэтим. Арба, хамнаскытын ылбыккыт дуо?
                - Үнүр ылбыппыт. Хата аччаата – диэтим.
                Ол саҕана биһиги 10 солкуобай 80 харчыны ыларбыт. Рядовойдар 3 солкуобай 80 харчыны ылаллара.
                - Уолаттар эһиэхэ сюрприз баар. Киэһэ отбой кэннэ барыахпыт. Юрка манна кэлээр.
                - Маарынҥаттан тугу сордоотуҥ этиий!
                - Суох, отбой кэннэ! Отбой да чугаһаата – диэтэ да туран барда.
                Киэһэ лааҕыры барытын биир сиргэ стройдатан киэһээнҥи поверка буолла. Бары бааллар. Отбой буолла. Сабралиев Черниковтыын бастакы балааккаҕа бааллар. Толстихин биһикки иккис балааккаҕа тойоргуубут.
                - Сабралиев билэр дуо? – диэтим.
                - Көҥүллэппитим – киһим холку.
                - Төһө ыраах барабыт?
                - Чугас-чугас! ПХД-тааҕар чугас.
                Өр-өтөр күүттэрбэккэ хараҥаттан Дьууруй баар буолла.
                Хараҥаҕа балааккалар быыстарынан хааман ПХД диэки бара турдубут. ПХД-га чугаһаабыт кэннэ Толстихин биир балаакка иннигэр тохтоото. Биир саллаат мас көтөҕөн киирэн иһэр.
                - Ээ мужик здесь хозяство Васильева? – Толстихин ыйытар.
                - Следующая по курсу – диэтэ.
                Аныгыскы балааккаҕа тиийэн киирдибит. Балаакка ортотугар остуолга коптилка уотугар үс киһи олорор. Өйдөөн көрбүтүм били биһигини кытта учебкаҕа сылдьыбыт уолаттар эбит. Бары утары туран кэллилэр. Куустуһуу бөҕө буоллубут.
                - Маарыын Федя ПХД-лаан иһэрин көрсүбүппүт – дии-дии күлсэллэр.
                Кэпсэтэн билбиппит үһүөн соседняй полкаҕа Филиноҕа эмиэ ПТВ-га бааллар эбит. Дьэ кэпсэтии-ипсэтии бөҕө буоллубут.
                - Биһиги бэҕэһээ кэлбиппит. Бүгүн лааҕыр оҥоһуутунан дьарыктанныбыт. Сарсынҥаттан занятиялар саҕаланаллар үһү. Бүтэһигэр стрельбаҕа дивизия куоталаһыыта буолар үһү – хата уолаттарыҥ билэ сыталлар эбит.
                - Ээ Троша били аһы таһаар эрэ – диэн буолла.
                Трофимов Ваня – диэн Өлүөхүмэ уола төҥкөйөн наара анныттан үс лиитирэлээх стеклянкаҕа кутуллубут ууну хостоон таһаарда.
                - Ити миигин Троша диэн ааттыыллар – Ваня күлэ-күлэ.
                - Маарыын Тургеневаҕа бара сылдьан первач атыылаһан кэлбиппит. Эһигини көрсүөхпүтүн билбиппит буоллар өссө ылыа этибит – диир Хабаровскай Сашата.
                Дьэ көрсүбүччэ аһааһын буолла. Охсуһуннаран баран хантаахтатыы саҕаланна. Мин урут самогон диэни амсайа илик киһи буоллаҕым дии. Дьэ хайдах эрэ салаан киирдэ ээ.
                Амтанныын амырыын ас буолан биэрдэ. Чуут төттөрү таһаара сыыстым. Уолаттар күлэн охто сыталлар. Кинилэр билэр буолан сатаан иһэллэр эбит. Хара килиэби сыттаан баран эҕирийбэккэ түһэрэллэр эбит. Чэ быһата киһи куһаҕанҥа түргэнник үөрэнэр. Кэпсэтэ-кэпсэтэ дьаһайан кэбистибит. Испэтэҕэ ырааппыт киһи лаппа ньаппайдым. Уолаттар син уйаллар эбит. Кэпсэтэ түһэн баран дьиэлээтибит.

                0
                • Хомустан
                  21 января 2014  

                  .

                  Сассыныттан занятиялар саҕаланнылар. Сороҕор бары бииргэ, сороҕор тус-туспа. Дьэ манна кэлэн сэрии сэбэ элбэҕиттэн салынным. Бары-барыта баар эбит. Киинэҕэ көстөр гаубицалар, классическай пушкалар, былыргы минометтар, түөрдуон уостаах “Градтар”, автоматическай “Василек” минометтар, зениткалар, түөрт уостаах “Шилкалар”, самоходкалар уонна да атыттар. Быһата киһи хараҕа халтырыйар дьаабыта! Итиннэ бос, манна бос! Барыта эстэр, ытар, бурҕачыйар!
                  Иккис нэдиэлэ бүтэһигэр биһиги ытыалыыр күммүт үүннэ. Сассыарда эрдэттэн оҥостуу-туттуу бөҕө буоллубут. Оптикабытын туруоран баран “выверкалаатыбыт”. Ол аата олордон баран сыалын көннөрдүбүт. Примерно аҕыс сүүсчэ миэтэрэҕэ сыал туруоран баран стволунан угар анал тэрилинэн булларабыт, кыҥатабыт. Онтон онтубутун оптиканы сыҕарыҥнатан булларабыт. Ол аата ствол уонна оптика биир сири кыҥыыр буоллулар. Дьэ билигин ытыахха сөп.Хас биирдии взводка тоҕустуу выстрел (снаряд) биэрдилэр. Ол аата биир расчет үстэ ытыахтаах. Онтон ПТУРС-тар ыппат буолбуттар. Кинилэр ракеталара сыаналаах үһү. Онон биир показательнай ытыы эрэ буолар үһү. Взводнайбыт старшай лейтенант Гуптор Валерий Дмитриевич диэн белорус уола. Кини бу лааҕырдар эрэ иннинэ анаммыта. Дьэ ол Гуптор биһигини – Сабралиевы, Толстихины уонна миигин ытыаххыт диэтэ. Ол туһуттан рядовой форматын атастаһан кэттибит. Үрдүк тойоттор вышкаттан көрөллөр. Миэхэ майгынныыр комплекциялаах Яптик форматын кэттим. Бастакыннан биһиги ытар буоллубут. Учебкаҕа биирдэ ыппыппыттан ордук ытан көрбүт суох. Долгуйуу бөҕө. Учебкаҕа биир ытыы өйбөр да хаалбатах. Оннук түргэнник бүппүтэ. Уолаттарым буоллаҕына ыта да туралларын көрө иликтэр. Быһата “не обстреленные” буоллахтара. Эстэн “бос” гыннаҕына хайдах буолуохтара биллибэт. Түөрт буолан СПГ-бытын сүгэн баран сүүсчэ миэтэрэ сүүрэбит. Онтон туруора охсон баран үстэ ытабыт. Бастакы расчет командира – ол аата Яптик. Онтон стволтан мин – наводчик оннугар. Онтон соплоттан Лысенко – заряжающай, бүтэһик Бараан – подносчик. Подносчик үс выстрелын рюкзак курдукка сүгэн баран сүүрэр. Аҕылаһан- мэҥилэһэн позициябытын буллубут. Ыксал-тиэтэл бөҕөннөн атаҕар туруоран бэлэмнэннибит. Хайдах эрэ хантаҕар курдук да оптикаҕа аҕыс сүүс көстөр. Арыый атаҕын аллараа түһэрбит киһи диэн санаан эрдэхпинэ бастакы макет аҕыс сүүстэн туран сүүрэн барда. Макет урут эппитим курдук уон сөкүүндэ, түөрдуон километр скоростаах сүүрэн ааһар. Улахана таанка саҕа. Инники булларбыт буолан ыксаабакка тэһэ ытан кээстим. Ити кэмҥэ хайдах эрэ холкубар түспүт этим. Санаам барыта сыалга этэ. Иккис тыһыынчаттан туран кэллэ. Перекрестияҕа киллэрэн баран гашеткабын баттаатым. Эстибэтэ. Хотя, “готово” диэн баар курдуга эбээт! Хадах эрэ механически уҥуор өҥөйдүм. Сомуогум турбатах. Лысенком кулгааҕын саба туттан баран умса түһэ сытар. Аллараа баттаат оптикабар сыһынным. Макетым хаххаҕа киирэрэ чугаһаабыт. Батыһыннаран иһэн гашеткабын баттаан кээстим. Макетым анара киириэхчэ буолан иһэн сууллан түстэ. Эмиэ казенник халыргаата, сопло сабыллар тыаһа иһилиннэ ону кытта “Готово” хаһыы баара. Бу сырыыга алта сүүскэ таҕыста. Миэнэ кыайан көрбөт. Хаһыытаабытынан СПГ-бын кэннин диэки тартым. Илин атаҕа бруствер буоругар турара. Хата сыҕарыйда. Аны умса буолла. Стволун өгдөппүтүм хата булла. Бу сырыыга да сыыспатыбыт. Ойон туран хомунан төттөрү сүүрдүбүт. Кэлбиппитигэр Гупторбыт хайҕаан бөҕө.
                  - Бэркэ ыттыгыт! Маладьыастар! Арба, ити тоҕо бүтэһик ытыы иннинэ тардыаланныҥ?
                  - Ээ атахпыт бруствер буоругар турар буолан сыалга алта сүүс көстүбэт этэ. Ону төттөрү тардан түһэрэн биэртим.
                  Саллааттарым олох дөйөн хаалбыттар. Урут итинник улахан тыаһы истибиттэрэ да биллибэт. Учебкаҕа ытарбар уочаракка ортоку соҕус буолан тыаска ууска кыһамматаҕым. Ыталларын элбэхтик көрдөҕүм дии. Лысенкоттан тоҕо туруорбатаҕын ыйыттым.
                  - Ити тоҕо сомуоккун туруорбатыҥ?
                  - Бастакы ытыы кэннэ дөйөн хаалтым. Бараан биэрбит выстрелын угаат казеннигы сабан баран бүппүт курдук санаабытым. Онтон эн үөхсүбүтүнэн халыгыраппыккар биирдэ бэттэх кэлтим – диир.
                  Толстихин хамаандата бастакыны сыыһан кэбистэ. Бастакы алта сүүстэн таҕыста. Перелет буолла. Арааста эмиэ атахтарын үөһээ ууран кыайан кыҥаабакка ыттылар быһыылаах. Дьэ кыһыы диэтэҕиҥ. Кэлинҥилэрин сыыспатылар. Хомойбут баҕайы сырайдаах дьон кэллилэр. Саблалиевтаах сыыспатылар. Дальше көрбөтүбүт даҕаны. Дьууруйдаах ытаары хаалтара. Лааҕырбытыгар төннөн хомунар аакка бардыбыт.
                  Эбиэт кэннэ развод буолла. Сабралиев биһикки биэскэ, Толстихин түөрткэ ыппыппыт. Арба, Дьууруй эмиэ бэркэ ыппыт. Уопсай итогка биһиги полкабыт бастаабыт.
                  Развод кэннэ хомунан дьиэлээтибит. Эмиэ быылбытын өрүкүтэн дьиэбит диэки түһэ турдубут.
                  Оргууй сыҕарыйан күһүн тиийэн кэллэ. Биир күн Дьууруйбун остолобуойга көрүстүм.Сарсын командировкаҕа ДОК-ка бараары сылдьар эбит. Икки ый буола барар эбит. Кэллэҕинэ биллиэх буолла. Биһигини да уһаабатыбыт. Эмиэ Тургеневоҕа бырахтылар. Бу сырыыга мас кэртэрэ. Полигону кэҥэттэрэллэр. Биһиги батальонтан биэһуонча буолан бардыбыт. Барытын илии эрбиитинэн эрбиибит. Дьэ манна кэлэн мас арааһын көрдүм ээ. Приморьеҕа хатыҥнарын туоһа хара буолар эбит. Мин урут хатыҥ маҥан туостаах эрэ буолар дии саныырым – сыыһа эбит. Соһуйуу бөҕө буоллум. Аны орешнигы көрдүм. Биир синньигэс хахыйах курдук маска сүгэлэнним. Санаабар биирдэ дайбаан кээһиэх курдугум. Но, не тут-то было! Аҕылыахпар дылы тиниктээтим. Онтон уолаттар орешник диэн быһаардылар. Дьэ бөҕө мас эбит. Сүгэ тэйэ сылдьар. Аны суон баҕайы липалар үүнэн тураллар. Киһи маны хайдах эрбиибин диэх курдук. Ол гынан баран эрбээтэххэ суулларбыккын билбэккэ хаалаҕын. Оннук кэбирэх эбит. Аны ойуурдара үксэ дубровник. Отучча сантиметр диаметрдаах дуубу омуна суох чаас эрбиигин. Эрбии саараама хоппот. Аны пробковай мастар бааллар эбит. Ити бытыыкка бүөтэ баар дии. Ону ол мас хатырыгыттан оҥороллор эбит. Сымнаҕас баҕайы халыҥ хатырыктаах буолар эбит. Маһа бэйэтэ ап араҕас буолар эбит. Уолаттар чараас гына кыҥнары эрбээн сувенир оҥостоллор этэ. Онно икки ый курдук сыттыбыт.
                  Биир ый курдук буолбуппут кэннэ Толстихины ыҥыран ыллылар. Кэлбиппит киһибит сержант погоннаах хаама сылдьар. Сабралиев оннугар хаалбыт. Сабралиев дьиэлээбит. Сэтинньи сэттистиир күүрээннээх күнүгэр сержант сыбаанньатын биэрбиттэр. Онон сүөм үрдээн сылдьар эбит. Киэһэ каптеркаҕа ыҥыран аһатта.
                  - Дьэ уолаттар бу буокканы Сабралиев хаалларан барта. Онон Куат этэҥҥэ дьиэтигэр тиийэрин туһугар уонна “фазан” буолбуппутунан иһэн кэбиһиэҕиҥ – диэн саҕалаата.
                  Онон дьэ “фазан” буолбуппут. Армияҕа этээччилэр: “Фазан птица ленивая” – диэн. Онон фазаннар саамай сүрэҕэ суохтар диэн. Аллараа икки призыв баар уонна дьиэлиэ өссө да сыл баар.
                  Сарсыныттан эмиэ күннээҕи сулууспа саҕаланнаҕа дии. Мин Барааннаах Лысенкобын илдьэ КПП-га бардыбыт.
                  - Киһи суох онон хас да хоноргут буолуо – диэтэ комбат.
                  Кырдьык батальонҥа дьон аччаабыт этэ. Ким командировкаҕа, ким дембельгэ, онтон пополнение кэлэ илигэ. Дьэ нэдиэлэ курдук сыттыбыт ээ. Күн аайы звоннаатахпына:
                  - Замена суох! – диэн буолар.
                  Хата өтөр-өтөр таҥаспытын уларытан абырыыллар. Парадка ырбаахыта өр буолбат киртийэн хаалар. Уонча хоммуппут кэннэ Черников тиийэн солбуйда.
                  - Эйиэхэ сюрприз баар – диэтэ.
                  - Тугуй ол?
                  - Чэ, чэ батальонҥа тиийдэххинэ көрүөҥ – диэн баран сурунаалга илии баттаан эрилитэн кэбистэ.
                  Хаһаарымаҕа тиийбиппит тумбочкаҕа Салчак турар.
                  - Дьуһуурунай кимий?
                  - Саҥа сержант кэлтэ, бэҕэһээ – дии-дии мучүҥнүүр.
                  Арай, оружейкаттан Дьууруйум тахсан кэллэ.
                  - Бэҕэһээ эһиэхэ көһөрдүлэр – диир.
                  Онон эмиэ бииргэ сылдьар буоллубут. Бу үчүгэйин!
                  Ол курдук күннээҕи үлэҕэ, сулууспаҕа бириэмэ бардар баран испитэ. Били наивнай дэриэбинэ оҕотуттан кыраҕа ымыттыбат сэрииһит буолбуппут. Били соһуйа истэр мааппыт бэйэбит төрөөбүт тылбыт курдук буолбута. Били сытар ынаҕы туруорбат дьон эмэһэҕэ да тэптэхпитинэ көҥүл буолбуппут. Армияҕа маннык девиз баар:
                  - Не хочешь – заставим, не умеешь – научим!
                  Ити барыта маат, сутурук, саппыкы нөҥүө ситиһиллэрэ. Оһуобанна орто азиялар куруук албынныы-көлдьүннүү сатыыллара. Өйдөөн туран чааһы быһа:
                  - Не поняль – дии туруохтарын сөбө.
                  Онно үчүгэй соҕустук сүүскэ биэрдэххэ дьэ түргэтээччи. Инники эппитим курдук иҥин араас омуктар элбэх этилэр. Ол гынан баран баһыйар өттө орто азиялар этилэр.
                  Урут сэмэй соҕустук, билигин бэлэстэрэ хайдарынан орто азиялары аймах гына сатааччылар бааллар. Тылбыт эрэ майгыннаһарыттан. Улаата сатаан улуу түүрк омукка сыста сатыыллар. Ити хаһыытааччылар, ити омуктары ханна көртөрө буолла. Киэһээ аһыырдаах киһи кыттыспат омуктара. Ол кэриэтэ улуутуйбатах ордук. Былыр улуу нуучча убайдаах этибит. Онтон убаизмынан дьарыктанымаҥ диэн буолта. Аны ити омуктары убай гына сатыыллар. Сах сиэтин! Ити омуктар сахаҕа туох да кыттыгаһа суох омуктар. Сырайдыын-харахтыын, туттардыын-хаптардыын олох атын омуктар. Быһата мин ити омуктары элбэхтик көрбүтүм. Биир киһи итэҕэйэн разведкаҕа илдьэ сылдьар киһитин көрбөтөҕүм. Баҕар атаҕастанан үөхсэр диэххит. Суох! Атаҕастаппатаҕым. Ол гынан баран кэннигиттэн кэлэн ойоҕоскор күлэ-күлэ быһах анньыах курдуктар элбэх этилэр. Ол кинилэр национальнай натуралара. Ол оннугар Кавказ уолаттара көнө буолааччылар.
                  Биир кабардинец Ахмед диэн повар уол баара. Кыра, киппэ көрүҥнээх, токур муруннаах этэ. Ол уол батальонҥа көҥүл сылдьара. Утары көрөр киһи суоҕа. Ол гынан баран олох боростуой этэ. Биирдэ түүн дьурууһунайдаан олордохпуна киирэн кэлтэ.
                  - Пойдем, выйдем – диэн ыҥырбыта.

                  0
        • Хомустан
          21 января 2014  

          .

          Ол иннинэ көрөр этим да айах атан кэпсэтэ илигим. Батыһан таҕыстым. Киһим курилкаҕа олорор.
          - На закури – диэн сигарета биэрдэ.
          Пачкатыттан табаах ылан уматынным.
          - Ну как служиться?
          - Да ничего нормально.
          Онно олорон табахтыы-табахтыы уһуннук кэпсэттибит. Киһим сассыардаанҥы аһылыгын буһара бараары сылдьар эбит. Онтон ыла доҕордоспуппут. Дембельгэ барарбар саҥа парадка иҥин булан биэртэ. Дьиҥнээх доҕор этэ. Сороҕор дьуһуурустубаҕа турдахпына түүн хортуоска ыһаарылаан, эбэтэр шашлык буһаран ыытааччы. Бэйэтин санаатыттан. Биирдэ Толстихин ыйытар:
          - Доор, ити Ахмеды хантан билэҕин?
          - Ээ дьурууһустубаҕа туран билсибитим – диибин.
          - Онтон мин кэпсэтэбин да тоҕо эрэ миигин хааччыйбат дии?
          - Ону мин хантан билиэмий! Бэйэҥ ыйыт ээ – диэн тохтоппутум.
          Дьэ оннук, табаарыстаһыам дии санаабатах киһибинээн табаарыстаспытым.
          Биир күн биһиги сэриилэрбит Афганистанҥа киирбиттэрин иһитиннэрдилэр. Уонна баҕалаахтары суруйабыт диэтилэр. Мин Дьууруйбунаан суруйа да барбатыбыт. Били эппиккэ дылы: “Ийэбит, аҕабыт дойдулара” буолбатах. Ол дойдуну төбөбүтүгэр да оҥорон көрбөппүт. Дьэ били орто азияларбыт буолан турдулар. Заявления суруйа-суруйа төттөрү- таары хаамыы-сиимии диэтэҕиҥ. Кинилэр обургулар сырайдыын сырдаабыт курдук буоллулар. Нууччалыы биир тылы холбоон суруйбат бэйэлэрэ бирээмэ бүлүмүөт курдук суруйаллар. Таарыччы тувиннары агитациялыыллар. Бараан сапсыйан кэбиһэн баран лэппэрдии турда. Оһуобанна били туркменнар туруннулар. Арааста дьиэбитигэр барыахпыт дии санаан эрдэхтэрэ. Бастаан утаа сэриини көрдөрбөт этилэр. Саллааттар стройдаан баран хаама сылдьалларын көрдөрөллөрө. Үһүс дуу, хаһыс дуу күнүгэр замполит кэлэн:
          - Мантан кими да ылбаттар, эһиги эмиэ передовой кыраайга бааргыт – диэн кэпсээтэ.
          Онно туркменнар сырайдарын көрүөҥ этэ. Ити кэннэ ким да онно таласпат буолта.
          Кыһын устата учение иҥин бөҕө буолла. Субу-субу онно таскайданыы. Сааһыары батальоннай учение буолла. Биһигини полигон биир баһыгар илдьэн быраҕан кэбистилэр.
          - Өстөөх ол диэки баар, онон манна окопата хастан бэлэмнэниҥ – диэтилэр.
          - Арба разведка үлэлиир, онон сэрэхтээх буолаарыҥ! – диэн эбии куттаатылар.
          Киэһэттэн саҕалаан позиция хастыытыгар түстүбүт. Тараччы тоҥон хаалбыт таастаах буору түүнү быһа хастыбыт. Киһи кыһалыннаҕына ол буорбут хоҥнон да бэрт. Кыра да куһуоччугу ойутарга тылгын быһа ыстыахха дылы аҕылыыбыт.
          Түүн позициялары кэрийэ бардым. Хаҥас баска бастакы рота быыһыгар Яптик бурҕачыйа сылдьар. Син дириҥэппит. Кэпсэтэн баран уҥа диэки бардым. Үнүргү стрельба кэннэ кулгааҕым ситэ бэттэх кэлэ илигэ. Ол стрельбаҕа шлеммытын умнан тиийэн кулгаахпын тыаска саайтарбытым. Онон дөйүҥү соҕус этим. Кэрийэн бүтэһик иннинээҕи окопаҕа тиийдим. Бараан турар. Лаппа ырааппыт. Кэпсэтэ-кэпсэтэ табаахтыы турдубут.
          - Глычлиийап төһө хаспыт? – ыйытабын.
          Бары бэйэ-бэйэлэриттэн сүүрбэччэ миэтэрэ тэйиччи хаһаллар. Бу хараҥаҕа ол ыраах. Көстүбэт даҕаны.
          - Ээ, соторутааҕыта табаахтыы кэлэ сылдьыбыта. Кыра диир быһыылааҕа – дии-дии кэтэҕин тарбанар.
          Онтон бараары гынан эрдэхпинэ Глычлиийэп диэки туох эрэ саҥа иһилиннэ.
          - Табаарыс сержант Глычлиийап “Немцы” диэн хаһыытаата – диэн Барааным тылбаастаата.
          - Бардыбыт! – диэтим да сүүрдүм.
          Бараан лаппаакытын туппутунан кэннибиттэн саппай уобуста. Тиийбиппит киһибит лаппаакыта эрэ сытар.
          - Все сюда! – диэн хаһыытаан баран дьон суолун көрөн батыһан сүүрдубүт.
          Хата уолаттарбыт бу ситэн кэллилэр. Дьон суола утары баар бөлкөй талах диэки барбыт. Сүүрэн истэхпитинэ талах кэнниттэн икки автомаат үлэлээтэ. Биһиги утары сүүрэн тиицдибит да үрдүлэригэр түстүбүт. Син утарылаһыах эбиттэр да элбэхпит турдаҕа. Бэйэлэрин хам баттаан тутаттаан ыллыбыт. Глычлиийэппит айаҕар тирээпкэлээх бааллан чоройо сытарын босхолоотубут. Били дьоммутун хонбуойдаан комбат балааккатыгар илтибит. Комбат көрөн баран күлэн охто сытар. Туппут дьоммутуттан биирдэстэрэ комбаппыт соседа, развелрота эппиһиэрэ эбит.
          Биһиги киллэрэн дакылааттаан баран төнүннүбүт.
          - Глычлиийап хайдах туппуттарай? – диэн ыйытабын.
          - Эмискэ, иннибэр хаар туран кэлбитэ да үрдүбэр түспүтэ. Успейдаан хаһыытаан хаалтым – диир.
          Саҥата суох ылан бартара буоллар билэн да бэрт. Онтон саллаат сүтүктэнэн айдаан буолуо турдаҕа.
          Арба, ол разведчиктары ыыталаабыт этилэр. Оонньуу быраабылатынан тутуллубут разведчиктары ыыталлар эбит. Онтулара комбат балааккатын часовойун “сойботон” барбыттар этэ.
          “Сойботон” диэбиккэ дылы армияҕа уоруу туһунан кыратык кэпсии түһүүм. Уоруу син обществаҕа курдук кыралаан баар буолааччы. Ол гынан баран саллаат саллааттан уорсара аҕыйах буоллаҕа дии. Онон олох кыра буолааччы. Хата ол бу техниканы, таҥаһы-сабы, сэби сэбиргэли уораллара. Холобур, вооружения ыскылаатыгар курууска үлэлии сылдьан биир дьааһык наступательнай граната тутан тахсыбыттаахпыт. Хата, аны ылыма диэбиттии ол гранататтан “ыт” буола сыыспыппыт.
          Биирдэ полигонҥа сайынҥы лааҕырдарга сырыттыбыт. “Били” баҕайыбытын быраҕаттыыр баҕа баһаам. Уонна кыһыны быһа муспут ботуруоннарбыт да баара. Ботуруону уорбакка да киһи булара. Дьуһуурустубаҕа турдахха түүн-күнүс пехоталар стрельбаҕа бараллара. Онтон ытыалаан кэллэхтэринэ старшиналарыттан көрдөөтөххө пачканнан быраҕан биэрээччи. Пачкаҕа отут ботуруон киирэр.
          Дьэ онон ол сэппитин бэрибиэркэлии, автоматынан ытыалыы ойуурга киирдибит. Онно полигонҥҥа куруук тыас уус баһаам дойдута. Онон биһиги тыаспытыгар ким да кыһаныа суохтааҕа. Кыра аһаҕас баарын булан онно бэрибиэркэлииргэ сананныбыт. Бастаан ону-маны, мутугу иҥини барытын ытыалаан көрдүбүт. Дьэ онтон кыранаат кыыратыытыгар турдубут. Бастаан син этэнҥэ баран истэ. Биир-биир сүүрэн кэлэн экчиргэлиибит. Онтубут радиуһа уон биэс миэтирэ диэн. Онтон Умтамишев диэн туркмен бырахта. Хайдах эрэ халты тутан дуу, бэйэтэ оннук үөһэ бырахпыта дуу – кыранааппыт чугас соҕус турар дуб мас лабаатын таарыйда да уонча миэтэрэлээх сиргэ түһэн эһиннэ. Дьэ үрүө-тараа ыстанныбыт ээ. Саамай чугас мин туртум. Хайдах эрэ хаҥас санным аһый гыммыта. Туран бары көрүнүү бөҕө буоллубут. Биһиги дьолбутугар ким да табыллыбатах. Арай биир оскуолак мин уҥа санныбын таарыйан ааспыт. Барбах царапина. Ону ылан бэрибээскилээн кэбистибит. Онон кырынааттанан бүппүппүт. Ол баас кыайан оспокко сордообута. Уопсайынан Приморьеҕа баас кыайан оспот этэ. Сылы-сылынан атахтарыгар тахсыбыт баас оспокко госпитальга сытааччылар.
          Онон тыла суох үөрэтэн турар.
          Аны били учениябар төннүүм. Сассыардаанҥа дылы наһаа дириҥ да буолбатар окопа бэлэм буолбута. Бу санаатахха сэриигэ хайдах хастан сылдьаахтаабыттара буолла. Биһиги ити түүнү быһа сордонон хаһынныбыт. Арай үрдүбүтүнэн буулдьалар ыйыластахтарына хайыа эбиппит буолла...
          Сассыарда аһыы олордохпутуна комбат киирэн кэллэ.
          - Пехотаҕа дьон тиийбэт. Онон баҕалаахтары пехотаҕа атаакаҕа киириигэ ыла кэллим – диэтэ.
          Баҕалаах көстөн биэрбэтэ. Мин Дьууруйбар имнэнним.
          - Ноо, пехотаҕа барыахха. Пехоталары кытта сулууспалаан баран биирдэ наступленияҕа сылдьыбакка барыахпыт дуо? – диибин.
          - Ээ кырдьык, бара да сылдьыахха буоллаҕа дии.
          - Табаарыс майор биһиги барабыт – диэтим.
          - Онтон ким ытыалыыр? – ити Гуптор.
          - Онтон Толстихин да баар дии.
          - Чэ, чэ барыҥ!
          Дьууруйбунаан автомаатпытын ылан пехоталарга бардыбыт. Тиийбиппитигэр иккилии граната, иккилии пачка ботуруон биэрдилэр. Уонна ханна туруохтаахпытын, ханан барыахтаахпытын ыйдылар.
          Кыһыл ракетаны кытта бардахпыт дии. Иннибитигэр хаары өрө ытыйан таанкалар иһэллэр. Бастакы сүүс миэтэрэҕэ сыыспыппытын дьэ биллибит. Хаар халыҥа сүрдээх. Тобукпутун үрдүнэн. Өссө сыаптаан баран ыта-ыта сүүрүөхтээх үһүбүт. Дьэ айах атыы буолла. Аны халлаан сылыйан хаар сыста сылдьар буолбут. Хаатынкабыт бэйэтэ бууттаах буолбут. Хайа эрэ кэмҥэ таанка колиятыгар түбэстим. Дьэ уонна онтон туораан бэрт. Бүтэһик позицияны суккуруур тыыным эрэ тиийбитэ. Пехоталар да илистибит көрүҥнээхтэрэ да куруук маннык сылдьар дьон үөрүйэх эбит этилэр. Хаамаллара-сүүрэллэрэ сүрдээх этилэр. Бүтэн төннөөрү броняҕа хатааста сылдьан көрдөхпүнэ биһиги дьоммут БТР-дарыгар хочугураһан олороллоро. Хаар-сиик буолбуттара көстүбэт.
          Төннөн кэлэн балааккаҕа киирбитим бары сүүс аҥыы көрөн олороллор.
          - Тугу гынаары пехотаҕа барбыккытый? Эһиги бараҥҥыт күлүүгэ киирдибит! – Гуптор хаһыытыы көрүстэ.
          - Туох буолла табаарыс старшай лейтенант?
          - Ити сэпкит ыппата – диэн баран СПГ диэки көрөн кэбистэ.
          - Тоҕо?
          - Эһиги специалисткыт дуу – мин дуу?
          Гуптор СПГ-ны билбэтин билэр этибит. Кини улахан артиллерияттан кэлбит киһи. Онтон син үөрэтэн билиэ этэ да – аргылыырыттан орпот этэ. Дэлэҕэ отуччатыгар дылы “старшойга” иҥнэ сылдьыа дуо?
          - Биһиги.

          0
          • Хомустан
            21 января 2014  

            .

            - Оччоҕо быһаарыҥ! Чаас аҥарынан повторнай стрельба буолар. Биһиэхэ эрэ! Комбат лично тутуом диэбитэ. Уонна эн ытаҕын – диэн баран мин диэки көрөн кэбистэ.
            Таһырдьа тахсан Толстихинтан тоҕо ыппатаҕын тоокколостум.
            Киһим билбэт.
            - Хаста да түһэрэн көрдүбүт да выстрел суох!
            Хасыһыы саҕаланна. Барыта миэстэтигэр курдук. Онтон эмискэ өй киирдэ:
            - Контактары соппуккут дуо?
            - Суох.
            - Пахай ол аата арыыта тоҥо сырыттаҕа дии?
            Контактарбытын нэһиилэ хостоотубут. Баллаччы арыы уонна муус. Конечно бу нөҥүө искра ааспат буоллаҕа дии. Тирээпкэ ылан килбэччи ыраастаан биэрдим. Уйатын эмиэ сатыырбынан ырастаан биэрдим. Ытарга дьэ бэлэм буолла. Дьиҥэр Толстихин
            бэйэтэ да өйдүө эбит. Үөрэтэллэр ээ. Баһаалый кэлинҥи кэмҥэ үксүн мин бэлэмнээн ытааччыбыт.
            Комбат кэлбитигэр баран ыттыбыт. Биир макет туруорбуттарын бастакы ытыыннан тохтоттум. Уонна макет орпотох. Онтон билигин да икки выстрел баар. Комбат хонуу ортотугар турар самоходкалар сэмнэхтэрин ытыалатта. Бу да сырыыга сыыспатым.
            - Бу профессионал! Маннык буолуохтаах этэ, инникиттэн! – диэн комбат хайҕаата.
            Эбиэт кэннэ “обкат танком” буолла. Дьэ хаһан да манныкка түбэспэтэх киһиэхэ ынырык дьыала. Бары уонтан тахса миэтэрэ арытаах суолга сытабыт. Илиибитигэр гранааталаахпыт. Таанка биир баһыттан кэлэн оргууй аҕай үрдүбүтүнэн ааһар. Аһардан баран туран кэнниттэн гранатабытын быраҕабыт. Таарыйбатын биллэрбит да куттаныы бөҕө. Олох бэргэһэҥ иһигэр баттаҕыҥ туран хаалар. Таанка тиһиликтэрэ талыгыраабытынан бу тиийэн кэлэллэр. Олох ойон туран туора ыстаныах санаа бөҕө. Дьэ туора да ыстанааччылар да бааллар. Ааспытын кэннэ граната быраҕалларын умнааччы да баар. Мин төһө да куттаннарбын син үрдүбүнэн аһартым уонна гранатабын бырахтым. Инньэ гынан сордоон-муҥнаан син бары аастыбыт. Сорохтор иккис сырыыга да буоллар.
            Саас кэлэн халлаан сылыйан үчүгэй баҕайы буолла. Биир күн КПП-тан эмиэ гауптвахталаатым. Бу сырыыга утуйан. КПП дьурууһунайа түүн утуйар. Ол оннугар күнүс үлэтэ баһаам буолар. Кэлэр барар дьону, массыынаны бэрибиэркэлиибин. Эмиэ быыһык кэм буолан сыппытым үһүс күнүм. Сааскы дембельлэр уже сыҕарыйан эрэр кэмнэрэ. Арай, массыына сигнала бөҕө буолбутугар уһуктан кэллим. Ойон туран түннүгүнэн көртүм боруотаҕа хара “Волга” анньыллан турар. Дневальнайдарым көстүбэттэр. Чаһыыны элэс көртүм биэс илик. Ыксал үлүгэрдик аан диэки ыстанным. Тахсан иһэн көртүм анараа хоско дневальнайдарым иккиэн өттүгэстээн сыталлар. Ааһан иһэн ороннорун тэбэн аастым. Таһырдьаа ааны аһан иһэн ыгыччы кыыһырбыт полковникка кэтиллэ түстүм.
            - Че за бардак сержант!
            - Товарищ полковник...
            - Молчать! Развели бардак! Из-за расхлябанносьти вот такого погибают невинные люди!
            Дьэ уонна сүүрбэ этээстээх маат куппат дуо! Хайа муҥун хайа бара туруой кини да буоллар син тохтоото.
            - Где телефон?
            Ыйан көрдөрдүм.
            - Мне майора Черного! Хоть из-под земли достаньте! Полковник Катанаев! – диэн баран телефону талыр гыннара уурда.
            Дьэ уоскуйан сырайбытын өйдөөн көрдө.
            - Где я тебя видел сержант?
            - Не знаю товарищ полковник.
            - Где-то я тебя видел! А, вспомнил – прошлом году на стрельбище в Тургенево. Это ты стрелял из СПГ да?
            - Так точно товарищ полковник!
            - Национальность?
            - Якут.
            Ол кэмҥэ телефон тырылыы түстэ.
            - Катанаев! Майор Черный я снимаю наряд на 1КПП! Действуй! – диэн баран ууран кэбистэ.
            - Ладно стрелок открывай ворота! – диэн баран тахсан барда.
            Уолаттар боруотаны арыйан аһардылар. Ити комдив полковник Катанаев кэлэн ааста.
            Улахан уҥуохтаах, тор курдук бытыктаах осетин киһитэ. Кэлин генерал буолбут диэбиттэрэ.
            Өр кэтэһиннэрбэккэ нэрээт кэлэн эмиэ комендатураҕа дылы арыаллаата.
            Чернай үллэ кыыһырбыт киһи көрүстэ. Уонна биэриэхтээх үс сүүккатын суруйан гауптвахтаҕа атаарда. Эбиэт кэннэ выводной төттөрү комендатураҕа таһаарда.
            - Полковник Катанаевы хантан билэҕин? – Чернай тоокколоһо тоһуйда.
            - Билбэппин. Маарыын эрэ кэпсэппитим.
            Чернай дөкүмүөммүтүн уунан баран сапсыйан кэбистэ.
            - Иккистээн тута иликпитинэ сүтүҥ! – диэтэ.
            Хомунан дьиэлээтэхпит дии. Тоҕо таһаарбыттарын билигин да билбэппин.
            Ол киэһэ батальонҥа биир айдаан буолла. Оружейкаттан бистэлиэт сүппүт. Ол күн дьуһуурустубаҕа дембельлэр турбуттар. Ким да ылбыта биллибэт. Нэрээти эмиэ илдьэ бардылар. Кэпсээннэриттэн иһиттэххэ ол күн комдив эрдэ кэлэн тревога оҥорбут. Онон оружейкаҕа сүүһүнэн киһи сылдьыбыт. Биэс хонон баран олор гауптвахтаттан тахсыбыттара.
            Ол оннугар ол бистэлиэт көстүөр дылы дембельлэри ыыппакка диэбиттэрэ. Батальон дембельлэрэ олох от ыйыгар дылы көрдөөбүттэрэ. Күн-аайы сассыардааттан көрдөөн бараллара. Биирдэ эмиэ КПП-га хас да хонон кэлтим бары барбыт этилэр.
            - Хайа дембельллэр?
            - Бэҕэһээ бистэлиэттэрин булбуттара уонна киэһэ дьиэлээбиттэрэ. Өрбөххө сүүланан баран кирилиэс анныгар кистэнэ сытарын булбуттара – диэн Толстихин кэпсээбитэ.
            Тохсус маай күн ити үөһэ кэпсээбитим курдук буолла. Атына диэн бирикээскэ биһиги ахтыллыбыппыт. Толстихинҥа старшай сержант, Дьууруй биһиккигэ сержант сыбаанньатын биэрдилэр. Уонна миигин отличник знагынан наҕараадалаатылар. Кэлин комбат күлэрэ:
            - Отличник буолбуккар майор Чернайга махтан, Чернай эйигин олорпотоҕо буоллар отличникка таһаарыахтара биллибэт – диирэ.
            Биһиги батальонҥа сахалар син баар этибит. Уопсайынан полкаҕа да элбэх этибит. Барыларын тустарынан суруйа олордоххо ханна да баппат кэпсээн буолар. Ол да буоллар сорохторун бириэмэтигэр кэпсээн иһиэм.
            Күһүн учебкаттан хоз.взводка поварынан Местников Сашка диэн Уус Алдан уола поварынан кэлбитэ. Кини били Ахмедтыын остолобуойга үлэлиирэ. Биир батальонҥа буолан хам-түм көрсөр этибит. Саас төрөөбүт күнүм буолла. Арай түүн ким эрэ тардыалаабытыгар уһуктан кэллим. Уум быыһынан көртүм Саашка эбит.
            - Убаай тур! Төрөтө кэллим – диэтэ да аан диэки кэккэлэтэ турда
            Таҥнан киһибин батыһан таһырдьа таҕыстым. Таарыччы Дьууруйбун уһугуннаран аастым. Тахсыбыппыт Саашка курилкаҕа табаахтыы олорор.
            - Манна көстүүтэ бэрт, ынтах сарайдар кэннилэригэр барыаҕыҥ – диэтэ.
            Сарайдар кэннилэригэр баран скамейкаларга баран олордубут.
            - Дьэ ноо, төрөөбүт күнҥүнэн эҕэрдэлиибин! Уонна бу мин сэмэй бэлэҕим баар – диэн баран мөһөөччүктэн икки бытыыкка кыһылы уонна кыра сокуусканы таһаарда.
            Онно олорон үһүөн кэпсэтэ-кэпсэтэ дьаһайан кэбистибит. Онно дьэ үөрбүтүм ахан. Уол итини хантан булан аҕалбытын билбит суох. Кылаабынайа киһи баар диэн санаан аҕалбытыгар махтал.
            Хас да хонон баран эмиэ Тургенево5а мас кэрдэ бардыбыт. Бу сырыыга саас буолан үчүгэй этэ. Хата иҥин араас үөн көйүүр элбээн ол сэрэхтээх этэ. Бастакытынан эриэн үөн элбэҕэ салыннарбыта. Урут эриэн үөнү көрбөтөх буолан хайдах эрэ сиһим кэдэҥниирэ. Кинилэр обургулар түргэттэрэ сүрдээх эбит. Онтон ууннан олох ракета курдук усталлар. Мин куттанан, сиргэнэн чугаһаабат этим. Нуучча уолаттара таах эккирэтэ сылдьан туталлара. Өлөрөн баран тириитин сүлэн курга кэтэрдэллэрэ. Онно көрдөххө дьэрэкээн өҥнөөх эбиттэр этэ. Аны клещ диэн үөн баар эбит. Бэйэтэ испиискэ сиэрэтин саҕа. Үлэлээн кэлэн баран сыгынньахтанан эккин көрөҕүн. Эбэһээт кимиэхэ эмит киирбит буолар. Оччоҕо киирбит сирин солярканнан сотоҕун. Дьэ онтон били кыылыҥ бэйэтэ тахсан кэлэр. Ылҕаабатаххына иһирдьэ киирэн хаанҥыҥ сүһүрдэр үһү. Уонна биир сассыарда уһуктубуппут балааккабыт таһынан кабан үөрэ ааспыт этэ. Туох баар уот оннун, кухняны иҥин үлтү сүргэйбит этилэр.
            Арба, кабаннар тустарынан биир Астангалиев диэн казах суоппар уол кэпсээбитэ.
            - Массыынам алдьанан суолга хонор буоллум. Полигонҥа дьон быраҕан баран испитим. Арай сассыарданнан кабан үөрэ тиийэн кэллэ. Кэллилэр да массыынабын тиҥсирийи бөҕө буоллулар. Онтон эмискэ “пуш” гыммытыгар үрэл гына түстүлэр уонна куотар аакка бардылар. Тахсан көртүм биир көлөһөбүн тэһэ ыстаан кэбиспиттэр этэ – диэтэ.
            Уопсайынан кабаннары улахан кутталлаах сиэмэх кыыллар дииллэрэ.
            Дьэ оннук мас кэрдэн уонча хонугунан ирээппит бүтэрэн төннүбүппүт.
            Кэлээт почти үргүччү границаҕа аастыбыт. Особистар кэлбит күммүт сассыныгар кэлэн бэрибиэркэлээтилэр. Дьонҥун иҥин, сууттаммыккын иҥин тоокколоһоллор. Били уйгур уолбутун сыыйан кэбистилэр. Кытайга уйгуурдар элбэхтэр үһү.
            Дьэ онон массыынаҕа тиэллэн границаҕа айаннаатыбыт. Өр-өтөр гыммакка икки хос тардыллыбыт колючкаҕа тиийэн иҥиннибит. Ол колючкалар икки ардыгар били следовой полосалара көстөр. Эмиэ бэрибиэркэ ааһан иһирдьэ аастыбыт. Өр-өтөр гыммакка заставаҕа сыыгынатан тиийдибит. Эппиһиэрбит киирэн начальниктыын тугу-эрэ быһаарыстылар. Биһиги таах олоруохтааҕар вышканы бэрибиэркэлээтибит. Перилалаах килилиэһинэн өрө сүүрэн таҕыстым. Иэдээн үөһэ тахсыбыппар биирдэ буолла. Арай, үөһээ платформаҕа тахсыбытым вышкам хамсыыр эбит. Биримээнэ итирик киһи курдук иэҕэҥниир. Куттаммыт санаабар уҥа-хаҥас миэтиринэн саайталыыр. Атаҕым көһүйэн хаалбыт курдук. Дьэ били сүүрүүннэн тахсыбыт киһи мастыйбыт атахпынан нэһииччэ түстүм. Бу кирилиэһэ уһунун. Сири булан баран дьэ “һуу” гынным. Мин да курдуктар элбэх этилэр.

            0
            • Хомустан
              21 января 2014  

              .

              Тугу гына айгыстан кэллигит диэн ыйытыаххыт. Конечно – пограничниктыы буолбатах. Хотя, биһиги да уолаттарбыт границаҕа баран сулууспалаан кэлэллэрэ. Онно сылдьан бастакы ротаттан сылдьар уолу көрсүбүппүт. Сыалбыт сорукпут боп-боростуой. Пограничниктарга окопа хаһыыта, урукку окопаларын көннөрүү. Биһиги заставаттан тэйиччи балааккаларбытын туруоран үлэлээн бардыбыт. Бастакы күммүтүгэр Уссури үрдүгэр баар окопалары көннөрдүбүт. Кыараҕас соҕус өрүс эбит. Биһиги өттүбүтүттэн патрульнай катердар эрэ ааһаллар. Ынараа өттүттэн балыктааччы, сөтүөлээччи иҥин баһаан. Быһата ынараа өттө босхо-көҥүл эбит. Сарсыныгар иһирдьэ биир сиргэ эмиэ окуопа хастыбыт. Хата тааһа суох сир түбэһэн абыраата. Аттыбытыгар яблоневай саад баара. Ити кэмҥэ сибэккилээн ахан турара. Дьэ сити кэмҥэ сыта диэн сүрдээх буолар эбит. Дыргыйан сыт да сыт. Олох киһи тумнастыах курдук! Били ырыаҕа ылланарыныы:
              Дурманом сладким веяло когда цвели сады...
              Сад диэбиккэ дылы Тургеневоҕа барар суол устатын тухары саадтар элбэх этилэр. Биһиги ааһан иһэн налет оҥорон ааһааччыбыт.
              Дьэ итинник границаҕа баран үс хонон кэлбиппит. Сулууспа эмиэ кыралаан оннугар түһэн оргууй аҕай сыҕарыҥнаан истэ.
              Границаттан кэлбиппит үһүс күнүгэр хоз.взводтар целинаҕа бардылар. Саашка онно поварынан барыста. Биһиги взводтан Лысенконы илдьэ бардылар. Күнү быһа эшалонҥа тиэнэн Казахстан диэки күккүрэтэ турдулар.
              Бэс ыйын 19-һа үүннэ. Ураа! Стодневка! Бирикээс тахсыар дылы 100 хонук хаалла. Сассыарда туран дедтар бары тараҕайдыы кырынныбыт. Ити традиция. Атын чаастарга хайдаҕын билбит суох. Уонна сассыардаанҥы арыыбытын молодойдарга биэрдибит. Ити эмиэ традиция. Мантан ыла күн аайы – күн ааҕыытыгар түһэҕин. Маматов курдук дьону сордооботор да күнү көтүппэппин. Киһи ити кэмҥэ тиийэн баран дойдутун ахтар буолар эбит. Урут ыраах баҕайы курдук санаан баардылаабакка сылдьыбытым – биирдэ өйдөөбүтүм баара-суоҕа сүүс эрэ хонук хаалбыт. Бу күнтэн саҕалаан кыралаан дембельгэ бэлэмнэнии саҕаланар. Саҥа форма булунаҕын, альбом оҥостоҕун, блокнот булунаҕын. Кэпсэтииҥ барыта ол буолар.
              Сайын Москваҕа олимпиада буолла. Киирэ-тахса ону көрөн аралдьыйабыт. Эмиэ сайынҥы лааҕырдарга баран кэллибит. Уонна үксүн дьуһуурустубаҕа тэпсэҥниибит. Мин Дьууруйу солбуйабын, Дьууруй миигин.
              Биирдэ эмиэ батальонҥа дьурууһунайдаан турдум. Отбой эрэ иннэ этэ. Арай көртүм хаһаарыма анараа баһыттан Сакаев диэн үһүс рота технига, старшай сержант сүүрэн иһэр. Кэллэ да үргүччү таһырдьа ыстанна. Хайдах эрэ киһи холуочук диэх курдук. Армияҕа кистээн аргылааһын ханна барыай. Онтон киирэрин көрбөтөҕүм. Старшиналара бары бааллар диэн дакылааттаабыта. Арай түүн аан оргууй сэгэйэн Сакаев киирэн кэллэ. Баһыттан атаҕар дылы бадараан.
              - Сүрэҕим тохтуу сыста. Узбектар тугу эрэ биэрбиттэр быһыылаах. Урут анаша тардар этим даҕаны маннык буолааччым суох. Атын туох эрэ күүстээҕи биэрбиттэр быһыылаах, бадараанҥа сытан өйдөннүм – диэн баран хаһаарыма түгэҕин диэки саллаҥныы турда.
              Наркотигы кыралаан тутталларын билэр этим. Конопляны куурдан тардааччылар. Биирдэ боруобалаан тардан көртүм. Сөбүлээбэтэҕим. Ол кэннэ чугаһаабатаҕым.
              Ити курдук кыралаан сыҕарыйан дьиэлиир кэммит тиийэн кэлбитэ. Киһи итэҕэйиэ суоҕун курдук да буоллар биһиги икки сылбыт бүтэр уһуга көстүбүтэ. Балаҕан ыйын сүүрбэ сэттис күнэ сассыардаттан чаҕылыйан күн да күн үүннэ. Сассыарда полканы барытын плацка стройдаттылар. Дьэ онтон штаб начальнига майор Горошко оборона миниистирин бирикээһин аахта.
              Приказ
              министра обороны СССР
              № 254 27 сентября 1980 года.
              г.Москва
              Об увольнении из Вооружённых Сил СССР в октябре – декабре 1980 года военнослужащих, выслуживших установленные сроки службы, и об очередном призыве граждан на действительную военную службу в соответствии с Законом СССР «О всеобщей воинской обязанности» приказываю :
              § 1. Уволить из рядов Советской Армии, Военно-Морского Флота, пограничных и внутренних войск в запас в октябре – декабре 1980 военнослужащих, сроки которым истекают до 1 января 1981 г.
              § 2. В связи с увольнением в запас военнослужащих, в соответствии с пунктом 1 настоящего приказа, призвать на действительную военную службу в Советскую Армию, Военно-Морской Флот, в пограничные и внутренние войска граждан, которым ко дню призыва исполняется 18 лет, не имеющих права на отсрочки от призыва, а также граждан старших призывных возрастов, у которых истекли отсрочки от призыва.
              § 3. Приказ объявить во всех ротах, батареях, эскадрильях и на кораблях.
              Министр Обороны СССР Маршал Советского Союза Д. Ф. Устинов.

              Бирикээс ааҕыллан бүтээтин кытта “Ураа” хаһыы бөҕө буолла ээ! Онтон үргүччү полка командирын бирикээһин аахта. Бирикээс тахсыбыт күнүгэр бастакы уон киһилээх партияны дембельлииллэрэ. Үөрүүлээҕэ ол бирикээскэ, “штабной крысалары” кытта, үс саха уола дьиэлиир буолбут. Чурапчыттан сылдьар Батаакап Бааска, Ньурба Антоновкатыттан Баһылаайап Бааска диэн развед ротаҕа сулууспалаабыт тустуук уолаттар. Ону кытта били миигин көмүскэспит Сэмиэнэп Бааска. Икки инникилэр спортивнай да, бойобуой да өҥөлөрө элбэх буоллаҕа дии. Онтон Сэмиэнэп Бааска постка туран массыына угоннаабыт киһини туппута. Онно уоппуска биэртэрэ. Дьиэлээри сылдьарын быһыытынан бастакы испииһэккэ киллэрэн дьитигэр ыыппыттара.
              Дьэ онтон саҕаланна ээ эмиэ да үөрүүлээх, эмиэ да кэтэһиилээх кэмнэр. Өссө алтынньы ортотугар дылы син сүүрбүт-көппүт буоллахпытына – онтон ыла ким да наадыйбат дьоно буола түстүбүт. Алтынньы ортотугар бастакы эшалон арҕаа аттанна. Биһиги онно баппатыбыт. Биримээнэ тэллэх курдук испииһэк ыйаабыттар этэ. Онон күн аайы штабка испииһэк көрө барабыт. Сырыы аайы кураанах төннөбүт. Арай төрдүс дуу хаһыс дуу эшалонҥа молдаваннарбыт бардылар. Сайыһан бөҕө. Кинилэр бараллар – эн хаалаҕын. Пополнение кэлэн барда. Таах сытыахтааҕар нэрээккэ баран кэлэбит.
              Биирдэ КПП-га хас да хонон кэллим. Кэлбиппэр Дьууруйум таһырдьа утары көрүстэ.
              - Ноо, итиннэ саҥа кэлбиттэргэ эн дэриэбинэҥ уолаттара бааллар – диэтэ.
              - Кимнээҕий ол?
              - Ээ бэйэҥ тахсан көр ээ – хоруйа холку.
              Тахсыбытым Болуодьа уонна Марк диэн уолаттар эбит. Миигин көрөөт үөрдүлэр ахан. Харахтарыттан уу-хаар баһаллар.
              - Биһиги кэлбиппит аҕыйах хонно да уһун баҕайы буолбут курдукпут. Онтон эн аҕыйах хонуктааҕыта армияҕа бараары сылдьарыҥ да – уже дьиэлээри сылдьар эбиккин – дэһэллэр.
              Дьэ оннук. Атын киһи армияҕа баран кэлэрэ түргэн баҕайы буолар. Онтон бэйэҥ сырыттахха икки сыл уһунуун! Эмиэ да күн бүтэрэ түргэн курдук да хонук хамсаан биэрбэтэ сүр. Оһуобанна ити бирикээс кэннэ биллэр эбит. Өссө сүүрэ-көтө сырыттахха арыый эбит буоллаҕына билигин олох сордоото. Ким да эйиэхэ наадыйбат, сүүрпэт-көтүппэт. Санааҥ эрэ хаһан ыыталлар диэн.
              Сэттинньи сэттистиирэ ааста да биһиги сытабыт. Киһи умуннулар дуу диэҕин курдук. Биирдэ эмиэ КПП-лаатым. Эмиэ хас да хонон баран кэллим. Кэлтим Толстихин суох.
              - Хайа Толстихинҥыт? Дьиэлээтэ дуо?
              - Каталажкаҕа.
              - Бай! Ол олорботоҕум диэн бэрибиэркэлии барда дуо?
              - Үнүр Лысенко целинаттан кэлтэ. Кэһиитин аргы аҕалбыт. Ону күөллээн баран таһырдьа тахсан замполитка түбэспит. Киһитэ дембель диэбэтэх Чернайга атаарбыт – Яптик быһаарар.
              Буоллахпыт ол. Дьиҥэр кини гауптвахтаҕа олоро илигэ ээ. Сарсыныгар күнүс селекторынан Магаданнары ыҥырдылар. Мин комендатураҕа баран Толстихиммын босхолоотум. Дембель диэбэккэ киччэччи кырыйан кэбиспиттэр. Киһим тахсаат штабка тэбиннэ.
              Киэһэ кэлэн хомунан дьиэлээтэ. Икки сыл бииргэ сылдьан эн миммитин билистэхпит дии. Тахсаары туран:
              - Ты мне “горбатый дембель” обещал – диэтэ.
              Биирдэ, кухняҕа нэрээткэ сылдьан хаһыытаа да хаһыытаа буолбутугар кэһэтиэх буолбутум. Ону санаатыгар тута сылдьыбыт эбит.
              Онон Толстихиммытын атааран баран эмиэ сыттыбыт. Саатар нэрээккэ да ыыппат буоллулар. Күнү быһа сыта-тура сатааһын сылаалаах эбит. Батальонҥа дембельлэр олох аҕыйах хааллыбыт. Бары да баран бүттүлэр. Биһиги эрэ күлүк курдук күлүҥнэһэбит.
              Сэттинньи 22 күнэ үүннэ. Эмиэ уу-чуумпу. Бүгүн эмиэ кураанах буолла диэн сыттыбыт.
              Отбой буолла. Дневальнайынан турар Бараан киирэн хаһыытаан хайа барда:
              - Бүтэһик дембельлэр бары штабка бара охсор үһүгүт!
              Дьэ ойдубут ээ! Тиийбитим уолаттар хочугураһыы бөҕө буолбуттар. Уочарат элбээбит. Бастаан фин. чааска, онтон строевойга киирэллэр эбит. Фин. чааска киирбиппэр бүтэһик үс ыйдаах хамнаспын 35 солкуобай 40 харчыны туттаран кэбистилэр. Строевой чааска дөкүмүөнмүн биэрдилэр уонна түүн бииргэ пуойас айанныырын эттилэр. Бүттэхпит ол! Икки сыллаах иэһим бүттэ! Билигин дьиэбэр! Били чааспар бастаан кэлэрбэр ленкомнатаҕа аҕа табаарыһым хаартыската ыйанан турарын кэпсээбитим. Билигин онно аны мин хаартыскам ыйанан турар. Кэлин кэлбит уолаттар ону көрөн мин курдук: “Бу мин билэр уолум” – диэн киэн тутта аллайыахтара.
              Хаһаарымаҕа кэлэн суунан-тараанан, таҥнан-саптан дьиэлииргэ бэлэм буоллубут. Уолаттары ыҥыран киллэрэн табааҕынан күндүлээтибит. Уура сытар буоккабытын таһааран иһэртибит. Уолаттар гармошкаҕа “Славянка”оонньууллар. Каптеркаттан тахсыбыппытыгар Бараан:
              - Батальон подьем! Уезжают последние дембеля! – дии-дии хаһыытыыр.
              Бүтэһик төгүл хаһаарыма аанын аһан тахсан 2-с КПП диэки хаама турдубут. КПП-га көрсөн баран станцияҕа бииргэ барыах буолбуппут. Бастакы КПП-нан киирбитим – иккис КПП-нан тахсан барбытым. КПП-га барар суолга итиннэ-манна хааман иһээччи баһаам. Ити барыта бүтэһиктэр уонна атаарааччылар.80-с сыл бүтэһик дембельлэрин кэннигэр КПП боруотата сабылынна. Аны бу боруотаны арыйан киирбэтэх киһи. Оннук да буолуохтаах.Биһиги оннубутугар атын уолаттар хааллылар. Биир уол оҕо сырыытын сырыттым! Саха, киһи чиэһин түһэн биэрбэтим! Икки сыл ийэ дойдум тирэҕэ буоллум. Кылаабынайа билигин дойдубар, дьиэбэр, дьоммор! Аҕынным даҕаны алааспын!
              Уезжают в родные края
              Дембеля, дембеля, дембеля!
              Никуда ни смотри
              В эти ноябрьские дни
              Всюду пьяные бродят они!

              0
              • Хомустан
                21 января 2014  

                .

                Аанчык.
                Военкоматтан тахсан остолобуой диэки хаамыстыбыт.
                - Ураа! Аны гражданскай дьоннорбут – дии-дии бэргэһэбитин үѳһэ быраҕаттыыбыт.
                Табаарыспынаан Дьууруйдуун, икки сыл бииргэ сулууспалаан, бүтэн – дойдубутугар маарыын сарсыарда самолёттан «чиккэс» гына түспүппүт. Бу военкоматка учётка туран тахсан иһэбит. Иккиэн, хара маҥнайгыттан – бастаан учёбкаҕа, онтон войскаҕа бииргэ сырыттыбыт. Иккиэн противотанковай взвод отделениятын командирдарабыт этэ. Сержаннарбыт.
                Уежают в родные края
                Дембеля, дембеля, дембеля.
                Никуда ни смотри
                В эти зимние дни –
                Всюду пьяные бродят они!
                - диэн ырыалаахпыт. Таҥас-сап мааны, килэбэччийэн олорор. Гормошка саппыкыбыт подковата ыраахтан «чыллырҕаан» олорор.
                Арай остолобуойга киирбиппит түгэх диэки остуолга, табаарыһым Павлик убайа Ѳлүѳсэ аһыы олорор. Дьэ тиийэн дорооболоһуу, куустуһуу бѳҕѳ буоллубут.
                - Скорайга суоппардыыбын, биир оҕолоох дьахтары кѳрдѳрѳ аҕалбытым. Аһаан баран чүѳчэбин ылан тѳннүѳм. Ээ эһигини ылан бѳҕѳ буолла5а. Миэстэ баһаам – диэтэ.
                Кэпсэтэ-кэпсэтэ аһаатыбыт. Павлик Монголияҕа сылдьар эбит. Иккиэн да суруксута суох муҥнаахтар – сүтэрсибиппит ыраатта. Бастаан суруйан иһэн сүппүтэ. Сааскы призывка хабыллан барбыт. Дьоммуттан сурук туппатаҕым эмиэ ыраатта. Хас да ый буолла. Онон сонун элбэх буоллаҕа.
                Дьэ, эбиэттээн бүтэн чүѳчэбитин баран ыллыбыт. Уонна биир миигиттэн аҕа уол баар. Дьууруйум биһигиттэн чугас дэриэбинэ уола. Оскуолалара восьмилетка буолан – биһиэхэ кэлэн, миигиттэн биир кылаас алын үѳрэммитэ.
                Дьэ онон айаннаатахпыт дии. Кѳрсүһүүннэн бытыыкка бөҕѳ хаһаанныбыт. Суолга хаста да тохтоон – аһаатыбыт. Чүѳчэбит – урут билбэт чүѳчэм эбит. Биир биэстээх оҕону илдьэ сылдьар. Мин почти испэтим. Дьиэбэр итирик тиийэр санаам суох. Хата Дьууруйум син туттумахтаата. Лаппа «мыччыһынна».
                Ол курдук айаннаан Дьууруйум дэриэбинэтигэр кэллибит. Ѳлүѳсэ тохтоон:
                - Ноо, Дьууруй түс дьиэҕэр кэллиҥ – диэтэ.
                Киһибит тахсан иһэн:
                - Дьиэм ханнаный? Ээ бу турар эбит – диэтэ.
                Киһибитин түһэрээт «сур» гынныбыт. Түннүгүнэн кѳрдѳхпүнэ – киһим сайыспыттыы батыһа кѳрѳн туран хаалла. Сайыспакка, икки сылы быһа – «все тяготы и лишения воинской службы» бииргэ тэлэн кэллэхпит, эн-мин дэстэхпит. Киһи бииргэ разведкаҕа сылдьар табаарыһа. Уулусса ортотугар, кыра чемодан оҕолоох, сайыспыттыы, кѳрѳн туран хаалбыта – билигин да харахпар баар. Холуочуйбучча уйадыйдаҕа даҕаны. Уол оҕото – строй иннигэр чиккэҥнээтэҕинэ кѳрүѳҥ этэ!
                Дэриэбинэм эрэйдээх оһохторо бур-бур буруолаан ыраахтан нэлэһийэн кѳһүннэ. Чугаһаатах аайы күндүтүйэн кѳстѳр буолла. Ол эрэн кур бэйэтэ кубулуйбута көстүбэт. Кулууп аттынан ааһан иһэн кѳрдѳхпүнэ: «Пираты ХХ века» - диэн афиша кѳстѳр. Мин чааспыттан араҕарбар эмиэ ол киинэ кѳстѳ хаалта.
                Массыына мин дьиэм иннигэр кэлэн хорус гынна. Мин покалаһан тахсан эрдэхпинэ Ѳлүѳсэ шинельбиттэн тардыалаата.
                - Ноо, эн манна олорбоккун, ити дьахтар түһэр – диэтэ.
                Мин, хайдах да ѳйдѳѳбѳккѳ, миэстэбэр «лах» гына олоро түстүм. Үйэм тухары олорбут дьиэм – хайдах атын дьон дьиэтэ буолбутун ѳйдѳѳбѳтүм.
                - Ноо, дьонуҥ кѳспүттэрэ. Билигин убайгар илдьиэм – диэтэ.
                Онон убайым аахха тиийэн түстүм. Дьиэҕэ киирбитим убайым аах үѳрэ кѳрүстүлэр.
                - Хайа, Брежневы кытта бииргэ киирэн кэллиҥ – диэтэ убайым.
                Онно кѳрбүтүм телевизорга – Брежнев хайа эрэ дойдуга тиийэн, самолёттан трабынан, түһэн эрэр.
                Дьэ итинник, икки сыллаах иэспин тѳлѳѳн дойдубар – тиийэн кэллим. Эбэм кыыһыгар балтыбын илдьэ барбыт. Быраатым убайыгар олорор эбит. Онон дьиэбит, төрөөбүт уйабыт, ыһыллыбыт. Билинҥиннэн ыллахха армияттан БОМЖ буолан кэлбиппин. Баар суох – тѳрѳѳбүт уйата, дьиэтэ суох хаалбыппыт. Мин кэлэрбэр кыраннан тиийбэтэхтэр. Ити билинҥи санаам. Оччолорго итинник санаа суоҕа, эдэр да буоллаҕым, үѳрүү да мэһэйдээтэҕэ.
                Саҥаһым маҕаһыынҥа сүүрэн «лимитин» биир кыһылы аҕалла. Аргыны “лимиттээн” ыалга биир эрэ бытыыкканы биэрэр буолбуттар эбит. Остуол хотойорунан ас тарта. Үѳрүү-кѳтүү үксээтэ. Дьэ дьэргэстэй ыһыаҕа саҕаланнаҕа ол. Икки сылы быһа дойдубун, дьоннорбун ахтыбыт да эбиппин. Оҕолор эрэйдээхтэр үѳрбүттэрин кѳрүѳҥ этэ. Саараама, олох хаамтарбаттар. Олох үлбүрүйэн олороллор. Ѳссѳ биир оҕоломмуттар. Онтукалара остуолга оҕо устуулугар «чалбааттана» олорор.
                - Убаай – дии-дии соһулла сылдьаллар.
                Киэһэ киинэҕэ бардым. Кулуупка тиийбитим уларыйбатах курдук. Эмиэ таһырдьа уолаттар хочугураһан тураллар. Эмиэ «сүгэ ыйанар» буруота. Санаабар бэҕэһээ эрэ манна табаахтаһа турбут курдукпун. Мин онно тохтоон кэпсэтии-ипсэтии бѳҕѳ буоллум. Эмиэ дорооболоһуу, куустуһуу, үѳрүү-кѳтүү, табаахтааһын. Миигин кытта ыҥырыллыбыт уолаттар бары кэлбиттэр. Бүтэһик мин эбиппин. Кѳрсүһүү уоҕа уҕараабытыгар кулуупка киирэн билиэппин ыллым. Биир үѳрбүт-кѳппүт билбэт кыыспар, арааста кэлии быһыылаах, билиэппин быстаран залга киирдим.
                Зал иһэ ыы-быччары дьон мунньустубут. Бастакы эрээттэргэ били оҕонньоттор, эмээхситтэр уруккуларын курдук олороллор. Икки сыл ааспатаҕын курдук. Санаабар бэл сонноро да уларыйбатах курдук. Киирэрбин кытта зал иһэ чуумпуран хаалла. Мин куруук буоларыныы, кэлин диэки харбыаластым. Дьон хараҕа барыта мин диэки. Билэр-билбэт сырайдарым бѳҕѳ. Саатар, били подкова тыаһа, чуумпурбут залга, сыалай взвод биир тэҥник тиҥилэхтээн иһэрин курдук тыаһыыр. Уонна икки сыл строевойдаабыт киһи походкам да уларыйдаҕа дии. Залы ортолоон истэхпинэ, дьэ «һуу» гыммыттыы, саҥа бѳҕѳ хойдо түстэ. Билээччи биллэҕэ, билбэттэр ыйыталаһан бардахтара. Быһата бүгүҥҥү киинэ иннинээҕи “сонун” буоллум быһыылаах. Зал түгэҕэр тиийэн миэстэ булан олордум. Кэлин биир подругам күлэ-күлэ:
                - Дьэ киһи эрэ соһуйуох курдук киирэн кэлбитиҥ, подковаҥ тыаһа лиһирдээн олороро – диирэ.
                Ити курдук икки сыл буолан баран дойдубар “регистрацияланным”. Киинэ кэннэ, тахсан иһэн, аанҥа үс кыыс хочугураһан тахсан иһэллэрин кѳрдүм. Хайдах эрэ олох кѳрбѳтѳх сырайдарым. Кинилэр да миигин саҥа кѳрбүттүү «тэрбэччи» кѳрѳллѳр. Биир син эттээх-сииннээх «пыш» курдук кыыһы оруу кѳрдүм. Хайдах эрэ киэҥ, хап-хара харахтарынан соһуйбуттуу көрүтэлиир.
                Таһырдьа тахсан Коляны, армияҕа, учёбкаҕа, бииргэ сулууспалаабыт уолбун, кѳрсѳ түстүм. Киһим кэлбитэ уонча хоммут. Онон старожил буоллаҕа. Били кыргыттар тахсан, дэриэбинэ соҕуруу ѳттүн диэки, кэккэлээн баран – кэккэлэтэ турдулар.
                - Ноо, ити хайа кыргыттарый?
                - Ээ, бытовойдар. Ааспыт субуотаҕа билсибитим.
                - Оттон ити кытыыга сылдьар кыыс ким диэний? Уоллаах дуо?
                - Аня диэн парихмакерша, уоллааҕын кѳрбѳтѳҕүм. Соторутааҕыта кэлбит үһү. Атыттара да сайын кэлбиттэр үһү. Хайа учебка кэннэ тѳһѳ бэркэ сырыттыҥ?
                - Үчүгэй. Оттон уолаттар?
                - Бары кэлтэрэ. Эн бүтэһиккин. Сарсын миэхэ биэскэ кэлээр, бэлиэтиэхпит. Уолаттарга эппитим. Уонна үҥкүү буолар. Бары формалаах кэлээриҥ диэбитим. Бииргэ сылдьыахпыт.
                - Чэ мин бардым сарсын кѳрсүѳхпүт – диэтим, саҥаһым кэтэһэн турарын кѳрѳн.
                - Ээ арба мин урукку эн дьиэҕэр олоробун – диэтэ, баран эрдэхпинэ.
                Сүүрэн саҥаспын ситэн – дьиэлээтибит.
                Дойду сир салгына тыынарга үчүгэйин. Бу баран иһэн дойдубар, дьоннорбор тѳннѳн кэлбиппин дьэ итэҕэйдим. Икки сылы быһа ыра гыммыт ырам – дьэ туолбут. Армияҕа сылдьан дойдубун ахтыбат этим диир киһини – олох итэҕэйбэппин. Саатар дьон барыта сахалыы да саҥарара – минньигэстик киирэр ини. Сайын эбитэ буоллар алааска баран аҕыйах күн сытыллыа этэ. Нууччалар ностальгиялара – биһиэхэ сахаларга «Алаас ахтылҕана» дэнэн эрдэҕэ. Билигин сааска дылы кэтэһэргэ эрэ тиийэбин. Сахам дьоно үчүгэйдэрин, кыргыттара олох сибэкки курдуктар. Ити Аня диэн кыыс «тэрбэччи» кѳрѳн кэрэтин. Чэ бэйи сарсын кѳрүллүѳ. Всё-таки санаабын сүүйдэ. Уонна били «бабнигым» оонньоотоҕо.
                Сарсыныгар Колябар биэскэ тиийдим. Бэйэм дьиэбэр аан бастаан ыалдьыт буолан киирдим. Хайдах эрэ дьикти баҕайы. Дьиэм тастыын атын буолбут курдук. Туохтан эбитэ буолла атыҥырыы кѳрдүм. Киирбитим киһим остуол толору ас тардыбыт. Дьиэ иһэ эмиэ уларыйбыт. Онтон дьэ ѳйдѳѳтүм. Атын дьон, атын мебель, атын обстановка. Аны бу мин дьиэм буолбатах! Атын ыал дьиэтэ!
                Уолаттар кэлбиттэр. Бары формалаахтар, килэһии-халаһыы бѳҕѳ. Мин киирбиппэр дьонум таҥнан бардылар.
                - Эн сыгынньахтаныма, билигин оскуолаҕа барыахпыт.     
                - Тоҕо?
                - Ээ оскуолалар кѳрсүһүү тэрийэллэр. Хата эн оруобуна кэлбиккин. Биэс аҥарга – военрук хоһугар баар буолуохтаахпыт. Онтон алтаҕа – залга оҕолордуун кѳрсүһүү буолар.
                Оскуолаҕа 9-10 кылаастарга НВП, начальная военная подготовка, диэни үѳрэтэллэрэ. Билинҥи санааннан толкуйдаатахха – уол оҕоҕо улахан туһалаах предмет эбит. Биһиги армияҕа олох бэлэмнээх тиийэр эбиппит. Ол да иһин армия олоҕун ыарырҕаппат эбиппит. Армияҕа эппиһиэрдэр Сахалары куруук тумус туттааччылар. Атын саллааттартан ордорон Сахалары бэйэлэригэр ыла сатааччылар.

                0
                • Хомустан
                  21 января 2014  

                  .

                  Сахалар үчүгэй саллааттар ахсааннарыгар сылдьааччыбыт. Икки сыл устата биир да Саха куһаҕаннык сылдьарын кѳрбѳтѳҕүм. Уопсайынан элбэх Саха сылдьыбыт Приморьетыгар сулууспалаабытым. Ардыгар: «Хайыһары» ыллаан диэрэтэн иһэр роталар баар буолааччылар. Дэлэҕэ полкан: «Чё китайцы наступают что-ли?» - диэн ыйытыа дуо! Онон военрукпутугар хойутаан да буоллар барҕа баһыыба!
                  НВП-га үѳрэнэр оҕолор бары формалаах буолааччыбыт. Тохсус кэннэ биир нэдиэлэ полевой лааҕырдарга сылдьааччыбыт. Дьэ онон военруктар улахан үлэни үлэлии сылдьыбыттар. Биһиги курдук молохочуостары диссипилиинэҕэ такайбыттар. Ол саҕанааҕы оҕолортон куһаҕан да киһи суох курдук. Мин саастыылаахтарбыттан хаайыыга да сылдьыбыт киһи суох. Баҕар ол, манна эрэ да буолуо. Билигин оскуолаҕа военруктар суохтара оҕо иитиитигэр улахан охсуу быһыылаах дии саныыбын.
                  Урут биһиги үѳрэнэрбитигэр, военрук, армияттан кэлбит дьону кытта көрсүһүү куруук оҥорор этэ. Дьэ бу сырыыга биһиги уочараппыт кэлбит эбит.
                  Киэҥ сиринэн тэлэһийэн, эргиллэн кэллэххэ оскуолабыт барахсан – кыра да буолар эбит. Үѳрэнэр саҕана – киниттэн улахан дьиэ да суох курдуга. Оҕо сааспыт уйата кур бэйэтэ кубулуйбатах курдук.
                  Тѳрдүѳ буолан оскуола кѳлүдүѳрүн устун, подковалаах саппыкыннан, «лиһир-лаһыр» үктээн иһэбит. Кѳлүдүѳргэ оскуола оҕолоро хайдах эрэ биһи диэки ымсыырбыт курдук кѳрүтэлииллэр. «Лиһир-лаһыр» үктээн военрук кабинетыгар тиийдибит. Дьэ бу биһиги элбэхтик мѳҕүллүбүт кабинеппыт. Биирдэ, охсуһууга кыттан баран, манна хоно сыспыттаахпын. Онно военрук «Эр киһи, солдат» туһунан түүн аҥардаах лексия аахпыта. Биирдэ мантан, тиэриилээх хаатыҥкалаах киирэн баран – бачыыҥка саҕаннан быһыллыбыт, хаатыҥкалаах тахсыбытым. Ол кэннэ үйэм тухары хаатыҥкабын тиэрбэтэҕим. Ол кэриэтэ уһун буоллаҕына быһабын. Тоҥсуйан:
                  - Разрешите – диэбитинэн кабинетка кутулла түстүбүт.
                  Байыаннай дьон быһыытынан военрукпутун:
                  - Здравия желаем – диэн эҕэрдэлээтибит.
                  Военрукпыт кыратык кырдьыбыт курдук буолбут. Офицерскай параднай формалаах.
                  Барыбытын кууһан сыллаталаан ылла, хараҕыттан уу-хаар баспыт.
                  - Вижу, вижу – дэтитэлиир.
                  - Дьэ уолаттар маладьыастар! Хайдах курдук саллааттары иитэн таһаарбыппыный?
                  Биһиги уйадыйан хааллыбыт. Учууталбыт маннык чараас дууһалаах киһи буолуо диэн билбэт да этибит. Киһибит хайҕыы кѳрѳр харахтара, долгуйбутун кистии сатыыра харахпар билигин да баар.
                  - Чэ уолаттар кѳрсүһүүннэн – диэт, ыскаабыттан биир буокканы «элээрдэн» таһааран остуолга турар стаканнарга кутта.
                  Охсуһуннаран баран иһэн кэбистибит. Учууталбыт охсуһуннарда эрэ.
                  - Уонна испэппит. Мин мероприятия ыытар киһи испэппин. – диэт бытыыккатын ыскаабыгар дьаһайан кэбистэ.
                  - Билигин торжественнай построение буолуоҕа. Эһиги армейскай бүтэһик парадкыт! Аны гражданскайдаргыт, ийэ дойдугутугар иэскитин чиэстээхтик тѳлѳѳтүгүт!
                  Көрсүһүү официальнай чааһа этэҥҥэ бүттэ. Ол кэннэ үҥкүү буолла. Биһиги кыратык сылдьа түстүбүт.
                  Онтон дьиэбитигэр баран аһаатыбыт. Үѳрүү-кѳтүү бѳҕѳ. Сѳп соҕустук олорон баран кулууптаатыбыт. Кулуупка тиийбиппит үҥкүү ортолообут. Дьэ үҥкүүлээн хоххуллуу бѳҕѳ буолбут. Цивилизация син кэлбит. Аны магнитофоннай запиһынан үҥкүүлүүр буолбуттар. Биһиги киирэн били Ленин бюһун анныгар хочугурастыбыт. Онтон одноклассниктарбыт кэлэн бэйэлэрин кругтарыгар ыҥырдылар. Кинилэр түгэх диэки базаламмыттар. Ол аата арыый “өҥнөммүттэр”. Армияҕа барар саҕана аан чугаһыгар хочугураһарбыт. Ленинмытыттан онно кѳстүбүт. Санаабар били бытовойдарым кыргыттарын кѳрѳ сатыыбын. Кэлэ иликтэр быһыылаах. Кѳстүбэттэр.
                  Син балайда үҥкүүлээн баран, эмиэ эргиллэн кѳрбүтүм – били Ленин анныгар хочугураспыттар ээ. Ким эрэ тардыалаабытыгар эргиллибитим Колям эбит.
                  - Ноо, бытовойдар кэлбиттэр. Барабыт дуо?
                  - Чэ.
                  - Онно-манна сүүрэлээмэҥ. Билигин барыахпыт . Одноклассниктар кѳрсүһүү тэрийэбит – Биэрискэ обургу кѳрѳ охсон. – Бүгүн баҕас биһиэнэҕит, сарсын ханна да сүүрээриҥ!
                  Дьэ ити Биэрискэттэн ханна да куоппаккын. Өссө «бабник» диэбэтэҕэр баһыыба!
                  Онтон сразу бардыбыт. Тахсан иһэн кѳрдѳхпүнэ Аня
                  - Хана бардыҥ? – диэбиттии ып-ырааһынан батыһа кѳрѳн хаалла.
                  Ол түүнү биир одноклассницам дьиэтигэр ыллыбыт. Кыргыттар барахсаттар ас-үѳл бѳҕѳнү тардыбыттар. Үѳрүү-кѳтүү, кэпсэтии-ипсэтии, ырыа-тойук, аһааһын-сиэһин, үҥкүү-битии.
                  - Били Милаҥ эн барбытын кэннэ уһаабатаҕа, дойдулаабыта. Уол оҕото дьэ сүрэҕин сүүйбүт быһыылааҕыҥ. Хайдах эрэ сырайдыын уларыйбыт курдуга. Аны кэлэ иликкиттэн бытовой кыргыттарын кѳрѳн бардыҥ дуу?
                  - Оттон наһаа да буолбатар.
                  - Эмиэ миигин хараҕа суох гынан бардыҥ. Маарыын Коляны кучуйан сүүрэ сыыстыгыт буолбат дуо? – диэн Биэрискэ дискуссияны түмүктээтэ.
                  Кинини кытта мѳккүһэн туһа суох. Билбит баҕайым. Биир паартаҕа олорбуппут да баар. Оттон Миланнан киирэн санаабын аймаата. Армияҕа сылдьан, сыта-тура толкуйдаан, Миланы солуута суохха – атаҕастаабыппын диэн санааҕа киирбитим. Онтон суруйан кѳрбүтүм да – суругум тѳннѳн кэлбитэ. Арааста, барбытын кэннэ толкуйдаммыппын.
                  Сарсыарданнан дьиэбин нэһиилэ буллум.
                  Понедельникка Колябынаан бытовойга бардыбыт. Таҥас тиктэрэ диэн. Армия иннинээҕи таҥастарым ханна тиийбиттэрэ биллибэт. Быһата армейскай таҥаспыттан ураты тугум да суох. Син таҥастаах-саптаах курдук сананар этим. Бэл фотоальбомум да суох буолбут. Мин курдук элбэх хаартыскалаах суоҕа. Кыра эрдэхпиттэн хаартысканнан дьарыктанарым.
                  Дьэ онон таҥас тиктэрэ бардыбыт. Икки этээстээх дьиэҕэ киирэн закройщицаҕа срочнай заказ түһэрдибит. Куртка уонна бүрүүкэ. Сарсын эбиэт кэннэ примеркаҕа кэлэр буоллубут. Онтон, “Парикмахерская” – диэни кѳрѳн, баттах кырыттарарга сананным.
                  Хоһу ѳҥѳйбүтүм Аня сурунаал кѳрѳ олорор. Биир да клиент суох эбит.
                  - Дорообо! Баттах кырыйаҕын дуо?
                  - Кырыйан. Кэлэн манна олор – диэтэ. Куолаһа хайдах эрэ минньигэс баҕайытык иһилиннэ.
                  Сиэркилэ иннигэр баар кириэһилэҕэ тиийэн олорунан кэбистим.
                  - Билсэбит дуо? Мин аатым … - диэтим.
                  - Билэбин. Миэнэ Аня – диэтэ.
                  - Баттахпын кѳннѳр эрэ, хайдах эрэ уһаабыт курдук.
                  - Наһаа да уһаабатар, чэ кыратык кѳннѳрѳн биэриэм - диэтэ сиэркилэҕэ кѳстѳр кыыс, покрываланнан саба-саба.
                  - Аня киэһэ тугу гынаҕын?
                  - Суох.
                  - Күүлэйдиибит дуо?
                  - Суох! Дьиэбэр үлэм элбэх.
                  - Онтон сарсын?
                  - Сарсын оройуонҥа киирэбин, манна пока үлэ суох. Химкабын иҥин ыллахпына субуота диэки тахсарым буолуо.
                  - Чэ оччоҕо субуотаҕа?
                  Сиэркилэҕэ баар кыыс күллэ. Күллэҕинэ ѳссѳ тупсар курдук.
                  - Наһаа ынырык киһигин дии?
                  - Хайдах?
                  - Кэлэ иликкиттэн уже эрийсэ сатыыгын.
                  - Хайдах? Оттон дойдубар хас да хоннум дии саныыбын дии.
                  Сиэркилэ кыыһа баттахпын кѳннѳрѳн бүттэ быһыылаах. Кыҥнанныы-кыҥнанныы баттахпын кѳрѳр.
                  - Киһи улаханнык кырыттарбат баттаҕын, эрийсэр эрэ туһуттан кырыттарабын диэбиккин билбэт үһүбүн дуо?
                  - Ол гынан субботаҕа туох диэтиҥ?
                  Аан тэлэллэ түстэ да – Коля сырайа мэлтэс гынна.
                  - Манна эбиккин дуу? Бүттүҥ дуо?
                  - Бүтэн, кэтэс тахсыам. – диэтим покрывалабын ыла-ыла.
                  - Харчыта тѳһѳнүй?
                  - Кырыйбатым даҕаны, бар-бар – босхо.
                  - Оттон субуота?
                  - Субуотаҕа тиийдэххэ кѳрүллүѳ.
                  Колябын кытта тахсан дьиэбит диэки хаамтыбыт.
                  - Ноо, мин кэпсэттим.
                  - Тугу?
                  - Оттон швеялары кытта.
                  - Сарсын эбиэт кэннэ диэбиттэрэ дии.
                  - Ээ, эн олох атын темаҕа сылдьаҕын.
                  - Ханнык?
                  - Эн парикмахершаҕыттан атыны кѳрбѳт буоллаҕыҥ. Ааспыкка билсибитим диэбитим дии
                  - Ону?
                  - Бүгүн эн биһи кинилэргэ ыҥырылынныбыт! Киэһэ аҕыска.
                  - Онтон Аня?
                  - Бу да киһи буккулланҥын! Биир дьиэ иһиттэн ханна барыай? Баар буолуо буоллаҕа дии! Арба, эйигин ол Аняҥ туоһуласпыт аҕай үһү. Кыргыттар, чып кистэлэҥинэн, кэпсээтилэр. Уонна табаарыскын булгу илдьэ кэлээр диэтилэр.
                  - Ол туох бырааһынньыгай? Эйигин билэр киһилэрин баҕар ыҥырдыннар даҕаны, причём тут я?
                  - Билбэппин! Наадыйбыт буоллаххына киирэн ыйыталас ээ!
                  - Мин как раз наадыйбаппын. Миигин ыҥырбатахтара. Миигинэ да суох сылдьаар.
                  - Киһи билиһиннэрээри гыннаҕына тоҕо тиэрэ түһэҕин?
                  - Чэ дискуссия бүттэ! Бэйэҥ кимнэ эрэ булан сылдьаар. Мин паас!
                  Онон, тараччы аккаастанан кэбистим. Колям киэһэ кимнээҕи эрэ кучуйан барыам диэтэ.

                  0
        • Хомустан
          21 января 2014  

          .

          Мин дьыалам субуотаҕа кѳрүллэр, онон субуотаҕа дылы тулуйар инибин. Дьиҥэр баҕа баара да, бугүнҥугэ аккаас ылан баран тоҕо да мэҥийдэхпиний. Туох эрэ бэлиэ күнэ буоллаҕына эрдэттэн бары да билээ эрдэхтэрэ. Аня миэхэ эппэтэх буоллаҕына, ол аата мин бүгүн барбаппын. Конкретнай отказ ылбыт киһи быһыытынан субуотабын эрэ кэтэһэбин.
          Сарсыныгар эбиэт кэннэ Колябар тиийдим. Киһим, саҥа туран, аһыы олорор. Кэтэһэн хоско киирэн олордум.
          Дьиэм олох атын. Ол олорон, аан үрдүнэн тайниктаахпын, ѳйдѳѳн кэллим. Туора дьон билбэт тайнига. Хос аанын үрдүгэр, холуода пааһыгар кыра хайа5ас баара. Онно куруук сээкэйбин кистээччибин. Илиибин укпутум туох эрэ хаһыакка сууламмыт баар. Хостоон таһааран кѳрбүтүм күѳх баанчыгынан эриллибит Вера суруктара буолан биэрдэ. Дьэ ѳйдѳѳн кэллим. Армияҕа барарбар түүн ааҕан баран – баанчыгыган эрийэн, хаһыакка суулаан баран укпутум. Вера, бүтэһик түүммүтүгэр, биир баанчыгын устан:
          - Саныы сылдьаар – диэбитэ.
          - Хайа бардыбыт дуо? – диэни истэн, барытын сиэппэр уктан кэбистим.
          Дьиэттэн тахсан – бытовой диэки хаамтыбыт.
          - Дьэ ноо, бэҕэһээ барсыбакка кѳртѳн маттыҥ. Түүнү быһа оонньоотубут. Эйигин ыйыталаһаллар этэ. Чэ-чэ парикмахершаҥ суох этэ. Хоско утуйа сытар диэбиттэрэ. Маарыын биэс саҕана кэллим. Дьэ биир кыыһы туттум ээ. Арба били киномеханик кыыс эмиэ онно баар эбит.
          Бытовойбутугар тиийэн примеркаланныбыт.
          - Кэтэһиҥ, чаас аҥаарынан бүтүѳ – диэтилэр.
          Кэтэһэ таарыйа, эмиэ парикмахерскайга бардым. Онтум – хатааһыннаах. Чаас аҥаарынан таҥаспытын ылан дьиэлээтибит.
          Сарсыныгар, массыына тутан, эбэм аахха бардым. Эбэм эрэйдээх лаппа хотторбут. Хараҕыттан уу-хаар баһа-баһа сыллаан бахсырытар. Балтым да лаппа улааппыт.
          Эбэм:
          - Эн барбатаҕыҥ буоллар, бары, бииргэ олоруо этибит – дии-дии айманар. – Бэйэбит дьиэбит үчүгэй да этэ. Куруук ону саныыбын.
          Ол курдук онно үс хонон баран – субуотаҕа тѳннѳн кэллим. Киэһэ саҥа танаспын кэтэн үҥкүүгэ тэбинним.
          Театр вещалкаттан саҕаланар, оттон кулууп тас кирилиэстэн. Эмиэ кѳрсүү, куустуһуу, табахтааһын. Ритуалы тутуһан баран иһирдьэ киирдим. Уолаттар киирэ түһүүгэ бильярдтыы сылдьаллар. Эмиэ, эмиэ… Быһата регистрацияланным. Фойе диэки ѳҥѳйѳн кѳртүм – син, дьон элбээбит. Кыратык бильярд кѳрѳ түһэн баран, сыгынньахтанан фойеҕа киирдим. Эмиэ «эһэбит» анныгар баран турдум. Хантан эрэ Колям баар буолан хаалла.
          - Хайа, хаһан кэллиҥ?
          - Маарыын эбиэт кэннэ.
          - Ноо, били кыыһыҥ эмиэ бүгүн кэлбит үһү. Баар. Мин олору кытта үҥкүүлүү сылдьабын.
          Бардыбыт – диэн баран, дьон быыһыгар киирэн сүтэн хаалла.
          Батыспатым. Тохтоон кѳрүнэ түһэр санаалаахпын. Хайдах куруук атаакаҕа сылдьыллыай. Аттыбар Бииктэр кэлэн тохтоото. Кини эмиэ миигинниин үѳрэммитэ, учёбкаҕа эмиэ бииргэ сылдьыбыппыт. Войскаҕа Колялыын сылдьыбыттар. Уҥуохпут да, хатыҥырбыт да майгыннаһар. Ол гынан баран спортсмен бэрдэ. Бэйэтин лаппа кыанар уол. Коля биһикки кини аҥар да атаҕар да тиийбэт дьоммут.
          - Ноо, ол хайа кыыһый?
          - Ону мин хантан билэбин?
          - Ээ били Николаевна кыыһа эбит буолбат дуо?
          - Кырдьык, били кыра ырыаһыт кыыс баара дии.
          - Ол, ол. Тупсубут ахан дии – диэтэ да ол кыыс диэки тэбэ турда.
          Түргэн музыка бүтэн зал ортото ыраастаныыта – дьэ кѳрдүм. Түгэх диэки муннукка тураллар эбит. Коляны кытта хас да уол, олор аттыларыгар, аалыҥнаһа сылдьаллар. Быһата конкуреннар. Буоллун. Мин да отунан-маһынан оноһуллубут буолбатахпын! Аня кими эрэ кѳрдүүр курдук залы эргитэ кѳрүѳлүүр. Биир уол иннигэр элэҥниир. Хаачыгыраан-кыычыгыраан вальс музыката дьэ холбонно. Хайдах эрэ зал иһэ үѳһэ тыынарга дылы гынна. Ону кытта түһүнэн кэбистим. Урут да зал кытыытынан сылдьыбат этим, билигин да быһалыы түстүм. Аҕыйахта атыллаат Аня иннилэригэр хорус гынным.
          - Разрешите – диэн буолла.
          Аня хайдах эрэ үѳрбүт курдук буолла уонна илиитин биэрдэ. Сиэтэн зал ортотугар киллэрэн эргийэн бардым. Кыыһым хара харахтара эргийдэх аайы эрэллэнэн истилэр. Хайдах да уһата сатаабыт иһин – музыка бүттэ. Кыыспын дьүѳгэлэригэр дылы атаардым. Аныгыскы үҥкүүгэ эмиэ ыҥырыах буоллум. Кыыһым нарын баҕайытык кѳрѳн ылла. Тахсан истэхпинэ кэннибиттэн били уол ситэн кэллэ.
          - Ноо, ити мин кыыһым. Аны чугаһыаҥ да кэлэйиэҥ! – диэн саанардаах буолла.
          - Оттон ѳссѳ да чугаһыыр санаалаах турабын. Претензиялаах буоллаххына этэн кэбис.
          - Оччоҕо таҕыстыбыт. – диэн баран, тас аан диэки хаама турда.
          Дойдубар кэлиибин охсуһууннан саҕалыахпын баҕарбатар даҕаны – тахсарга тиийиллэр. Дембель мааркатын хайдах түһэн биэриэмий! Итинник дьыалаҕа урут да сутуругунан далбаатаныы баара. Уонна, армия иннинээҕи, бүтэһик охсуһуубун санаан ыллым. Таһырдьа тахсан – кулууп кэннигэр бардыбыт. Кэннибититтэн батыһан уонча уол таҕыстылар.
          Тиийэн тохтоотубут. Түѳрт хас уол сиэх-аһыах курдук тутталлар. Молохочуостар буоллаҕа. Мин бу оскуолатын, үс сыллааҕыта, бэйэм тириибинэн ааспытым. Сынтарыйдыҥ да сииллэр. Били маарыынҥы уол балаһыанньа хаһаайынын курдук туттар. Акаарыны булбуттар. Арааста кыратык сыыстардыгыт ээ.
          - Эн тоҕо киһи забивайдаабыт кыыһын эккирэтэҕин?
          - Ол хаһан забивайдыы оҕустуҥ? Тоһоҕо үһү дуо забивайданар?
          - Бүгүн танцыга! Эн сытыҥ да суоҕа!
          - Тохтууруҥ буолуо! Мин уруккаттан билэр кыыһым – диэн кубарыттым.
          - Үнүр кэлээт билбит үһүгүн дуо? Дембельбин диэн ѳҥнѳнѳѳрү гынаҕын дуо! – дии-дии, силэ бырдаҥалыы-бырдаҥалыы сырайа субу чугаһаан кэллэ.
          Армияҕа: «Лучшая защита это нападение» - диэнҥэ үѳрэммитим. Онон дьыаланы уһаппакка сананным, таһырдьа ыам ыйа буолбатах. Итинник буоллаҕына кулгаах да түһүүһүк. Уонна уолаттарым кэннибэр баалларын билэбин. Толпалаары гыннахтарына кѳмѳлѳһүѳхтэрэ. Сырайа мэлтэс гынаатын кытта – сонно сотон кэбистим. Табаарыстара успейдаан киһилэрин эрэ хаптылар.
          - Сынки!, өссө дембельлэргэ ыстаҥалаары гынаҕыт дуо? Оннооҕор буолуоҕу кѳрдүбүт ини! Киһигитин хомунуҥ, аны бу боппуруос сабылынна – диэбитинэн кэннибиттэн Коля баар буола түстэ. Ынараанҥылар киһи эрэ буоллаллар – тэск*****илэр. Дакылааччыт мѳлтѳѳбүтүнэн мунньах сабылынна.
          - Чэ кириэх. Маарын миигин кытта бартыҥ буоллар – маннык буолуо суоҕа этэ. Онно быһаарыа этибит. Чэ буолбут да буолбут. Манныга даже үчүгэй. Аны ыстаҥалыахтара суоҕа.
          Ыксал-тиэтэл бѳҕѳннон кулуупка сүүрдүбүт. Халлаан лаппа тымныйбыт. Кулуупка киирбиппит дьон сырайа барыта биһиги диэки. Билиард остуолун аттыгар турар уолаттар:
          - Хайа боппуруоһу быһаарбыккыт тоҕо түргэнэй? Дембеллэр диэх курдук – дии-дии күлсэллэр.
          Вешалкаҕа киирбиппэр биир уол илиим диэки ыйан баран:
          - Илиигин ханна ѳлѳрдүҥ? – диэтэ.
          Онно ѳйдѳѳн кѳрбүтүм, илиибин дьукку охсубуппун, хаан таммалыы сылдьар эбит. Сиэппиттэн платок ылан илиибэр туттабын. Баас миэхэ түргэнник оһооччу. Арай Приморьеҕа кыайан оспокко сордообута. Илиим хаана бу да сырыыга түргэнник тохтоото. Платогунан хаанын соттон баран үҥкүүбүтүгэр киирдибит.
          Киирэн ынтах түгэххэ аастыбыт.
          - Хайа Коля ханна сылдьаҕытый? Табаарыскын билиһиннэриий – дии-дии биир кыыс күлэн бычыгырыыр.
          - Ээ таһырдьа тахсан киирдибит. Бу мин табаарыһым …
          - Мин Машабын, бу Даша, бу Катя, бу Рита оттон Анялыын билсэҕит быһыылаах.
          Аня үѳрбүт хараҕа – кылапаччыйан ылла. Дьэ онтон ыла киэһээни быһа Анялыын үҥкүүлээтибит. Музыкалар быыстарыгар ону-маны кэпсэтэбит. Хайдах эрэ уруккаттан билсэр курдукпут. Аня оройуон кииниттэн сылдьарын, быйыл үѳрэҕин бүтэрэн кэлбитин биллим.
          - Маарыын манна биир уол баара. Олох тыыннарыа да суох курдук туттара. Барбыт дии, хата.
          - Мин кэлбиппин кѳрѳн паастаатаҕа дии.
          - Хайдах эрэ паастыах курдук буолбатах этэ.
          - Ээ билбэтим, мин кѳрбѳтѳҕүм дии. Мин кэлэрбэр суох этэ дии?
          - Чэ кырдьык, барбыт быһыылаах, кѳстүбэт.
          - Аня миигин күүттүҥ дуо?
          - Хаһан икки-ардыгар билэн күүтэбин?
          - Оттон үнүр билсибэтэхпит дуо?
          - Ол билсии үһү дуо – диэн баран үѳннээх баҕайытык кѳрѳн кэбистэ.
          Үҥкүү бүтэн тарҕаһыы буолла. Колялыын тахсан кирилиэскэ турабыт.
          - Ноо, ынтах эрдэ тиийдэххинэ кэтэһээр – бииргэ тѳннүѳхпүт диэтэ.
          - Арай кэлимэ, үлүйэбин дуо?
          - Чэ, чэ наһаа хойутуом суоҕа. Үлуйүѳҥ суоҕа.
          Кыргыттар тахсан уҥа-хаҥас хаамсыы саҕаланна. Аня тахсаатын кытта уҥа ѳттүгэр баар буоллум.
          - Хайа Аня ханна олороҕун?
          - Бытовой уопсайыгар. Кыргыттардыын.
          - Ол ханна баарый?
          - Оттон бытовой аттыгар. Икки этээстээх дьиэҕэ.
          Ону-маны кэпсэтэ-кэпсэтэ дэриэбинэ түгэҕин диэки хаамыстыбыт. Хайдах да хаампыт иһин дэриэбинэ иһэ тѳһѳ дуоннаах буолуой. Икки этээстээх дьиэҕэ тиийэн иҥиннибит. Кыратык ону-маны кэпсэтэ түһэн баран, сарсын, киинэҕэ кѳрсүѳх буолан араҕыстыбыт. Колям ханна да кѳстүбэт. Аралдьыйан хаалан – инники да хойут да барбытын кѳрбѳтѳхпүн.
          - Ээ чэ, дьиэлиэххэ. Муммат ини – диэн баран уулуссаҕа тахсан дьиэм диэки тэпсэҥнээтим.

          0
          • Хомустан
            21 января 2014  

            .

            Биир переулогы ааһан истэхпинэ, муннуктан, үс күлүк араҕыстылар.
            - Сүгүн аһарбат буоллулар. Эрэйиин! Эмиэ далбаатанабын дуо – диэн санаа охсуллан ааста.
            Үс уол күлүгэ иннибэр бу барыс гыннылар.
            - Дьэ уһуннук кэтэһиннэрдиҥ дии? Чуут чороччу тоҥо сыыстыбыт – дии-дии били маарынҥы уол, перегар сытынан аҥылыйан, бу мэлэс гынна.
            - Уһатан туһа суох – дии санаат эмиэ кибилиннэрдим.
            Син-биир таптым. Ону кытта саҕаланна эбээт сутурук тыаһа. Хаста да сынааҕым аһыйбахтаата. Ол сылдьан эмиэ, кими эрэ, таптым быһыылаах. Эмискэ уҥа харахпар уот сардыргыы түстэ. Хаарга тобуктуу түстүм. Илиибинэн сырайбын саба тутуннум. Миигин тыыппаттар да охсуһуу бара турар. Ыһыы-хаһыы бѳҕѳ. Онтон атахтар тыастара түргэн-түргэнник куучугуруу турда.
            - Миигин кэтэһээр диэбитим дии. Тоһуйуохтара дии санаабытым ээ. – Колям кэлэн турар эбит, – шакаллар.
            - Чэ тур, биһиги да кинилэри тосторун биэрдибит быһыылаах.
            - Хараххын сии сыспыттар. Мэ хаарынан тутун.
            Сарсыныгар туран сиэркилэҕэ кѳрбүтүм – сиэркилэттэн миигин, аҥар ѳттүгэр күѳх ачыкылаах, киһи уун-утары кѳрѳн турар. Хаарынан туттубут буолан испэтэх. Дьэ проблема бѳҕѳ үѳскээн таҕыста. Бугүн маннык киинэлээбэппин. Дураку ясно! А на свидание хочеться! Сэрилэспитим да баар.
            Киэһэлик Колябар бардым. Киирбитим били үс уол онно кэлэн олороллор. Сырайдара-харахтара мѳлтѳѳбүт. Онон-манан фингаллаахтар. Били былдьаһар уолум утары туран кэллэ.
            - Дьэ, убаай сыыһа быһыыламмыппыт. Саатар хотторон баран – тохтооботохпут. Онон убаай бырастыы гын! Эйигин манна кэлиэ диэн кэтэһэн олоробут – дии-дии илиитин уунна.
            Онон илии тутуһан иллэстибит. Сыыһаларын ѳйдѳѳбүт буоллахтарына мин да тоҕо ѳстүйдэмий. Тем более, бэйэм саҕалаан баран. Откупнойдарын икки буоккалаахтар. Эйэлэһии туһугар биири сотон кэбистибит. Онтон уолаттар сып-сап хомунан бардылар.
            - Ноо, мин киинэҕэ барбаппын. Маннык хайдах барыамый. Эн бар миигин кэлиэ диэр. Киинэ бүтүүтэ таһырдьа кэтэһиэм. Охсуһууну кэпсээйэххин.
            Киинэ бүтүүтэ кирилиэскэ турунан кэбистим. Киинэ бүтэн дьон бѳҕѳ хочугураһан таҕыста. Колям эмиэ таҕыста.
            - Билигин тахсыахтара. Эйигин ыйыталаһан бѳҕѳлѳр. Охсуһуу буолбутун истибиттэр. Хантан истибиттэрэ буолла. Уулусса да кураанах курдуга.
            «Оҕонньор бэйэҥ быктаран баран сиикэйдиигин дуу, хайдах дуу» - дии санаатым.
            Ол икки ардыгар кулууп иһиттэн кыргыттар бу мэлтэс гына түстүлэр. Сонно мин Аня ойоҕоһугар баар буола тустум.
            - Привет!
            - Привет!
            - Хайа Аня тѳһѳ үчүгэй киинэни кѳрдүгүт? Кыратык хаала түһүѳххэ эрэ.
            - Үчүгэй. Кѳрбүт киинэм да буоллар. Эйигин бэҕэһээ охсуспут диэбиттэрэ дии.
            - Наһаа да буолбатар. Ол ким кэпсии оҕуста?
            - Оттон маарыын Коля кэпсээн эрэрэ. Уонна хараҕыҥ биримээнэ фонарик курдук дии – диэтэ күлэ-күлэ.
            - Дьэ бэйикэй! Ол Коляҕытын тоһун ылыллыа. Аһаҕас айах эбит дии. Табаарыс да буолаахтаан – кырдьык-хордьук сутурукпунан далбаатанабын.
            - Хараҕыҥ ыалдьар дуо?
            - Суох?
            - Маарыын кэпсээбитигэр куттанан бѳҕѳ.
            - Туох диэтиҥ?
            Кыыһым ѳйдѳѳбѳккѳ ис санаатын быктарбытын ѳйдѳѳн ах барда.
            - Аня кырдьык куттаммытыҥ дуо?
            - Санаабар хараҕа тэстибитэ буолуо дии санаабытым.
            Ол икки ардыгар уопсайга тиийэ оҕустубут. Подъездка киирэн кирилиэс анныгар турдубут. Оргууй кууһан ылан уураан бардым. Кыыһым бастаан кэмчиэрийиэх курдук буолан баран, эппиэттэһэн барда. Оргууй алараа уоһуттан саҕалаан тылын оборон ыллым. Санаабар уһун баҕайытык турдубут.
            - Наһаа ынырыккын дии.
            - Ол аата?
            - Ѳй-тѳй биэрбэккин дии
            - Аня тугу уһатан-кэҥэтэн. - Оттон сразу итинник буолуо дии санаабатаҕым ээ.
            - Уураспыппыт куһаҕан дуо? Мин астынным.
            - Мин эмиэ.
            Эмиэ уураһан бардыбыт. Бу сырыыга кыыһым довольно хорсуннук эппиэттэстэ.
            - Уураһан бүтүҥ! Киириҥ – диир саҥаттан икки аҥыы бардыбыт. Туттубуппут тургэнин кѳрүѳҥ этэ. Туораттан күлүүлээх буолуо.
            Кыратык тура туһэн баран үс нүөмэрдээх квартираҕа киирдибит. Кухнялыын түѳрт хостоох дьиэ эбит. Кухняҕа оһох аттыгар икки табаах уота кылаҥныыр. Залга үс кыыһы кытта икки уол остуолга олороллор. Сыгынньахтанан – залга киирдибит. Остуол ортотугар хаарты бѳҕѳ сытар. «Дурактыы» олороллор эбит. Сонно – устуул биэрэн олортулар. Аанчык:
            - Мин оонньообоппун, кѳрүѳм эрэ – диэтэ.
            - Саҥа киирбит киһи имит – диэн баран, холуоданы миэхэ, бобуччу, туттаран кэбистилэр.
            - Дурак буолбут киһи сразу фантигын биэрэн иһэр – диэн аттыбар олорор Маша диэн кыыс быһаарда.
            Аня кэннибэр устуулга ѳйѳнѳн турар. «Имит» - диэбиккэ дылы имиллэн хаалбыт хаартыны буккуйбута буолаат түҥэттим. Дьэ оонньоотохпут үһү. Бастакы оонньууну син туораатым.
            - Аанчык оонньообот буоллаххына саатар фантигы хомуй – диэн Маша дьаһалымсыйда. Онон бастакы фантик Аанчык илиитигэр киирдэ. Балайда оонньоотубут. Син тулуйбахтастым. Сыыһа түһээри гыннахпына Аанчык кымаахтаан биэрэр. Оччоҕо тохтоон хаалабын. Сорохтор хастыыта да буоллулар.
            - Бу күѳх харахтаахпыт кѳҥдѳйдүү кѳрѳр дуу, хайдах дуу – тоҕо буолбатый? – дэһии элбээтэ.
            - Аанчык этэн биэрэ турар буолбат дуо? – биир уол дьорҕойор.
            - Олох да эппэппин, бэйэн акаары буолбуккар мин туох буруйдаахпыный?
            - Саатар били дьон ханна түстүлэр? Даша уураһан бүтэн кухняттан кэлиҥ эрэ, бу күѳх хараххыт – сатанарыттан ааста.
            Кухняттан сырдыкка икки күлүк тахсыбытыгар кѳртүм – биирэ били мин Колям эбит.
            - Кэлиҥ манна олоруҥ, мин туруум – штрабым онто суох элбээтэ. – диэн Маша турда.
            - Ээ миэнэ да хас да буолла – диэн биир уол кѳҕүрээтэ.
            Бу сырыыга «имитии» Коляҕа түбэстэ.
            - Дьэ күѳх хараҕы кэһэтиҥ, оҥорботоххутуна бэйэҕит ыллыаххыт – дии-дии Маша бычыгырыыр.
            Бу да сырыыга хаарты миэхэ таҕыста. Арай бүтэһик оонньууга Аанчык кымаахтаабытын туора олорор Маша кѳрѳн айдаарсан ыллыбыт.
            - Мин олох да эппэтим – диэн Аанчык ылларбата.
            Онон хаартылаан бүттүбүт.
            Дьэ штраф толоруута буолла. Сорох ыллыыр, сорох хоһоон ааҕар, бѳтүүктүү хаһыытааччы, ынахтыы маҥырааччы, сылгылыы кистээччи – бары бааллар.
            Оонньуу бүтүүтэ, Коля аан диэкиттэн биир буокканы кытта, биир «Тамянканы» элээрдэн аҕалла. Сып-сап остуол тардылла оҕуста. Иһит-хомуос тыаһаата. Эр дьонҥо буокка кутулунна, оттон кыргыттарга «Тамянка».
            - Дьэ бүгүн мин табаарыһым, однополчаниным армияттан кэлбитин бэлиэтиибит – диэн киһим тыл этэн кэҕийэн барда.
            – Кыратык табаарнай кѳрүҥэ да буортуйдар мин табаарыһым – киһи киэнэ кэрэмэһэ, саллаат киэнэ сатабыллааҕа! Мээнэ киһини сэбиэскэй армия сержана оҥорботтор! Сырайа да сэриигэ ылбыт бааһа. Эр киһини фингал киэргэтэр. Чэ, мин табаарыһым – этэнҥэ сылдьан кэлбитин туһугар, бу үрүүмкэни «тас» гыннаран баран – тааһын эрэ хаалларыҥ! – диэннээх буолла.
            Бу киһи хаһаанҥыттан тыл этэр буолбутай? Урут сѳбүнэн да соҕус араатар буолара. Муннун анныгар «Чэ» - диэнтэн атыны билбэт курдуга. Арааста армияҕа постоянно тыл эттэрэ сылдьыбыттар быһыылаах.
            Иһиттибит дуу, истибэтибит дуу диэбиттии иһиттэрбитин кураанахтаан кэбистибит.
            Күѳ-дьаа, ону-маны кэпсэтэ-кэпсэтэ били иһиттэри дьаһайан кэбистибит.
            Онтон мин Анялыын кухняҕа бардыбыт. Официально – табаахтыы, неофициально уураһа. Ааны «лип» сабан кэбистибит. Дьэ уонна саҕалаатахпыт дии.
            Куустуһан туран уураһыы кытаанаҕа. Тохтоон, тыын ыла-ыла чобурҕатыһыы.
            - Маарыын охсуспуккутун истэн баран сүрэҕим айахпар тахса сыыспыта.
            - Кырдьык куттаммытыҥ дуо?
            - Кырдьык.
            - Үстэр этэ дуо?
            - Ээ оннук ини, ааҕа турбут суоҕа. Ааһыаҕа.
            - Мин эйигин бүгүн кэлбэтэ буолуо диэн санаабытым.
            - Оттон бэҕэһээ обещайдаабытым дии. Уонна эйигин көрүѳхпүн олус баҕарбытым.
            - Мин эмиэ.
            - Аня мин эйигин Аанчык диэн ааттыам. Отуо Аня диэн хайдах эрэ.
            - Миигин дьонум Аанчык дииллэр, эн да оннук ааттаатаҕыҥ дии.
            - Аанчык эн субуотаны кэтэспитиҥ дуо?
            - Нэдиэлэни быһа ынтах үлэлээбитим. Понедельника таһааран биэриэхпит диэбиттэрин – пятницаҕа хомунан кэлэ турбутум.
            - Аанчык, мин эйигин кэлбит күммэр киинэ кэннэ кѳрбүтүм.
            - Мин эмиэ. Бастан киинэҕэ киирэргэр кѳрбүтүм. Кѳрбѳккѳ да хаалыахпын атаҕыҥ тыаһа улахана бэрдэ.
            - Оттон мин тахсан иһэн кѳрѳѳт миэнэ буолуо дии санаабытым.
            - Оттон мин – эмиэ биир киһиргэс кэлбит дии санаабытым.
            - Хайдах?

            0
            • Хомустан
              21 января 2014  

              .

              - Оттон саппыкыта подковалаах, бэргэһэтэ кэтэҕэр, ѳтүүктээх шинеллээх. Дембеллэр бары ону-маны кыайбыт баҕайы курдук туттанҥык би-бис бииргит.
              - Оттон биир таҥастаах буолан баран майгыннаһыахпыт суоҕа дуо?
              - Син биир биһиги эрэ диэбиттии туттаҕыт.
              - Оччоҕо миигин киһиргэс диэбитин дуо?
              - Оннук санаабытым эрэ.
              - Онтон сарсыныгар үҥкүүгэ кѳрѳн аххан турарыҥ дии?
              - Кѳрбѳккѳ. Саппыкыннан лаһыйа сылдьар киһини. Мин киирбиппэр тахсан барбыккыт дии.
              - Ол күн эйигин үҥкүүгэ ыҥыраары гыммыппын – тутан илдьэ бартара.
              - Аһары, тутуллан иһэр курдук буолбатах этиҥ дии.
              - Кѳрсүһүү оҥоробут диэн тутан бартара.
              - Тѳһѳ бэркэ көрүстүгүт?
              - Үчүгэй буоллаҕа дии. Эн тѳһѳ бэркэ үҥкүүлээтиҥ?
              - Үчүгэй.
              - Били бэҕэһээнҥи ыччаты кытта тэйдигит дуу?
              - Суох. Бэҕэһээ эн эрэ иннигэр – баар буолта. Эрийсэ сатаан бѳҕѳ этэ.
              - Аанчык үнүр баттах кырыттарарбар тоҕо киэһэ кэлээр диэбэтэххиний?
              - Оттон Коля эттэҕинэ кэлиэ дии санаабытым. Кэтэспитим ээ. Онтон кэлбэтэххэр хоско киирэн сыппытым.
              - Мин эйигин ыҥырбатаҕа диэн барбатаҕым.
              - Маша киирэн кэлбэтэх диэбитэ.
              - Мин субуотаҕа диэбитэ диэн – субуотаны эрэ кэтэспитим.
              - Мин эмиэ субуотаны кэтэспитим.
              - Кырдьык киһиргэс диэбитиҥ дуо?
              - Бэҕэһээ үҥкүүгэ эмиэ охсуспуккут дуо?
              - Суох, кѳннѳрү быһаарсыбыппыт.
              - Охсуһуу буолла диэбиттэрэ. Онтон эн киирбиккэр үѳрбүтүм.
              - Кырдьык дуо?
              - Санаабар, кырбаабыттара буолуо диэн куттана санаабытым. Били уолаттар кэннигиттэн тахсан иһэллэрин кѳрбүтүм.
              - Ээ кѳннѳрү быһаарсыбыппыт. Ону кыайан ѳйдѳѳбѳккѳ тоһуйа сылдьаллар этэ.
              - Наһаа ынырык дии.
              - Маарыын проблеманы быһаарбыппыт.
              Ити курдук ол түүнү быһа кэпсэтэ-кэпсэтэ таптаһан таҕыстыбыт. Сарсыарда дьиэбэр дьонум туруулара тиийдим.
              Ол курдук уонча хонук ааста. Киэһэ буолла да Аанчыкпар сүүрэбин. Биир сарсыарда сопхуос биригэдьиирэ киирэн кэллэ.
              - Дьэ, ноо армияттан кэлбиккинэн эҕэрдэлиибин!
              - Ээ оттон дьон бары сылдьан кэлэр сирэ.
              - Чэ, ноо сѳбүн сынньаннын, сарсын субай хотонугар – кѳѳнньѳрбѳ буһарааччыннан тахсаҕын. Онно Сэмэн оҕонньор баара буолуо, кѳрдѳрүѳ. Испиэскин ити күүлэҕэ аҕалан бырахтым. Сарсыарда хойутаайаҕын. – диэн чиҥ-чаҥ этэн кэбистэ.
              Сынньанан бүттэхпит ол. Хата киһиҥ испиэһэ бэлэм ээ.
              Сарсыныгар испиэспин кэтэн фермалаатым. Ынах бѳҕѳ маҥырыы турар хотонугар, сыһыары тутуллубут хочуолнай – хаһаайына буоллаҕым ол. Киирбитим Сэмэн оҕонньор оһох иннигэр атырдьах уктана олорор.
              - Дьэ ноо оһоҕуҥ бу баар. Мас таһырдьа. Уотурбаҥ ити аан аттыгар кыстанан турар. Хотон икки ѳттүгэр биэс чаан баара буолуо онно уу кутан оҥорбутунан бараҕын. Лабыкта эбэргин умнаайаҕын. Арба колууннааххын дуо?
              - Суох.
              - Оччоҕо ити масс кыстыырга сытар колууну илдьэ сырыт. Миэнэ. Кимиэхэ да биэрээйэҕин. Мин манна от тиэйиэҕим. Буккулуннаххына ыйытаар – диэтэ.
              Үлэ саҕаланнаҕа ол. Тахсан инчэҕэй метровканы кытта тустан бардым. КВ-300 котёлу тигинэччи оттон баран чааннарбын ууннан толорон, комбикорм таскайдаан куттум. Эмиэ таһырдьаттан лабыкта киллэрэн буккуйдум. Дьэ онтон оргуйан ыстаҥалыы турар котёлбун кырааннарын арыйан кѳѳнньѳрбѳ буһаран бардым. Урут, армия иннинэ аҕыйах күн үлэлии сылдьыбыт буолан – улахан буккуллуу суох. Оттон субайдьыттар мин кэлэрбэр сарсыардаанҥыларын аһатан, иһиттэрин босхолообут этилэр. Дьэ онтон саах күрдьэн нэһиилэ сылдьар оҕуһунан саахтарын уочаратынан тиэйэллэр. Хойутаабыт куруук бүтэһик буолааччы. Онтон Сэмэн тиэйбит отун түннүгүнэн симэллэр. Дьэ онон үлэ күѳстүү оргуйар. Мас инчэҕэй буолан паарым кыайан тахсыбакка сордоото. Кэлин маспын олох кыралаан син паарбын биэрэн абыраата. Бастакы күммэр син добуоччу мучумааннанным. Ол быыһыгар, атын хотонтон биир табаарыһым киирэн биир кыһылы дайбаатыбыт. Субайдьыттарым киэһээнҥи аһылыктарын нэһиилэ успейдаатым. Ол курдук дьиэбин түѳрт саҕана буллум.
              Итиннэ, былыргы, сопхуос ат оҕустарын туһунан эппэтэххэ – кэпсээн хайдах эрэ быһаҕас курдук буолсу. Урут хотон аайы хас да ат оҕус баар буолааччы. Кинилэр баар буоланнар хотон үлэтэ үмүрүйэн олорбута. Оҕустар саах тиэйэллэрэ, от тиэйэллэрэ, үүт таһаллара. Ыскылааттан комбикорм аҕалаллара.
              Саах тиэйэр оҕустар эрэйдээхтэр олох кырдьан охтуохтарыгар дылы үлэлииллэрэ. Сыарҕа дардата толору сааҕы «Пус-Пус» тыына-тыына соһоллоро. Олох дриссировкаланан хаалаллара. «Бар» - диэтэххэ бараллара, «Тохтоо» - диэн ордоотоххо тохтууллара. Сороҕор ол туран, от иҥин тохтубутун кѳрдѳхтѳрүнэ, сыарҕаларын бурҕалдьытын сургутан кэбиһэн баран – «лаһыйа» да турааччылар. Аҕыс айдаан тардылыннаҕа ол. Эдэр дьон дьээбэлээн миинэр этибит. Дьэ киһи уһуннук мииммэт кѳлѳлѳрѳ буолааччы. Уҥа-хаҥас муунньараҥнаан киһи эмэһэтэ хабылла сыыһара.
              От тиэйэр оҕустар – биир эмиэ ыарахан олохтоохторо. Биирдэ, Сэмэн от тиэйэн кэлэн сүѳккээри ѳтүүтүн ѳһүлэ турда. Ааһан иһэр ыт эмискэ үрэн нньаҕыйда. Оҕус ыстанан кэбистэ. Ону кытта, били сыарҕалаах от – бүтүн фермэни быһа ыһыллан хаалла. Онно тѳһѳ дьарыллыбыта биллибэт.
              Үүт тиэйээччи да үлэтэ онтон орпот этэ.
              Мин кырабар улахан уолаттар сайын отчуттарга ыһык таһаллара.
              Ѳссѳ бэкээринэҕэ эмиэ оҕус баар буолааччы. Толору куорап килиэби тиэйэн баран бадараан устун анньан иһэрэ билигин да харахпар баар.
              Быһата саханы ат оҕус быыһаабыта да диэххэ сѳп. Бэл ити мин кэлинҥи киһи билэбин. Былыр тѳһѳ эрэ туһалаата. Ити мин эт харахпынан кѳрбүппүн эрэ кэпсээтим. Киһи кыбыстыбакка памятник да тутуон сѳп этэ. «Ат оҕуска Саха дьонуттан» – диэн суруктаах.
              Киэһээ буолла да Аанчыкпар сүүрэбин. Күнтэн күн – Аанчык мин дууһабар, хас биирдии клеткабар киирэн испитэ. Аҕыйах да чаас кѳрбѳтѳхпүнэ суохтуурум. Бэл субу-субу баттах кырыттара сүүрэрим. Сэгэрим да миэхэ убанан хаалта.
              Ол курдук Сана Дьыл иҥин этэҥҥэ ааста. Сэбиэскэй Армия күнэ тирилээн кэллэ. Былаан диэн баһаам этэ…
              Бээ, бээ хайдах этэй ол сордоох күн…
              Урут бу күн улаханнык бэлиэтэммэт этэ. Армияҕа эрэ ылаллара. Уонна оскуолаҕа үѳрэнэрбэр ыларбыт. Онтон дэриэбинэҕэ субуотаҕа түбэспэтэҕинэ оннук хаалара. Бу да сырыыга үлэ күнэ түбэстэ.
              Сарсыарда дьыбардаах да буоллар күнүс лаппа ылаарбыта. Син саас тыына биллэр курдук буолбут этэ. Мин үѳрэ-кѳтѳ кѳѳнньѳрбѳбүн буһардым. Хотонум кыргыттара «Шифр» одеколон бэлэхтээтилэр. Онон сып-сап үлэлээн икки саҕана бүттүм. Бүтэн, хомуна турдахпына таһырдьа – дьон саҥата бѳҕѳ буола түстэ. Аан тэлэллээтин кытта Колялаах Бииктэр кѳтѳн түстүлэр.
              - Дьэ, ноо бүгүн кулуупка туох да буолбат үһү. Бу Бииктэр били кулууп уолун кѳрсѳн кэлбит. Сэбиэттэр үлэ күнүгэр үҥкүүнү боппуттар үһү. – диэн баран хоонньуттн икки буокканы элээрдэн таһаарда.
              - Маарыын Бодобуос Баасканнан ылларбыппыт. Килиэбиҥ баар ини?
              - Ээ икки быһыы баар. Уонна термоска чай тобоҕо баар.
              - Үчүгэй эбит. Биһиэхэ да ас баар.
              Уолаттар иккиэн таһаараа хотонҥо үлэлииллэр. Биирэ бэйэм курдук ас буһарар, биирэ тарбыйах кѳрѳр. Иккиэн бииргэ буолан күннүүллэр. Котёл ойоҕоһугар турар, улахан мас дьааһык остуолу – дьаһайан тѳгүрүйэ олорунан кэбистибит.
              - Мэ, ноо оһоххун аһат – диэн курууска түгэҕэр кутан биэрбиттэрин илдьэн сѳҕүрүйэн эрэр чоххо ыстым. Алгыыр иҥин диэни хомунньуус оҕото хантан билиэмий.
              Ону-маны кэпсэтэ-кэпсэтэ били аспытын дьаһайан кэбистибит. Бодобуос Баасканнан ѳссѳ кырынныбыт.
              Киэһэлик лаппа «сѳп» буолбут дьон дьиэлээтибит. Дьиэбэр киирээт оҕуннум.
              Арай уһуктубутум бириэмэ ырааппыт. Бүгүн киэһэ Аанчыкпар барыахтааҕым. Хааллаҕа. Тѳбѳм иһэ хардаҕаһы симэн кэбиспит курдук. Айаҕым иһэ тараччы хатан хаалбыт. Буочукаттан, хомуоска, муустаах уу баһан иһэн «күллүргэттим». Чаһыыны кѳрбүтүм – уон икки чугаһаабыт. Хойутаатарбын да барарга сананным. Сууммута- тарааммыта буолан баран, сып-сап таҥнан тэбинним. Тэбинним диэн күүскэ этии буолла быһыылаах. Салбаҥнаатым диэтэххэ сѳп буолуо. Арыый бэттэхтээбиппин да буоллар, баһым дьалкыһыйар. Туораттан кѳрдѳххѳ амырыын кѳстүү буолуо.
              Дьэ оннук салбаҥнаан тиийдим. Киирбитим бырааһынньык ырааппыт. Колям туох да буолбатах киһи күлэ-сала олорор. Аанчык кѳстүбэт.
              - Ураа! Дьэ эрэ кыргыттар штрафнойун кутан биэриҥ эрэ. Толору-толору, хойутаабат буоллун!
              Гранёнай стаканҥа толору кыһыл кутан биэрдилэр.
              - Пей до дна, пей до дна – диэн доҕуһуолунан биирдэ киллиргэтэн кэбистим. Бүтэһигин баҕас нэһиилэ ынтах аһардым.
              Сылыйан хаалбыт «Каберне» киэбирбиттии киирдэ. Кыратык кэҕэрдэн ыллым. Били дьалкыһыйбыт мэйиим миэстэтин булла быһыылаах. Арыый бэттэх кэлбит курдук буоллум.
              - Хайа кэллиҥ дуо?- сып сылаас тарбахтар кэннибиттэн төбөбүн имэрийдилэр. Сэгэрим тыына биллэн ылла.

              0
              • Хомустан
                21 января 2014  

                .

                - Кэлэн Аанчык, эн кэлээр диэбитин дии – эргийбэккэ эрэ сэгэрим ытыһын ылан иэдэспэр сыһыардым. Бу сылааһын, бу сымнаҕаһын.
                - Уонна иһимэ, мин эйиэхэ кэһиилээхпин, бардыбыт – диэн баран оргууй аҕай илиитин арааран кухня диэки хаамта.
                Батыһан кухняҕа таҕыстым. Ааны сабаат – сэгэрбин кууһан ыллым. Ахтыспыт да эбиппит. Арыый тыын ылбыппытыгар сэгэрим ыскаап кэнниттэн туох эрэ суулааҕы хостоото.
                - Бу эйиэхэ бырааһынньыгынан!
                - Тугуй?
                - Арыйан көрүүй.
                Арыйан көрбүтүм бүрүүкэ эбит.
                - Ити размерыҥ закройщицаҕа баарынан заказтаабытым. Маҕаһыынҥа киһилии подарок суоҕа. Одеколон иҥин хайдах эрэ.
                - Баһыыба наһаа үөрдүм!
                Эмиэ куустуһан уураһан бардыбыт. Ол курдук син олордубут.
                - Мин чай кутан киллэриэм. Сибилигин киириэм – диэн баран Аанчык ынараа хос диэки барда.
                - Таарыччы сонум сиэбиттэн табаахпыт илдьэ кэлээр.
                Сэгэрим тахсан баран сүтэн хаалла. Санаабар, чааһы быһа кэтэстим. Дьиҥэр уонча мүнүүтэ буолта дуу, суоҕа дуу.
                Кухня аана эмискэ тэлэллэ түстэ. Аанҥа Аанчык баар буола түстэ. Хараҕа ууламмыт.
                - Табааҕыҥ бу баар! Мантыкаҕын илдьэ мантан сүт! Аны кэлээйэххин – куолаһа титрэстии-титирэстии, миэхэ туох эрэ кумаахыга сууламмыты бырахта.
                Арыйан кѳрбүтүм күѳх баанчыктаах Вера суруктара эбит. Били урукку дьиэбиттэн ылбыппын булан ылбыт. Хайдах хостообокко сылдьыбытым буолла.
                - Аанчык хайдах буоллуҥ – бу уруккулар дии.
                - Бар! Уонна манна үктэнээйэҕин! Урукку буоллун, саҥа буоллун! Син биир! Аны мин эйиэхэ суохпун!
                Хайыам баарай хомунан таҕыстым. Тахсан, табахтаары сиэппин хастыбытым – табаах тѳрүкү да суох. Арааста табаҕа суох кэлбиппин. Табаах кѳрдүү сылдьан булан ылбыт быһыылаах. Дьиэбэр саллаҥнаатаҕым ол.
                - Сарсын уоскуйдаҕына кэлиллиэ – дии санаатым.
                Сарсыныгар, киэһэ үлэм кэннэ бытовойга сүүрдүм. Тиийбитим «Парикмакерскай» аана хатааһыннаах. Закройщица тахсан:
                - Аанчык оройуонҥа киирбитэ – диэтэ.
                Хас да күн сылдьыбытым кэннэ:
                - Аанчык уурайбыта, атын кыыс кэлэр – диэтилэр.
                Ол күн Колябынаан аргылаатыбыт.
                Санаабар, уоскуйдаҕына суруйуо – диэн сэмээр кэтэһэ санаабытым.
                Тоҕо да ол күн испитим буолла! Тоҕо да түүннэри барбытым буолла! Тоҕо да ол суруктар сиэппэр сылдьыбыттара буолла! Бары-барыта быалаах-туһахтаах дииллэрэ ол буоллаҕа.
                Сурук да, сурах да кэлбэтэҕэ…
                80-с сыллар ортолоро. Дьокуускай аэропорда. Самолёт кэтэһэн олоробун. Үѳрэхпин бүтэрэн дойдулаан иһэбин. Утары скамейкаларга, биир биэстээх-хастаах, оҕо аҕатын кытта олороллор. Оҕо мэниктиирин аҕата субу-субу буойар. Арай, биир дьахтар кэннибиттэн кэлэн аттыларыгар олорунан кэбистэ.
                Эргийбитигэр кѳрѳѳт соһуйан саҥабыттан маттым. Уун-утары Аанчыгым кѳрѳн олорор. Тупсубут ахан. Силигилии сиппит хатыҥ курдук. Сэгэрим харахтара хайдах эрэ үѳрбүт курдуктара.
                - Привет! – диэтэ сэгэрим харахтара.
                - Привет! – диэтэ миэннэрэ.
                - Мин эйэгин кѳрѳн үѳрдүм ахан.
                - Мин эмиэ.
                - Мин билигин ыалбын.
                - Кѳрдүм.
                - Бырастыы гын!
                - Эн миигин. Акаарыбар…
                - Оо онно барбатаҕыҥ буоллаар, миигин истибэтэҕиҥ буоллаар!
                - Чэ хааллын. Буолбут буоллаҕа. Мин умнубутум.
                - Мин куруук эйигин саныыбын. Ыҥырарыҥ буоллар билигин да барсыам этэ.
                - Чэ Аанчык мин бардым. Этэҥҥэ буол!
                - Эн эмиэ!
                Ити курдук – харахпытынан кэпсэтэн баран, самолётпар барбытым. Кэннибэр оҕо саҥата чаҕаара хаалбыта…
                Дьоллоох буолан үѳрүү-кѳтүү
                Аргыстанаар эн ѳрүү,
                Хара харах нарын кэрэ
                Тапталлааҕым бы

                Түүнүн кѳстѳр түүлүм курдук –
                Кѳстүбүтүҥ үѳрпүтүҥ,
                Сарсыардаанҥы туман курдук
                Симэлийэн сүппүтүҥ!

                0
                • Хомустан
                  21 января 2014  

                  .

                  Сахам кыыһа барахсан.
                  Аутентификация – диэн кэллэ. Ок, барда. Хайа, «Операм» эмиэ арылынна. Бэҕэһээ МТС модема ылбытым. Киэһэ ЯКТ-га киирэн ону-маны ѳҥѳйтѳѳн кѳртүм. Үѳрэппитим. Бүгүн били «Билсиһии» диэн форуму киирэн буккуйбут киһи. Эмиэ барыта «Хомурдуос» ыһан кэбиспитэ дуу. Бэҕэһээ киэһэ үксэ «Хомурдуос» уонна «Пчела Майя» диэн этэ. Таак, арылынна. Пахай эмиэ барыта үѳн-кѳйүүр буолбут. Биир эмит мин саастыылааҕым суох буоллаҕа. Ээ бу биир баар эбит. Сахалина. Таак, бэҕэһээ киэһэ арыйбыт. Уже икки сообщения баар эбит. Арыйан кѳрүѳххэ.

                  Орто саастаах дьоҥҥо - сахалина 30.11.2011 (23:02) (217.118.64.51) Үтүө киэһээнэн! Мин соҕотох буолбутум 7 сыл буолла. Баҕар биир интэриэстээх, сөбүлэһэр киһини булуом диэн печкаҕа суруйбутум ол гынан баран тоҕо эрэ кэнники киириэхпин да баҕарбат буоллум. Эр дьон интэриэһэ олох атын эбит, олох оттомноох эр дьон суохтарыгар дылы. 45 саастарын ааспыт кэрэ аҥардар олоҕу билбит, оҕолоро улааппыт, үөрэхтээх, туттар харчылаах, олорор дьиэлээх дьон буоллахпыт дии.Биһиэхэ биһигини өйдүүр уонна өйөһөр киһи наада буоллаҕа дии. Оннук саастаах саха эр дьонноро бааллара буолуо дуо? Тоҕо театр, сахалыы концерт интириэһиргэппэт буолбутуй? Эбэтэр билигин барыта харчынан, массыынанан, сексинэн эрэ кээмэйдэнэр дуу? Миигин кытта орто саастаах дьон санаа үллэстиэххит диэн эрэнэбин.
                  45-биэстээх дьон, хайдах санаалаахтара эбитэ буолла. zohan 30.11.2011 (23:48) (91.203.96.100) Аны уон сылынан биирдэ билэр буолла5ым, а так киинэҕэ, кэнсиэргэ сылдьыахха сөп этэ буо, аата 19 оҕо курдук массыына, харчы, эбэтэр озобочка курдук секс диэбэтэх киhи без пяти минут 50-нҥа чугаhаан иhэн ди? Хас биирдии киhиэхэ иhигэр романтик олорор диэн, просто ону уhугуннарыахха наада, это возможно,стоит только захотеть. Ама бары оннук занудалар да, биир эмит норма киhи баар буолуохтаах, не унывай(те). Он найдёт вас. Нужно верить Сахалина.
                  Дьэ – Сааһырбыт 01.12.2011 (00:40) (80.239.243.187) Олох олорон истэххэ уруккуну-хойуккуну саныырын, ааспыты аҥааран көрөрүҥ элбээн иһэр. Ол гынан баран дьиннээх олоххо сааһыран эрэр дьахталлар букатын атыннар, эр киһиэхэ наадыйбат курдук тутталлар онтон манна аахтахха төрүт атыннар то5о?

                  Син ону-маны анаарар барахсан быһыылаах. Чэ мин да дьонтон туох уратылаах үһүбүн. Суруйуохха буоллаҕа. Бэйи ким дэнэбин. Кини Сахалина буоллаҕына, мин Саха буоларым тоҕо сатаммат үһү. Наай гыннар «һай» диэхтэрэ. Оччоттон баччаанҥа дылы «һайданан» кэллэҕим ээ.

                  Эппиэт - саха01.12.2011 (07:47) (80.83.239.107) Үтүө сарсыарданнан буоллун! Син орто саастаахтар баарбыт буолла5а. Ол эрэн компьютер, интернет диэни үөрэппэтэх дьоннор буоллахпыт. Уонна иитиибит да атын буолуо. Үгүстэрбитигэр ити тэриллэр төрүкү да суохтар. Оттон театр, концерт туһунан эттэххэ хаалыы баар. Уонна үксүбүт производстваҕа үлэлиир буолан солото да суох курдук. Оттон компьютер оҕолоро эйиэхэ наадыйбаттар. Бу дойдуга үксэ эдэрдэр буккулла сылдьаллар.

                  Чэ барда быһыылаах. Эбиэткэ кѳрүллүѳ. Улэбэр тэбиниим. Хойутаары гынным.

                  Эппиэт - сахалина01.12.2011 (13:39) (217.118.64.57) Эн этэрин курдук 50 - чалаах кыра оҕо курдуктар эбит. Кинилэр романтикаларын уһугуннарар уустук быһыылаах.

                  Эппиэт - сахалина01.12.2011 (13:50) (217.118.64.57) Эр киһиэхэ наадыйбат курдук тутталлар диэн ол аата хайдах? Мин саныахпар сааһыра барбыт кэрэ аҥар ханнык баҕарар күүстээх аҥары кытта кэпсэтэн билсиэн сөп. Ол гынан баран интириэстэрэ атын буолуон сөп.Кырдьык соҕотоҕун олоро үөрэммит киһи атын киһини кытта бастаан сылдьара ыараххаттардаах буолуон сөп, ол гынан баран ханнык баҕарар киһи истиҥник кэпсэтиэн санаа үллэстиэн баҕарар дии саныыбын.

                  Эппиэт - сахалина01.12.2011 (14:11) (217.118.64.57) Үтүө күн буолуохтун! Иитии туһунан кырдьык биһиги иитиибит атын буолуон сөп.Билигин перестройка оҕолоруттан атыммыт буолуон сөп. Ол гынан баран биһиги наоборот концерт, индийскэй киинэ эҥин диэҥҥэ улааппатахпыт дуо? Производствоҕа үлэлиир киһи өссө духовно, культурно сынньаныахтаах дии саныыбын. Биһиги куораппытыгар уонна биһиги саастаах дьон сынньанарыгар, кэпсэтэригэр, билсиһэригэр атын нормальнай сир да суох.Эр дьон тоҕо орто саастаах нормальнай (куһаҕан дьаллыга суох) кэрэ аҥардаттан куттанар буолбутуй?
                  Таак, үһүѳммүтүгэр биир-биир эппиэттээбит. Син киһилии киһи быһыылаах. Суруйуохха.

                  Эппиэт - саха01.12.2011 (14:54) (80.83.239.87) Куттаммыппын өйдөөбөппүн. Только, орто саастаахтарга сынньалан, көрсөн кэпсэтэр сир суо5ун тэҥэ. Үлэттэн кэлэн баран о5олору кытта баран буккуйса сылдьыбат буолла5ыҥ. Оттон үлэ5э барыта эр дьон. Кэрэ аҥаардар таһынан эрэ ааһаллар. Уопсайынан били эппиттэринии менталитетпыт атын быһыылаах. Билинҥи эдэр поколение аны сүүрбэччэ сылынан олох атын буолуохтара. Иһэр-аһыыр да аччыа. Оттон биһиги поколения ким эрэ эппитинии: "потеренное поколения" - быһыылаахпыт. Олох тосту уларыйыытыгар хаалан хааллыбыт. Но, олох сал5анар.

                  Истин' - zohan01.12.2011 (15:17) (91.203.96.52) Аан дойду нана технология5а тахсан эрэр. Биhиэхэ биирдэ бэриллэр олохпутугар, кvн сырдыгын көрөр дьоллонор кылгас олохпут биир омурханыгар, бэйэбин үөрдэрим кэрэ5э, аныгы олох хардыытыгар тэн'н'э олорсон ыларым то5о кыаллыбатый... Кэлин кырдьан баран ханна ыксаан харыстанан хаарыан шансы куоттарбыппыный диэн. Бери от жизни всё не отдовай ничего.

                  Хайа киирбэтэх. Улэтигэр сырыттаҕа. Чэ буоллун бу «zohan» диэҥҥэ суруйуохха.

                  Эппиэт - саха01.12.2011 (16:21) (80.83.239.87) Да олох кылгас. Но, барытын киһи ылбат. Кыайбат да5аны. Оттон олохтон хаалымаары бу интернеттыы олордохпут. Арай арыый эрдэ дуу, арыый хойут төрөөбүт буоллар дии саныыгын. Кэлин көрдөхпүнэ куорат кэрэ аҥаара көрдөбүлэ уларыйбыт курдук. Киһини тас көрүҥүттэн көрөллөр. Ити эмиэ сайдыыбыт сабыдыала.

                  Эппиэт - сахалина01.12.2011 (17:45) (217.118.64.55) Кэрэ аҥар киһи тас көрүҥүн көрөр буоллахпыт дии.Онтон эһиги кэрэ аҥары хараххытынан бастаан көрөҕүт доҕор.Син биир бэйэтин көрүнэр, тас дьүһүнүн син биир сыаналыыгыт уонна бэйэҕитигэр тэҥниигит онтон билсэргититтэн куттанаҕыт.Ол ааһан иһэр кэрэ аҥардары кытта куттаммат буоллаххына билсиэххин.Олохтон барытын ылбаккын ол гынан баран соҕотох оҕону улаатыннарбыт ийэлэр бэйэлэрин иннилэригэр олоруохтаахтар дии саныыбын.

                  Хайа, эппиэттээбит. Бэркэ суруйар эбит. Миэхэ эрэ эппиэтээбит дии. Эппиэттиэххэ. Хайа, бу тоҕо «агитация» дии турарый. Ээ дьэ барда.

                  Эппиэт - саха01.12.2011 (19:54) (80.83.239.110) Маарынҥаттан тахса сатаатым. Полит агитация диэн ыыппаттар. До 31-го диэн. По существу, ааһан иһэллэрдиин билсибэппин, билсиэхтэрэ да суо5а.
                  Онтон кэрэ аҥар оҥосторун-туттарын сөбүлэһэбин, мин таһыттан диэн атын смыслга эппитим. О5олоох дьахталлар маладьыастар! Ити биһиги буруйбут. Мин киһини ис дууһатынан сыаналааччыбын.

                  Эппиэт - сахалина01.12.2011 (20:35) (217.118.64.50) Эн таһыттан диэн ханнык смыслга эппиккиний? Эн сөбүлүү көрбүт киһигинээн билсэргэр анаан миэстэ, бириэмэ наадата суох ини.Автобуска да билсиэххэ сөп ини. Тоҕо билсиэҥ суоҕай? Если не секрет ханнык эйгэҕэ үлэлиигин? Полит агитацияҕа бэринниҥ дуу?

                  Эппиэт - саха01.12.2011 (21:19) (80.83.239.73) Үлэм ити күн аайы үөҕүллэр ититэр, сылытар, ыраастыыр Бэйэн Билэргинэн Олор диэн тэрилтэ. Политика5а эрэ наадыйбаппын. Күннээ5и да үлэ сөп гынар. Оттон быыбарга барыам. Агитациялаан аны миигин кыайбаттар. Партията да суох буолларбын бэйэм убеждениялаахпын. Таһыттан диэн киһи иһин көрбөттөр, санаатын истибэттэр диэн этиэххэ сөп. Маарыын полит агитация диэх курдук суруктар тахса-тахса блокируйданан хаалар этэ. Ыксаан форумтан тахса сылдьыбытым.

                  Эппиэт - сахалина01.12.2011 (21:47) (217.118.64.50) Олох оччоҕо бүгүн эн үлэлиир тэрилтэҕин кытта сэриилэспиппин дии. Олорор дьиэм тымныйан бүгүн үлэбиттэн көҥүллэтэн сарсыардаттан киэһээҥҥэ диэри кэтэстим да суохтар. Кырдьык живи как хочешь диэбит курдук кыһыы баҕайы. Хата форумҥа киирэн аралдьыйдым быһыылаах.

                  0
        • Хомустан
          21 января 2014  

          .

          Эппиэт - саха01.12.2011 (22:02) (80.83.239.73) Буолуо. Ол да биһиэхэ баар. Оттон сололоох отто ХАҺААЙЫН КУРДУК ОЛОРОБУН диэн. Кыра со5устары бастакы девизка олордоллор. Кун аайы бэрэбиэркэ, хамнас хармаан түгэ5эр, өссө хаһан кэлиэ биллибэт. Өссө кэлин син буолла. 90-с сылларга талонна үлэлээн олорбуппут. Тыыннаах харчыны киинэ5э эрэ көрөрбүт. Сыл баһыгар ата5ар а5ыйах мөлүйүөнү ыллахха билэр дьонҥор көстүбэккэ дьиэлиириҥ. Ол да а5ыйах хонугунан, үксэ иэскэр, бүтэрэ. Онтон эмиэ иэс, талон барара.

          Эппиэт - сахалина01.12.2011 (22:17) (217.118.64.54) Онтон биһиги хамнаспытын олох биэрбэккэ книжкаҕа угаллар этэ уонна кыра кыратык биэрэллэр этэ , онтон олох да онтукабыт суолтата сүппүтэ дии. Ол иһин этэбин дии билигин дьэ биһиги саастаах дьон бэйэлэригэр олоро сатыахтаахтар. Олохтон үчүгэйин эрэ ылан, для себя.

          Эппиэт - саха01.12.2011 (22:45) (80.83.239.73) Сөпкө этэ5ин. Бэйэн олоххун оҥосто сатыахтааххын. Сарсыарда ким эрэ сайыһара, киэһэ ким эмэ кэтэһэрэ наада курдук. Оһуобанна бу сааскар тиийдэххинэ билэ5ин. Со5отохсуйуу сур бөрө курдук солбонуйа сүүрэр буолла5ына санааҥ-онооҥ алдьанар. Хотя - бы кэпсэтэр, санаа үллэстэр киһи булгу наада буолар. Үлэннэн эрэ санаан топпот.

          Эппиэт - сахалина01.12.2011 (23:23) (217.118.64.54) Мин санаабар күүстээх да аҥардар соҕотухсайаллар, кэпсэтиигэ наадыйаллар. Кырдьык биһиги сааспытыгар киһи кыратык комплекстыыр буолуон сөп, хотя зачем. Мин бэйэм оҕо тэрилтэтигэр үлэлиибин. Билигин эмиэ дьиэбэр үлэлии олоробун.

          Эппиэт - саха02.12.2011 (00:02) (80.83.239.73) Сааһыран бардахха урут ыстаҥалыырын сүтэн барар. Урут саҥараргын саҥарбаккын, мээнэ-мэнээк өрөлөспөт буола5ын. Онтон кырдьыгын эттэххэ кэрэ аҥардардыын кэпсэтиигэ мүлтүйэ5ин. Хотя үлэ5эр тиийдин да мааска5ын кэтэн кэбиһэ5ин. Үлэһиттэргэр сылайбыккын-сынтарыйбыккын көрдөрбөккүн. Онон мааска кэтэргэр тиийэ5ин. Ол мааска мин иккиһим буолбута ыраатта. Пенсия5а тиийдэххэ устан быра5ыллыа. Үлэбин төһө кыалларынан үчүгэйдик толоро сатыыбын, эрэннэрэн баран толоро сатыыбын. Үлэһиттэрим төһө бэрт киьи дииллэрин билбит суох. Ньылаҥныыры сатаабаппын, албыны сөбүлээбэппин. Эппиппиттэн туораабаппын. Кэрэ аймахтан кэһэйбитим элбэх да кимиэхэ да өстүйбэппин. Уопсайынан куһа5аны истэ да сатабаппын. Дьонно да ба5арбаппын. Барбыттар барбыттарыгар, значить не судьба. Ыалдьа түһэн баран кыралаан мүлтүйэн сүтэр. Барбыттарга дьолу эрэ ба5арабын.

          Эппиэт - Сахалина02.12.2011 (00:25) (217.212.230.15) Олоххо киһи арааһы көрсөр буолла5а дии, ону умна сатыыгын буолла5а дии. Мин ити чааһыгар эмиэ значит не судьба диибин. Олох үлэ5инэн эрэ олоро5ун да?

          Эппиэт - саха02.12.2011 (00:41) (80.83.239.73) Кыһынын үлэбинэн. Бу чуопчаара олордохпуна ыҥыран да ыллахтарына көҥүл. Сайын дьэ босхолонобун. Сөбүлүүрүм булт. Улахан буолбатах, кус-балык.

          Эппиэт - Сахалина02.12.2011 (00:56) (217.212.230.15) Уонна кыһын ханна да сылдьыбаккын? Үлэ5иттэн наһаа тутулла5ын?

          Эппиэт - саха02.12.2011 (01:10) (80.83.239.73) Кыһынҥы кэмҥэ под подписку сылдьабыт. Туох эмит буолла5ына сразу кэлэр курдук. Не часто, но такие случаи бывают регулярно. Оттук кэмэ бүттэ5инэ биирдэ "һуу" гынабын. Мин хонтуруоллуубун, миигин хонтуруоллууллар, дьэ оннук диэтэ5ин. Ладно, мин утуйа бардым. Эппиэккин суруйан хааллараар. Сарсыарда аа5ыам. Этэҥҥэ буол!!! Спокойной ночи!

          Эппиэт - Сахалина02.12.2011 (06:43) (80.239.242.188) Үтүө сарсыарданан! Үлэ дьол үөрүү диэн баран турабыт буолла5а дии. Киэьээ 18 дылы үлэ.

          Эппиэт. - Саха02.12.2011 (07:22) (80.83.238.108) Эйиэхэ эмиэ үтүө сарсыарданнан!
          Сотору хомунан барыа5ым
          Үлэлии, дьол көрдүү, үөрээри,
          Нэдиэлэ түргэнник да ааһар
          Эмиэ дьэ буолла дии бээтиҥсэ.
          Үлэбэр барарым са5ана
          Эн эмиэ үлэ5эр хомунуоҥ.
          О5олор кэлэннэр дьиэ иһэ
          Саҥаннан чугдаара туолла5а.

          Сурук - саха02.12.2011 (11:59) (80.83.238.84) Үтүө күнүнэн! Үлэҥ этэннэ ини. Мин үлэлии олоробун. Ээ били "Оо Дьэ Хайыыбыннарын" кэлэ сырыттылар дуо? Холку со5ус уолаттар буолуо. Эмиэ "Афонялар" буоллахтара. Биһиэхэ пока спокойнай. Бириэмэлэннэххинэ суруйаар. Этэҥҥэ буол!

          Эппиэт - сахалина02.12.2011 (15:23) (217.118.64.57) Үтүө күнүнэн! Үлэбиттэн кэллим эрдэ. "Афонялар" кэлбэтилэр. Сарсын после обеда үһү. Эрийэн эмиэ кыратык сэриилэстим. Эн дьиэҕэр оҕо бөҕөлөөххүн да? Миэхэ суох. Биир баара улаххан туһунан олорор. Ол иһин дьиэбэр улахханнык ыксаабаппын, үлэм да оннук сороҕор өргө дылы сылдьабын. Мин пятницаны, субботаны наһаа күүтэбин, эн олох кэтэспэт эбиккин дии, интересно.

          Сахалина - саха02.12.2011 (15:53) (80.83.239.124) Үтүө күнүнэн! О5о саҥата диэн о5о тэрилтэтин эппитим. Хотя, биһиэхэ племянниктарым бааллар. Олор да айдаан бөҕө дьоннор. Оттон пятница өрөбүл кэлэрэ түргэнин этэбин. Урут кэтэстэххэ уһун да буолара. Билигин понедельниктан пятница5а дылы биирдэ элэс гынар. Түбүк кэмигэр киһи дьылы-хонугу билбэт эбит. Арай киэһэ, со5отох хааллахха бириэмэни ощушайдыыр эбит. Со5отоххор иҥин араас санаалар киирэллэр.

          Эппиэт - сахалина02.12.2011 (17:39) (217.118.64.58) Бириэмэҕин замечайдаабат буоллаххына дьоллоох киһи буоллаҕын. Мин субботаҕа эмиэ үлэлиибин.Эчи кутталын араас санаалар киирэллэр диэн. Эн соҕотоххор түбэспиттэргэ куттал эбит дии.(ш)

          Эппиэт - саха02.12.2011 (18:09) (80.83.238.80) Санаалар диэн - со5ото5ум туһунан. Санаа атастаһар, кэпсэтэр, өйөһөр киһи суох диэн тема5а. А так я человек почти безобидный.

          Эппиэт - сахалина02.12.2011 (18:34) (217.118.64.58) Билигин да үлэлии олороҕун да? Хаска дылы үлэлиигитий? Мин эмиэ тымныы дьиэбэр телевизор, ноутбук иннигэр тоҥо-тоҥо үлэлии олоробун. Заявление суруйдум, билигин квартираларбын кэрийиэм, подписка. Эн наһаа серьезнайгын быһыылаах.Мин кыратык шуткалыырбын эҥин сөбүлүүбүн.Онтон эн?

          Сахалина - Саха02.12.2011 (18:55) (80.83.238.80) Хаһан эрэ миигиттэн ордук шутник суо5а. Билигин да до5отторбун кытта дьээбэлэһэбит. Ол гынан баран ол а5ыйах. Улэм маарыын 6-5а бүппүтэ. Билигин эмиэ эн курдук компьютерга олоробун. Но тоҥмоппун. Оо Дьэлэр сордообуттар дии. Аһыммыт иһин хайыамый. Биһиэхэ кыратык да кыраадыс түстэ5инэ тутан сииллэр.

          Эппиэт - сахалина02.12.2011 (19:19) (217.118.64.51) Эн печкаҕа киирэҕин дуо? Форумҥа киһи кыайан элбэҕи суруйбат дии инньэ дии санаабаккын да? Эйиэхэ син биир дуу.

          Эппиэт - саха02.12.2011 (19:42) (80.83.238.85) Печка5а сатаан киирбэппин. Сөбүлэһэр буоллаххына нейтральнай номер биэриэм смс-таар. Онтон бэйэм номербынан смс-тыам. Пока сөп буолла звоннаа диэххэр дылы смс-тыам эрэ. Ол түргэн да5аны. Или эн нейтральнай нүөмэрдэ биэр. миэнэ МТС. Уопсайынан толкуйдаа. Манна конечно, ааһар киһи бары аа5ар. Постоянно инкогнито буолуохха наада.

          Эппиэт - сахалина02.12.2011 (20:07) (217.118.64.51) Нейтральнай диэн атын киһи номерын дуо? Миэнэ мегафон уонна билайн тарифтарым СМС-каҕа сөбө суохтар быһыылаах.

          Эппиэт - саха02.12.2011 (20:32) (80.83.238.85) Нейтральнай диэн МТС модем киэнэ. Оттон бэйэм номербын киһи барыта билэр. Ол номербын ким да билбэт. Чэ буоллун. Мин билигин эмиэ компьютердыы олоробун. Манна киһи кыайан кэпсэппэт уонна бытаан. Ыытан баран чааһы быһа күүтэ5ин. Быыһыгар пасьянстыыбын.

          Эппиэт - сахалина02.12.2011 (21:00) (217.118.64.51) Чэ наһаа страдайдаама доҕор. Хата эн оонньуу-оонньуу кэпсэтэр эбиккин дии, онтон мин үлэм быыһыгар кэпсэтэбин.Документ бөҕөтө оҥордум, понедельниктан үөрэнэ курска бардым. Оҕолортон кыратык сынньаныам. Эн пенсияҕар хаһан бараҕын?

          Эппиэт - Саха02.12.2011 (21:21) (80.83.238.85) Чэ ничего. Барбытын курдук баран истин, тише едешь дальше ... Курска барар абыраммыт ба5айы. Мин былырыын ааспытым. Биһиги 3-с сылга биирдэ ааһабыт. Пенсия5а дылы үс аҥаар сыл хаалла. Та5ыстым да уурайыам. Надоел буолла. Постоянно тугу эрэ кэтэһэ сылдьар хайдах эрэ. Атын киһиттэн зависимай эмиэ сылаалаах. Ол кэриэтэ атын эппиэтинэһэ кыра үлэ көрдөнүллүө. Пока тулуйарга тиийиллэр. Зодиагым О5ус. Онон көлүүр о5уһа буолла5ым.

          Эппиэт - сахалина02.12.2011 (21:35) (217.118.64.51) Мин зодиагым балык. Бэйэм курдук эмиэ үлэттэн сылайдын, мин эмиэ зависимость диэни олох абааһы көрөбүн, ол гынан баран атын үлэҕэ ылбаттар буоллаҕа дии, предпенсионный возраст диэн. Хотя с понедельника льготнай пенсияҕа докуменым барар, онон почти пенсионерка-молодая.

          Эппиэт - Саха02.12.2011 (22:20) (80.83.238.85) Абыраммыт ба5айы! Сыыһа өйдөөбөт буоллахпына "пособия" дэнэрэ буолуо. Биһиэнин сотон кэбиспиттэрэ. Урут 50 -на 15 сыл маастар стажтаах буоллахха таһаараллара. Мин иннибэр уолаттар тахсар этилэр. Биир пенсионнайга үлэлиир однокласницам: "Көппүккүн" - диэбитэ. Дьэ буоллахпыт. Билигин стаьым 34 сыл буолла. Оскуоланы бүтэрээт үлэлээбит буоламмын армиям, үөрэ5им барыта аа5ыллар. Урут: "Оскуола, производства, үрдүк үөрэх" - диэн баара.

          Эппиэт - сахалина02.12.2011 (22:43) (217.118.64.51) Интернет кырдьык наһаа бытаарбыт. Эйиигин утуйа барбыт дуу диэбитим баар эбиккин дии, немножко обидно стало суруйбакка тахсыбыт дуу диэн. Мин оскуола-үөрэх диэн барбытым ол иһин эрэ по выслуге лет тахсабын. Чисто педстаж 25 лет буоллаҕына. Оҕоҕо олорбуккун, без содержания дни, курсы көҕүрүүр. Эн все таки пенсионнайтан өссө ыйыт, законнара уларыйа турар быһыылаах.

          Эппиэт - саха02.12.2011 (23:14) (80.83.238.85) То5о да кэпсэтэ олорон утуйан түҥкэлийдэхпиний. Саатар покалаһыам этэ дии. Тахсан баран төттөрү киирээри чаас аҥаара олордум. Дьэ кэп диэтэ5ин. Бүгүн ба5ас олоро түһэр инибин. Саатар дьон норуот хара5ар биирдэ элэҥнээтэ5им дии. Когда еще придется поговорить при народе. Воовще да5аны агитация бүтэрэ чааска тиийбэт хаалла. Өйүүн быыбардаан эрдэхпит. Урут быыбар бырааһынньык буолааччы. Түүнү быһа үҥкүүлээн баран сарсыарда 6-5а быыбардаан баран утуйуллара. Өссө быыбар кэмигэр концертаах, кыһыл аргылаах буфеттаах буолааччы.

          Саха,Сахалина,манна форумҥа регистрацияланан баран кэпсэтиҥ,оччо5о - Дайаана02.12.2011 (23:29) (82.145.208.130)
          бэйэ5ит личнай почта5ытыгар кэпсэтэ5ит, манна көрбөттөр.Онно иккэйэ5ин кэпсэтээччилэргэ аналлаах.Чэ,бары үчүгэйи ба5арабын.

          Эппиэт - сахалина02.12.2011 (23:35) (217.118.64.48) Үҥкүүһүт баҕайыгын быһыылаах, онтон билигин ностальжи диэнҥэ сылдьаҕын дуу? Мин суох. Театрга, киинэҕэ, сахалыы концертка сылдьарбын сөбүлүүбүн.Тоҕо именно кыһыл арыгы биэрэллэр этэй, партия диэн дуо? Мин оннук быыбарга түбэспэтэхпин дии. Жаль. Сарсын эн үлэлиигин дуо?

          0
          • Хомустан
            21 января 2014  

            .

            Эппиэт - саха03.12.2011 (00:04) (82.145.208.145) Аһара үҥкүүһүт да буолбатарбын урут эйэҥэлээн биэриллэрэ. Оттон Настольжи диэннэ, урут биир ханнык эрэ бырааһынньыкка, табаарыспын кытта сылдьыбыттаа5ым. Кэнники суох. Хайдах эрэ мин тэриэлкэм буолбатах курдуга. Бэйэм кыратык тэп этим да, саллыбытым. Миигиннээ5эр буолуох баһаам этэ. Оттон быыбарга бырааһынньык буолла5а дии. Армия5а даже уһугуннарбат этилэр. Үөрэнэ сырыттахха учаастак иһэ сплошной ырыа-тойук, билээскэ буолааччы. Буфетка киирэн эбинэн тахсар дьон элбэх буолааччы. Сарсын заслуженный отдых. Но, сүгэ түһүөр дылы дулуҥ сынньанар - диэн тема5а. Театр, киинэ хаалбыт тема. Сөбүлээбэппин диэн буолбатах. Боруоста тэйэн хаалбыппын. Арба бу нүөмэри сурун. А5ыс, то5ус, уон түөрт, икки сүүс сүүрбэ икки, түөрт уон биир, сэттэ уон биэс. Ба5ар наада буолуо.

            Дьэ аны кэтэһиллиэ. Утуйуохха. «Утро вечера мудреней» – диэччилэр.
            - Таак бүгүн били Сахалина биллэрэ дуу? Бэҕэһээнҥи сообщениябын аахпыта дуу? Аахта ини. Бэйи быыбардаан кэллэхпинэ модеммын холбоон кѳрүѳм – дии санаан, сарсыарда ыра санаабын, хаһаанным. Сып-сап аһаан, хомунан быыбардыы бардым. Гражданскай иэспин толорон, быыбардаан, куоласпын биэрэн кэллим. Урукку буолбатах, кулууп иһэ уу чуумпу. Тохтуу түһэн баран компьютербын холбоотум. Ураа смс кэлбит! Таак:
            - Привет! Сахалинабын.
            Телефоммун ылан смс ыыттым:
            - Привет! Сахабын.
            Дьэ, онтон ыла – смс нѳнүѳ кэпсэтэн бардыбыт.
            - Мин дьиҥнээх аатым Акулина диэн – диэтэ.
            Мин эмиэ ааппын эттим. Хайдах эрэ, ити ааты хаһан эрэ истибит курдукпун. Ээ чэ, итинник ааттах дьон элбэх буоллаҕа. Бу да дойдуга хас да Ѳкүлүүнэ баар дии. Итинтэн ыла күн-аайы смс-таһыы бѳҕѳ буоллубут. Учуутал идэлээх буолан хойукка дылы үлэлиир быһыылаах. Икки смена иҥин. Аны, киэһэ тэтэрээт бэрибиэркэтэ тутар быһыылаах. Онон, син добуочча уһун кэмҥэ күннээҕи олоҕунан, сонунунан кэпсэтэ сырыттыбыт.
            Биир киэһэ хойукка дылы кэпсэттибит. Ол олорон эдэр, студенческай кэмнэрбитин санастыбыт.
            - Эн ханна үѳрэммиккиний? – диэн ыйыттым.
            - …. – диэн Сибиир биир улахан куоратын ааттаата.
            - Мин эмиэ – диэтим.
            Хотя, мин ол куоракка үѳрэммэтэрбин да. Дьиҥэр ол куораттан чугас – биир кыра, провинциальнай куоракка үѳрэммитим. Ол кини куоратын лаппа билэр этим. Почти, ѳрѳбүл аайы баран – кэриирдэнэн кэлэрим.
            - Ханнык үѳрэххэ? Мин педка үѳрэммитим.
            Педка диэбитигэр – эмиэ «ытырыктатан» ыллым.
            - Строительнайга. Педтарга сылдьар этим – диэтим.
            Дьэ онно билэр дьоммутун ырытыстыбыт. Син хас да уопсай билэр дьонноох буолан биэрдибит.
            - Лина мин оонньоон эппитим. Мин ... куоракка үөрэммитим. Онтон эн куораккар куруук сылдьааччыбын. Ол иһин ити дьону билэбин – диэн билинним.
            СМС кэлэрэ тохтоон хаалла. Уонча мүнүүтэ кэтэстим. Ама Ѳкүү буолуо дуо? Эмискэ телефонум тырылыы түстэ.
            - Бу, бу эн дуо?
            - Мин Ѳкүү, мин!
            Ѳкүүм саҥата сүтэн хаалла.
            - Ѳкүү мин оччолорго эйигин кѳрдүү сатаабытым ээ…
            - Мин эмиэ…

            Ааспыт үйэ, 80-с сылларын саҥата. Сибиир биир провинциальнай куората.
            Мин бу дойдуну булан үѳрэммитим тѳрдүс сыла.
            СПТУ-тан үүрүллэн, эбиитин эрэлим элэйэн, аргыһыт буолан киһи аатыттан ааһан иһэн – арыый ѳрүттүбүтүм.
            Сайын буолбутугар, оҕолору сайыһан, ѳссѳ биирдэ үѳрэнэн кѳрѳргѳ санаммытым. Дьиҥэр, баара суоҕа сүүрбэбин эрэ ааһа сылдьарым. Үѳрэхпэр аһары үчүгэй да буолбатарбын, син бэйэбэр эрэллээҕим.
            Биир күн библиотекаттан: «Справочник для поступающих» улассан кэлбитим. Дьэ уонна барытын, подряд, буккуйан барбытым. Дьокуускайы уонна улахан куораттары сонно туораппытым. Син биир онно саха уолаттарынаан иһэрбин-аһыырбын ѳйдүүр этим. Саҥа ѳрүттэн эрэр киһи –туормас сылаабайын билэр буоллаҕым. Эмиэ былырыынҥы курдук тѳннүѳхпүн баҕарбат курдугум. Онон, кыра куораттарга баар үѳрэх заведенияларын кѳрдѳѳбүтүм. Ол сылдьан, бу үѳрэҕим аатыгар хараҕым хатаммыта. Интэриэһиргэппитэ диэн: «Сельское» - диэннээҕэ этэ. Хаартаҕа ол куораппын булан хайдах тиийэрбин үѳрэттим. Уонна дьэ бу миэхэ: «оруобуна» - диэн быһаардым.
            Аны суолбун отдел кадров иниспиэктэрэ бүѳлээтэ.
            - Таак, эн былырыын дуогабардаһан бара сылдьыбыттааҕыҥ. Онтон үүрүллэн кэлтиҥ этэ буолбат дуо? – диэн сразу чаҕытта.
            - Оччоҕо быйыл ыыппаккыт дуо?
            - Дьэ ону – прямой начальниккыттан ыйыт. Ыытар дуу, суох дуу! Ол гынан баран, ыыттаҕына даҕаны, аны эйигин кытта дуогабардаспаппыт.
            Хайыахпыный, хоз. чаас дириэктэригэр тэбинэн тиийдим.
            - Ээ, оннугунан оннук ээ. Онтон мин ыытан бѳҕө буоллаҕа. Ол эрэн, ити дириэктэр кѳҥүллээтэҕинэ биирдэ, кѳҥүллүѳм – диэн аны дириэктэргэ футболлаата. Дьиҥэр оробуочай киһини кини да – ыытыа эбит.
            Быстыам дуу, ойдуом дуу дириэктэрискэй диэки саллаҥнаатым. Урут ол уораҕайга киирэн кѳрбүт да суоҕа. Арай оскуолаҕа сылдьан дириэктэрискэйгэ мѳҕүллэ киирэр этим.
            Приёмнайга сэкиритээрсэ массыынкаҕа тоҥсуйа олорор.
            - Дириэктэр суох.
            - Оччоҕо маны хайыыбын? – диэн, сайыбылыанньабын нэлэҥнэттим.
            - Кылаабынай бэтиринээргэ бара сырыт, дириэктэр суоҕар кини солбуйар – диэн эмиэ атаарда.
            Аны хонтуора биир баһыгар сүѳдэҥнээтим. Эрэлим олох аччаата. Хоско киирбитим оҕонньорум телефоннаһа олорор. Аанҥа син ѳр тэпсэннии турбахтаатым.
            - Хайа, ноо туохха киирдиҥ? – диэтэ, телефонун ууран баран.
            - Ээ бу, үѳрэххэ бараары – диэн баран, сайыбылыаннабын ууннум.
            Оҕонньор кумаахыны ылан кѳрбѳккѳ да илии баттаан кэбистэ.
            - Эдэр киһини тоҕо да туормастаатахпыный, чэ бар бирикээскин таһаартар. Үѳрэххин бүтэрдэххинэ – биһигини солбуйуоҥ дии. Үѳрэхтээх киһи буол! – диэн ѳссѳ алҕаата.
            Дьэ итинник, алгыс ылан, кынаттанан үѳрэхпэр туттарса бардым. Ол алгыс тиийбитэ дуу – үѳрэхпэр сразу туттарсан киирбитим. Номнуо түѳрт сыл ааһа оҕуста. Бастаан кэлбит сылбар, дойдубун ахтан, чуут «тэбинэн» хаала сыыспыттааҕым. Бу дойдуга биир да саха суох. Аһары баран – майгынныыр да суох. Арай биирдэ, бииргэ үѳрэнэр уолаттарым, землягыҥ диэн тофалар уолу аҕала сылдьыбыттара. Биирдэ эмит, атын улахан куоракка баран, «тыыммын» таһааран кэлэбин.
            Ол курдук, үѳрэхпин, бүтэрэрим бу тиийэн кэлбитэ. Дипломнай үлэбин суруйа сылдьарым. Арааста – кулун тутар бүтэһигэ быһыылааҕа. Халлаан лаппа сылыйан турара. Күнү быһа концультацияҕа сылдьарбыт. Уонна түүнүн чертёжтаан тахсарбыт.
            Биир күн, консультацияҕа олордохпуна, Сашка диэн миигин кытта үѳрэнэр, олорор уол хойутаан аҕай кэллэ. Үнүр субуоталыы дьиэлээбитэ. Киирээт мин диэки мүчүннүү-мүчүннүү тугу эрэ кѳрдѳрѳр, илиитинэн далбаатанар. Онтон, тулуйбата быһыылаах, миэхэ кѳһѳн кэллэ.
            - Доҕоор, мин бүгүн Саха кыыһын кѳрдүм – диэн кэпсээннээх буолла.
            - Сымыйалаама! Ааспыкка Саха диэн тофалар уолу аҕала сылдьыбытыҥ.
            - Кырдьык! Кырдьык! Бу эйигин кытта кэпсэтэрим курдук кэпсэттим.
            - Ханна эйигин кэтээн турбут? Түѳрт сыл устата манна саханы кѳрѳ иликпин – диэтим.
            - Пуойаска. Дьиэбиттэн кэлэн иһэн.
            - Ол сахабын диэн түөһүгэр суруктаах этэ дуо?
            - Ээх, Фома не верующий! Гурам диэн дэриэбинэни билэҕин дуо?
            - Былырыын практиканы ааспытым. Оскуола тутуутугар. Эн да баарыҥ дии!
            - Вот, вот – онно учууталлыыбын диэтэ.
            - Бары хохоллар этэ дии, ханна Саха кыыһын кѳрбүккүнүй?
            - Чэ, эйигин убеди гыныа суохпун! Субуотаҕа киэһэ сэттэ чаастааҕы киинэҕэ кэлиэх буолта.
            - Аккаары ол Саха кыыһа эйиэхэ кэлбэт ини!
            - Бэйэҥ акаарыгын! Миэхэ үһү дуо! Суол устатын тухары – эн тускунан кэпсээбитим. Уонна билиһиннэриэх буолбутум. Нэһииччэ уговори гынным! Барбатаххына бэйэҥ кэһэйиэҥ! Уонна сырабын биир водканы туруораҕын!
            Субуота күн, ох курдук оҥостон сэттэ чаастааҕы сеанска «Женщина которая поёт» кѳрѳ бардыбыт.
            Билигин билбэтим, ол саҕана хас куорат аайы: «Сибирь» - диэн кинотеатр баар буолааччы. Ол, биһиги да куораппыт онтон хаалбатах этэ. Куорат хабыллар-хаба ортотугар, болуоссакка «Сибирь» кинотеатр дэндэйэн турара.
            Биһиги, сыаллаах-соруктаах дьон быһыытынан, чаас аҥарын иннинэ тиийдибит.
            - Биһиги үһүѳ буолуохпут диэбитэ, онон алта билиэти ылабын. Эн итинтэн сибэккитэ ыл – диэт Сашка Витялыын иһирдьэ элэс гыннылар.
            Кинотеатр утары турар киоскаттан баран үс розалаах букет ыллым. Онтон кэлэн, скамейкаҕа табаахтыы олорон, хайдах эрэ долгуйан кэллим. Эргиллэн ол-бу диэки кѳрүтэлээтим да – сахаҕа майгыннааҕы кѳрбѳтүм.
            - Эн сахаҕын дуо?- диэни истээт эргиллэн кѳртүм, биир хап-хара уһун баттахтаах, орто уҥуохтаах, хатыҥыр Саха кыыһа кэлэн турар эбит.
            - Ээ, сахабын – дии, дии ойон турдум.
            Долгуйан букетпын да биэрэрбин умнан кэбистим. Кыыһым эмиэ үѳрбүт ахан.
            - Ээ арба бу эйиэхэ!
            - Баһыыба! Мин манна сыл буоллум да саханы кѳрѳ илигим. Тем более, билэр киһибин кѳрсүѳм дии санаабатаҕым – диэн олох «матаран» кэбистэ.
            Мин олох кѳрбѳтѳх кыыһым. Тѳбѳбѳр иҥин араас санаалар киирэн таҕыстылар да, эппиэт – суох!
            - Эн кимҥиний, мин эйигин билбэппин дии – диэн «бэринэргэ» тиийдим.
            - Эн аатыҥ … дии. Былырыын педка үҥкүүгэ билсибиппит дии.
            Мин «маат» бардым. Олох тѳбѳбѳр суох! Олох ѳйбѳр суох. Маннык кыыһы хайдах ѳйбѳр туппатахпыный? Тем более, билсибит буоллахпына!
            - Мин аатым Акулина, Лина диэххин сѳп.
            - Ол аата Ѳкүү буоллаҕыҥ!
            - Онно эмиэ итинник ааттаабытыҥ – дии-дии күлэр.
            Күллэҕинэ киһи эрэ кѳрѳ туруох курдук. Сана Дьыл саҕаттан сахалыы саҥаны да истэ иликпин. Дипломҥа хааттаран кэриирдиирбин тохтото сылдьарым. Онтон маннык кэрэ Саха кыыһын туһунан – этэ да барыллыбат.
            - Хайа билсэ оҕустугут дуо? Билиэттэри ыллым – киириэххэйин! – диэн баран, Сашка икки билиэти – миэхэ туттаран кэбистэ.
            - Үнүр ити Сашканы олох итэҕэйбэтэҕим. Ол да буоллар, саханы кѳрѳр баҕаттан бииргэ үлэлиир кыыспынаан «Урал» матассыыкылынан кэллибит.
            - Хайа кэлэҕит дуу суох дуу! Киинэ буолаары гынна! – диэн Сашка кинотеатр ааныттан хаһыытаата.
            - Ѳкүү ити утары кафе баар онно барабыт дуо? Киинэни хаһан эмит кѳрүѳхпүт буоллаҕа.
            - Мин эмиэ инньэ диэри турбутум. Чэ барыах. – диэн баран, илиибиттэн ылла.
            Ол киинэни билигин да кѳрѳ иликпин.
            Ол кафеҕа уһуннук кэпсэтэ олордубут. Кыыһым илин эҥэр диэкиттэн эбит. Педогогическай институту бүтэрэн, манна, ананан учууталлыы кэлбит. Бэйэм курдук дойдутун ахтан аҥара эрэ хаалбыт. Миигин былырыын институтка танцыга кѳрбүт эбит. Даже, хаста да бииргэ үҥкүүлээбит үһүбүт. Мин олох ѳйдѳѳбѳт эбиппин. Ол аата «автопилотка» сылдьан сырыттаҕым дии.
            - Манна кыстаатым, сахам саҥатын истиэхпин баҕаран, субуотаҕа кыргыттарбар баран кэллим.

            0
            • Хомустан
              21 января 2014  

              .

              - Мин эмиэ инньэ гынааччыбын. Манна бааргын эрдэ билтим буоллар син баран кѳрсүѳ этим. Бу дойдуга түѳрт сыл буоллум. Былырыын, ол эн үлэлиир оскуолаҥ тутуутугар үлэлээбиппит. Онон билэр дойдум. Билигин дипломмун суруйа сылдьабын.
              - Ити Сашка диэн уол, сахабын билэн баран, түүнү быһа эйигин кэпсээн таҕыста.
              - Дьэ саҥаран баран кэлээр диэбит киһилэрэ. Биһиэхэ, курспутугар уолаттартан саамай эдэрбит. Понедельникка распределения буолар. Дьэ ханна аныыллар.
              - Эмиэ мин курдук договоруҥ суох дуо?
              - Суох. Отдел кадров үлэһитэ «дуогабардаспаппын» диэн аккаастаабыта. Дойдум диэки миэстэ суох буоллаҕына – бу диэки хаала сатыыр инибин. Син бу дойдуну биллэҕим дии. Все-таки түѳрт сыл олордоҕум дии.
              - Мин манна хайдах эмит үс сыл үлэлиирим буоллар дойдулуом этэ. Распределенияҕа Саха сиригэр миэстэ суох этэ.
              - Дьэ хорсун кыыс эбиккин Ѳкүү. Бу кый дойдуга кэлбит. Миэнэ распределенияҕа 23-с уочарат этэ. Уопсайа 60 киһи баар.
              Ити курдук кэпсэтэн киинэ бүппүтүн билбэккэ хааллыбыт.
              - Хайа Лина киинэ бүттэ, убайым кэтэһэн турар – диэбитинэн, биир нуучча кыыһа баар буола түстэ.
              - Чэ мин барыым. Сахалыы кэпсэтэр үчүгэй да эбит. Олох дойдубар сылдьар курдук сананным. Үѳрдүм ахан.
              - Ѳкүү аны хаһан кѳрсѳбүт?
              - Онтон, кэлэр субуотаҕа манна кэлиэҕим.
              - Кэлээр Ѳкүү, кэтэһиэҕим. Мин эмиэ олус үѳрдүм.
              - Сашкаҕар приветта тиэрдээр! Уонна мин ааппыттан баһыыбалаар – диэн баран, кыыһын батыһан сүүрэ турда. Кэнниттэн уһун хара баттаҕа ыһыллаҥныы турда.

              - Алло, Ѳкүү мин ол сайын эйигин кѳрдѳѳн Гурамҥа кэлэ сылдьыбытым.
              - Истибитим доҕоор, Надя суруйбута.
              - Онтон дойдугар суруйбутум, суругум тѳннѳн кэлтэ.
              - Ол кэмҥэ мин Ѳлүѳхүмэҕэ этим. Мин эмиэ эйиэхэ суруйбутум тѳннѳн кэлтэ.
              - Мин, сайыны быһа стройкаҕа, арҕаа БАМ-ҥа үлэлээбитим. Күһүн кэлэн эмиэ Гурамҥа бара сылдьыбытым. Санаабар кэлтэ буолуо дии санаабытым…

              Понедельникка распределения буолла. Мин киирэрбэр Саха да сиригэр, чугаһынан да миэстэ бүппүт этэ. Ол иһин Сахам сириттэн чугас диэн Усть Кутка анаппытым.
              Нэдиэлэ эмиэ биллибэккэ ааспыта. Дипломнай үлэ туох баар сырабытын ылара. Түүн ыгыллыбыт лимон курдук хахпыт эрэ хаалара. Ким диплом суруйбут – син билээ эрдэҕэ. Арба дипломум; «1000 тѳбѳлѳѳх свинарник» этэ. Күнү быһа ол расчёта, чертёжтааһына сордуура. Хата ону – эдэр дьон буолан тулуйдахпыт. Билиҥҥи состояниеннан – ону кыайар кыах суох. Субуота күн, эбиэккэ дылы консультацияҕа сылдьан баран, сынньанныбыт. Витябыт электричканнан дьиэлээтэ.
              - Ноо, Гурамҥа бара сылдьабыт дуо? – диэн Сашкам сытан эрэн.
              Нэдиэлэни быһа, ону эрэ саныы сылдьыбыт киһи, ону эрэ кэтэспиттии ойон турдум.
              - Давай! Только тугунан барабыт?
              - Мин маарыын кэлэн иһэн автобус расписаниятын көрбүтүм. Күнүс түөрткэ остолобуой аттыгар тохтоон ааһар. Уонна киэһэ уонҥа бүтэһик автобус барар. Ол аата уон аҥаарга төннөр буолуохтаах.
              - Оччоҕо тоҕо сытабыт?
              - Харчылаахпыт дуо?
              - Миэхэ 30-ча солкуобай баар.
              - Миэхэ 10-ча баара буолуо.
              - Сыалай состояния харчылаах эбиппит дии. Арба эн онно тоҕо таскайданныҥ? – аны көҥөнөн бардым.
              - Били Надя мин диэки минньигэстик көрүтэлиирэ ээ – диэтэ, онтон киһим күлэн тоҕо барда. – Бу да киһи – күнүүлүү олорор эбит дии?
              - Хата инньэ диэ! Мин Линаҕа тиэстээри гынна дии санаатым.
              Итинник кэпсэтэ-кэпсэтэ хомунан центральнай остолобуойга бардыбыт. Арай астановкаҕа туран көрбүтүм – автобустар расписаниялара бу ыйанан турар эбит. Манан хас сүүстэ ааспытым буолуой, көрбөт эбиппин. Баһаалый, наадыйбат буоллаҕым дии. Киһим сүүрэн-көтөн букет уонна шампааныскай ылбыт.
              Дьэ, силикпит ситэн, айаннаатыбыт. Чаас аҥарынан оскуола иннигэр баар буолбуппут. Биир төрөлкөй чүөчэ оскуолаттан тахсыбытыгар
              -Здравствуйте! Акулину Григорьевну где можно найти? – диэтим.
              - Идите к реке. Там и найдёте – диэтэ. Уонна өрүс диэки ыйан кэбистэ.
              Лина өрүскэ тугу гыныахтааҕын өйдөөбөтөрбүт да өрүс диэки саллаҥнастыбыт. Өрүскэ чугаһаан иһэн көрбүппүт оҕо бөҕө сырса сылдьар эбит. Күөгүлээхтэр да көстөллөр. Биир нуучча кыыһа миигин көрөөт:
              -Акулина Григорьевна! К Вам гости – диэн хаһыытаан хайа барбата дуо!
              Ону кытта күөгүлүү турар оҕолор быыстарыттан Өкүү күөгү туппутунан тахсан кэллэ. Уҥуоҕунан да, көрүҥүнэн да оҕолоруттан туох да уратыта суох эбит. Билбэт киһи учуутал да диэ суоҕун курдук.
              - Хайаа?! Эһиги кэллигит дуо? Биһиги киэһэ бараары сылдьыбыппыт ээ – диэн унаарытта.
              - Онтон бара сылдьыахха диэтибит да – кэлэ турдубут дии.
              - Үчүгэй дии! Хата уотта оттуҥ! Билигин уха буһарыахпыт – дии-дии күлэн лаһыгыратар.
              Биһиги уот оттор үлэтигэр түстүбүт. Хата оҕолор мас муспуттар эбит.
              - Эһигини көрөөт наһаа үөрдүм. Оҕолорбун ханна хаалларарбын толкуйдуу сатыы сылдьыбытым. Надя убайынаан манна алтаҕа кэлиэх буолтара.
              - Биһиги бүтэһик автобуһунан барардыы кэлбиппит ээ – диибин.
              - Балык син тутар эбит. Оҕолорум олох өрүстэн арахпаттар. Миигин кучуйаннар балыксыт буола сылдьабын. Бүгүн субуота буолан эбиэт кэннэ сразу киирбиппит. Хойутаатыбыт диэн буһарымаары сылдьыбыппыт. Хата эһиги кэлэҥҥит – ханна да барбат буоллубут.
              Оҕолор көмөлөрүнэн солуурга балык бөҕө буһаран ыргытан кэбистибит.
              Алтаҕа “Урал” матасыыкыл бирилээн кэллэ. Надя биһигини көрөн үөрбүт ахан.
              - Барыахпыт диэбиппит бэйэҕит кэлбиккит дуу?
              - Если гора не идет к Магомеду, то Магомед идет к горе! - Сашка үөрбүт саҥата.
              Надя убайын төттөрү ыытта уонна биһиэхэ холбосто.
              Оҕолор барбыттарын кэннэ дьэ холкутуйдубут. Кутаа тула олорон дьэ кэпсэтии буолла. Суумкаттан били букеттарбыт уонна сампааныскайбыт хостоннулар. Ону көрөөт кыргыттарбыт үөрэ түстүлэр.
              - Эһиги наһаа ыксаамаҥ. Сарсын өрөбүл дии. Киэһэ Вова быраҕан биэриэҕэ – дэһэллэр.
              Оччону истэн баран ыксаан да бэрт.
              - Оннук буоллаҕына биһиги да ыксаабаппыт – диэн үөрүүбүтүн эттибит.
              Өкүү мин диэки үөрбүт харахтарынан кылапаччытар. Ол аайы сүрэҕим ытырбахтыыр.

              - Ийэм ыалдьар диэн справка ылан ыыппытым. Бэйэм үлэ көрдөөн Өлүөхүмэҕэ баран үлэлээбитим. Алло истэҕин дуо?
              - Истэн, син чугас да сылдьыбыккын булбатахпын дии. Билтим буоллар тиийиэм этэ.
              - Акаары да эбиппит, Надя нөҥүө көрдөһүө иҥин эбиппит.
              - Мин да ону өйдөөбөтөхпүн дии!
              - ...
              - Алло, алло Өкүү, Өкүү!

              Ол киэһэни быһа дойдубут туһунан кэпсэтэн таҕыстыбыт. Быыһыгар Сашкаҕа доҕуһуоллатан ыллаан ылабыт. Сашка гитараҕа бэркэ оонньуур. Дьиэбитигэр сытан үһүөн ыллаан ыыра барааччыбыт. Ырыаһыт да буолбатарбын сороҕор сахалыы ыллааччыбын. Оччоҕо батыһыннаран гитаралааччы. Уонна “Саха уҥкүүтүн” үөрэттэн ыллааччы.
              Түүн, хойут, Надя убайа матассыыкылынан дьиэбитигэр бырахта.
              Арахсаары туран Өкүү:
              - Доор, мин наһаа үөрдүм. Олох дойдубар сылдьар курдук сананным. Аны ханна баарбытын билэҕин кэлээр дуу! Олус күүтүөм! Бу нэдиэлэни быһа эйигин санаан таҕыстым – диэтэ.
              - Мин эмиэ! Маарыын уолум барыах диэбитигэр ойон турбутум. Хайдах ону толкуйдаабакка сылдьыбыппын – сатаан санаабаппын. Дьинэр Гурамы билэр дэриэбинэм ээ. Былырыын ити эн оскуолаҥ тутуутугар үлэлээбиппит ээ. Сатыы да сылдьар этибит.
              - Чэ, хата кэлэҥҥит үөртүгүт. Аны баҕас булар инигит! Кэлээриҥ! Арба Сашкаҥ Надялыын майгыннаһар баҕайылар дии?
              - Оттон биһиги?
              - Чэ, чэ барыҥ! Күүтүөхпүт!
              Ол түүнү быһа Сашка биһикки мечтайдыы хоннубут.
              Сарсыарда эргэ будильник хаһыытынан уһуктан консультациябытыгар сүөдэҥнэстибит. Дипломнай үлэ кэмигэр өрөбүлгэ да концультация буолара.
              Ол күнтэн ыла бириэмэ буллубут да Гурамна тиэстэр буоллубут. Мин соҕотохсуйбут сүрэҕим –күн аайы үөрүүннэн туолан истэ. Сарсыарда Өкүү диэбитинэн турарым, киэһэ Өкүү диэбитинэн утуйарым. Хаартыскатын аҕалан оронум үөһээ ыйанан кэбистим.
              Биир күн дьиэбитигэр кэлбиппит Сашкаҕа военкоматтан повестка кэлэ сытар. Хаһаайкабыт киллэрбит.
              Арба ол куоратым, олорор дьиэбит туһунан суруйа илик эбиппин.Кыратык сырдатан ааһыым дуу.
              Сүүсчэ тыһыынча нэһилиэнньэлээх, аҕыйах промышленнай тэрилтэлээх, оройуоннай масштаабтаах, провинциальнай Сибиир куората. Куорат Трансибирскай тимир суолугар турар. Хас да собуоттар бааллар. Улаханнара – Стекольнай собуот уонна Гидролизнай (испиир оҥорор) собуот. Икки ГПТУ, медучилища, техникум бааллар.
              Бастаан кэлээт уопсайга олорбутум. Сашка, Витя уонна мин биир хоско олорбуппут. Витя мин саастыым, Сашка саҥа оскуоланы бүтэрбит этэ.Онтон биир күн, киэһэ уопсайга улахан курстар айдаарбыттарын кэннэ, сарсыныгар – квартира булан үһүөн көспүппүт. Кырбаныытын кырбамматахпыт даҕаны – сүгүннүө суохтар диэн быһаарыммыппыт. Онно били кулуупка охсуһуум уонна биир однополчаниным көмөлөспүттэрэ. Хоско аһыы олордохпутуна үс уол итирик тэлэмээттэнэн кииртэрэ. Сүгүн арахсыа суохтар диэтим да бастаан саҕалаатым. Ол урукку кулууптааҕы уопутум көмөтө. “Сахсыйтыы” түһэн баран аанынан проходка быраҕаттаан кэбистибит.
              Өр буолбакка иккис “волна” тирилээн кэллэ. Ол аайы элбэхтэр. Киһини үөрдэрэ хос кыараҕас тамбурдаах этэ. Ол тамбур бары биирдэ кутуллар кыахтарын тохтоторо. Ааны тоҕо тэбэн, бастакылар, киириилэрэ биһи бэлэм этибит. Били “Рука бойцов колоть устала” – диэн курдук. Мэлтэйбити барытын дайбаан иһэбит. Өстөөхтөр ыксаан,дьоннорун хомунан “словеснай перепалкаҕа” бардылар. Иккис атаака саҕаланаары турдаҕына – көлүдүөргэ туспа айдаан саҕаланна. Онтон биир доруобай уол илиитин ууммутунан киирэн кэллэ. Хайдах эрэ, ханна эрэ көрбүт курдукпун.
              - Туох буолан оборона оҥоһуннугут? – диэтэ.
              Уолаттар туох буолбутун кэпсээтилэр. Били уол мин диэки субу-субу көрүтэлиир.
              - Эн сахаҕын дуо?
              - Сахабын.
              - Станция Лазо в/ч 73430 сылдьыбытыҥ дуо?
              - Эн эмиэ онно сылдьыбытыҥ дуо?
              - Ол иһин, ханна эрэ көрбүт курдукпун – диэн баран кууһан ылла.
              Онон ол охсуһуу быыһыгар однополчаниммын булан ыллым.
              - Билигин киириэҕим – диэн баран тахсан барда.
              Колүдүөргэ айдаан сразу уҕараата. Атахтар тыастара көлүдүөр биир баһын диэки тэпсэҥнээтэ.
              Уолбут биир водка тутан киирэн кэллэ.
              - Мин эйигин өйдүүбүн. Мин үһүс ротаҕа сулууспалаабытым. Былырыын күһүн кэлтим. Эн дембельлэнэргин өйдүүбүн. Онно мин дневальнайдыы турбутум. Пачкалаах сигарета быраҕаттыы-быраҕаттыы тахсан барбыккыт дии. Онон эн дембельскай сигаретаҕыттан тиксэн турабын – диэн кэпсээн соһутта.
              - Биһиги золотой дембельлэр этибит.

              0
              • Хомустан
                21 января 2014  

                .

                - Аны кэлиэхтэрэ суоҕа. Мантан үһүс курстан барбытым. Күһүн кэлээт востанави гыммытым. Чэ однополчанин иһиэххэ!
                Ол түүнү быһа кэпсэтэн тахсыбыппыт. Ити однополчанин көмөтө. Боевое братство – диэххэ.
                Сарсыныгар туран үөрэнэ барбакка квартира көрдөөтүбүт. Уопсай ааныгар квартира сдавайдааччылар биллэриилэрэ куруук баар буолааччы. Онтон быһыта тутан куораты кэрийэ бардыбыт. Хата, үһүс дуу – төрдүс дуу аадырыспытыгар биһиэхэ сөптөөх көһүннэ. Олбуор иһигэр турар кыра флигель(кыра, сайынҥы) дьиэ. Хаһаайка бэйэтэ улахан дьиэлээх. Ыйга биирдиибититтэн уон биэстии солкуобай. Уотун, чоҕун, маһын бэйэтэ булар. Арба, уонна баанньыктаах. Олох босхотун тэҥэ. Степендиябытыттан уон аҕыс солкуобай ордор этэ. Ол дьиэбит 4 да 6 миэтир курдуга. Биһиэхэ буолунай миэстэ. Уруок да аахтарга, утуйарга да миэстэ тиийэрэ. Дьиэ ортотугар кыра оһохтооҕо. Мебеля да баара. Онон уопсайга холоотоххо ырай олоҕо диэтэҕин. Ити дьиэҕэ бүтүөхпүтүгэр дылы олорбуппут. Хаһаайкабыт Тоисия Сидоровна диэн хохлячка этэ.
                Уопсайынан ол куоракка үөрэммит кэмнэрбин, көрсүбүт дьоннорбун олус сылаастык ахтабын. Билигин даҕаны бара сылдьыбыт киһи дии саныыбын.
                Икки-хас күн Сашка военкоматка сүтэ сырытта. Бүтэһик күнүгэр 5-с маайга барар буолан кэллэ. Диплом көмүскээһинэ муус устар бүтэһигэр буолуохтаах. Онон табылыннаҕына дипломнаах армиялыахтаах.
                Ол киэһэ Сашкалыын бүтэһик автобуһунан Гурамнаатыбыт. Тиийбиппитигэр кыргыттар үөрүү бөҕө буола түстүлэр. Надя дьонуттан көһөн Өкүүлүүн учууталлар уопсайдарыгар олороро. Онон тиийэр сирбит биир.

                - Алло Өкүү истэҕин дуо?
                - Истэн...
                - Хайа доҕоор ытыыгын дуу? Кэбиһиий сэгээр!
                - ...
                - Син көрсөр күннээх эбиппит дии.
                - Көрсөн.
                - Өкүү, мин эйигин син-биир көрсүөм диэн эрэнэрим.
                - Мин эйигин былыр умуннум дии саныырым. Онтум олоҕум тухары эбит.
                - Өкүү мин билигин такси тутан тиийэбин дуо?
                - Суох! Суох!
                - Тоҕо?
                - Бэлэмим суох. Сочуччута бэрт дии. Билигин да уоскуйа иликпин.
                - Онтон көрүстэххэ уоскуйуоҥ дии.
                - Кыыспытыгар иҥин этиэххэ наада.
                - Кыыспытыгар диэтиндуо? Биһиэнэ дуо?
                - ...
                - Кырдьык дуо Өкүү? Өкүү!
                - Кырдьык. Мин онно ыарахан буолбутум.

                - Өкүү мин эйигин аҕынным дии, оттон эн?
                - Мин эмиэ. Бэйэҥ эрэ ахтар курдук туттума.
                - Оронум үрдүгэр эн хаартыскаҕын ыйаабытым. Постоянно эн миэхэ мичээрдии олороҕун. Сарсыарда эйигин көрбүтүнэн уһуктабын, киэһэ эйигин кытта покалаһан баран утуйар буоллум.
                - Эйиэнэ эмиэ мин оронум үрдугэр олорор.
                - Өкүү Сашка армияҕа барар буолбут.
                - Ону Надя билбэт дии.
                - Оттон эттэ ини. Бүгүн эрэ билиннэ.
                - Ээ эттэҕэ дии.
                - Өкүү эн миигинниин Усть-Кутка барсыаҥ дуо?
                - Эйигинниин, Эйигинниин –хоть на край света!
                - Мин күһүн, дьиэ буллум да, кэлэн ылан барыам. Саҥа специалистка биир хостооҕу биэриэхпит диэбиттэрэ.
                - Мин эйигин наһаа таптыыр эбиппин. Бу күннэргэ ону санаан таҕыстым.
                - Мин эмиэ эйигиннэн олордум. Сороҕор чертежтыы турдахпына ватманҥа көстөн кэлэҕин дии.
                - Арба, эйигин институтка көрөн баран сөбүлээбэтэҕим.
                - Мин өйдөөбөппүн дии.
                - Ааппын истээт, сразу, Өкүү диэн ааттабытыҥ дии. Кыбыстан өлө сыыспытым. Ийэм эрэ оннук ааттыыр ээ.
                - Аны мин ааттыыбын. Өкүү – диэн үчүгэй буолбат дуо?
                - Миигин, оннук ааттыыр эн иккис буоллуҥ!
                - Сэгэрим Өкүү, мин эйигин куруук итинник ааттыаҕым.
                Сарсыарда эмиэ били”Уралынан” дьиэлээбиппит.

                - Өкүү аата ким диэний?
                - Лина.
                - Ол аата иккис Өкүү буоллаҕа дии?
                - Оннук. Аҕата ааттаабыта. Миэхэ син биир этэ.
                - Ханнык аҕата?
                - Кэргэн тахса сылдьыбытым. Сэттэ сыллааҕыта өлбүтэ...
                - Кимиэхэ майгынныырый?
                - Миэхэ. Майгытынан эн курдук.
                - Хайдах?
                - Үөрүнньэн иҥин баҕайы. Наһаа дьэллэм баҕайы.
                - Мин оннук үһүбүн дуо?
                - Урут оннук этиҥ, билигин билбэтим. Ол да иһин таптаабытым.

                Абааһы аһаабыт сириттэн арахпат диэбиттэринии – Сашка биһикки Гурамтан сылдьан үөрэнэр буолбуппут. Сарсыарда кэлэрбит – киэһэ төннөрбүт.
                Сэгэрим Өкүүм күн аайы үөрэ-көтө көрсөрө.Бу сир-Сибиир быыһыгар икки саха сүрэхпит бииргэ тэбэрэ. Олус бэйэбитигэр убансыбыппыт. Ахтыһар да этибит. Киэһэ кэллэхпинэ сылаас да харахтар, ыраас да мичээрдэр көрсөллөрө. Өтөрүнэн дьиэ сылааһын билбэтэх киһи дууһам үөрүүннэн туолбута.Мин таптыырым уонна таптарым. Наһаа да үчүгэй эбит. Бэл бииргэ үөрэнэр кыргыттарым:
                - Старый Сашкалыын тапталтан буккуллубуттар – диэн быһаарбыттара.
                Аны кыратык үөрэнэр группам туһунан ахтан аастахха сатаныыһы.
                Сүүрбэттэн тахса буолан киирбиппититтэн дипломҥа уон икки эрэ буолан тиийбиппит. Группабар саамай кырдьаҕастара этим. Ол иһинсразу – Старый диэн ааттаан кээспиттэрэ. Витяттан уратылар бары кэриэтэ оскуола ыскаамыйатыттан кэлбит этилэр. Бу сыллар усталарыгар үксүлэрэ туораатылар.Уолаттар ийэ дойдуларыгар иэстэрин толоро тэпсэҥнээбиттэрэ, кыргыттар ыал буолан иҥин аччаабыттара. Онон, дипломҥа түөрт уол уонна аҕыс кыыс буолан тиийэн кэллибит. Биһи үстэн ураты Олег диэн армияттан кэлэн востановись буолбут уол баар. Бүтэһик курска киирэн баран, кыгыттарбыт куоталаһар курдук, субу-субу сыбаайбалаан холостуой да хаалбатаҕа. Хата сыбаайбаҕа сыллаҥнаһыы диэтэҕиҥ! Курспыт куратора Нина Анатольевна Подскребышева – диэн бэйэбититтэн эрэ аҕа геодезия преподователя. Биһигини кытта тэҥҥэ сылдьар.
                Күнтэн-күн защита чугаһаан истэ. Дипломмут көппөйдөр-көппөйөн истэ. Аны итинник суруйуох, суоттуох, чертежтыах биллибэт. Кумаахыбытын бэл Гурамҥа соһорбут. Өкүүлээх суоппутугар иҥин көмөлөһөн абырыыллара. Билигин санаатахха эдэр дьон буолан кыайдахпыт.
                Диплом бүтэрин чугаһыгар аны бүтэһик кыыспыт сыбаайбалыыбын диэн соһутта. Сашка биһиккигэ пригласительнайын биэрэ туран ыххайан туран Өкүүлээх ааттарын суруйда. Өссө:
                - Не дай бог придёте без подруг – диэн сааныылаах буолла. Уонна:
                - Я хочу посмотреть якутскую красавицу – диэннээх буолла.
                Истэн олорбут Люда Самарина күлэн тоҕо барда.
                - Ну ты Старый попался. Я видела твою красавицу. Хватить прятать от народа! – дии-дии ыгыста сытар.
                Онон этиллибит кэмҥэ, ыйыллыбыт дьиэҕэ, цивильнай таҥастаах-саптаах – төрдүөн баар буоллубут. Онтубут улахан соппулуот олбуордаах саҥатык ампаар дьиэ буолан биэрдэ.
                Олбуор ааныгар:”Бюро выдачи невест” – диэн плакат ыйанан турар. Аллараа өттүгэр: “Невест больше нет” – диэн биллэриилээх. Олбуорга аҕыйах эр дьон көстөллөр. Биһиги олбуорга тэпсэҥнэһэ турдахпытына кыыспыт тахсан дьиэҕэ ыҥыртаан киллэрдэ. Группа кыргыттара бары дьиэ иһигэр бааллар эбит. Өкүүлээҕи былыыр билэр дьон курдук көрүстилэр.
                - У Старого губа не дура, ничего себе красавицу от нас прятал! – диэн маат ыытан кэбистилэр. Өкүү мин диэки мичээрдээн кэбистэ.
                Сашка биһиккигэ биирдии үрүүмкэ кутан баран үүртэлээн кэбистилэр.
                - Идите на улицу, скоро автобус подъедет – диэн буолла.
                Таһырдьа тахсан саҥа табаахтаан эрдэхпитинэ – уулуссаҕа “Волганы” кытта автобус кэлэн тохтоотулар. Ону кытта олбуору туорайдаан хачыгыратан кэбистилэр. Массыыналартан күтүөт табаарыстарынаан тахсан кэллилэр. Кэлээт боруотаны тонсуйан “лиһиргэттилэр”
                - Откройте!
                - Бюро закрыто, невест больше нет!
                - Нам сказали что одна осталась!
                - Всё равно не откроем!
                Инньэ диэттэрин кытта олбуор үрдүнэн ыстаҥалаһыы саҕаланна. Урут итинниккэ түбэспит буолан билэбин. Быкпыты барытын – төттөрү анньан иһэбит. Ол гынан баран, күүс тэҥэ суоҕа сразу биллибитэ. Ол биһиги аҕыйах буолан, сыалай автобус эр бэртэрин, кыайар кыахпыт суоҕа. Үөһэннэн ойон киирэн түҥнэритэ баттаан кээспиттэрэ. Ааны арыйан жениҕы киллэрбиттэрэ. Киирбиттэрэ күүлэ аана амбаарнай күлүүһүнэн хатанан турара. Аан иннигэр үс үстүү лиитирэлээх томатнай сок турара. Ааны хатаан баран күлүүһүн олортон биирдэригэр түһэрэн кэбиспиттэр. Жених ол кырыынкаттан биирин ылан иһэн барда. Кыратык иһэн баран уолаттарыгар биэрдэ. Биир кырыынканы чиэһинэ истилэр да күлүүс көстүбэтэ. Иккиһи испитэ буолан иһэн үлтү түһэрдилэр. Хата күлүүс көстөн аан аһылынна. Дьэ онтон атына сыбаайба-сыбаайба курдук. Бастаан загс, онтон ресторан. Дойду сир сыбаайбатыттан уратыта бастакы эрэ остуол маҕаһыын аргыта буолар. Уоннааҕыта самогон уонна быраага. Уонна невестаны эбэтэр түүппүлэтин уораллар. Онтукаларын улахан сыанаҕа төнүннэрэллэр.
                Өкүүнү однокурстницаларым олох бэйэлэрин дьүөгэлэрин курдук көрсүбүттэрэ. Олох хобугунаһыы бөҕө этилэр. Сотору-сотору Өкүү мин диэки нарын баҕайытык, саҥата суох, көрүтэлээн ылара. Ол аайы мин сүрэҕим үөрүүнэн туолара. Ол кэмҥэ бу сиргэ миигиттэн ураты дьоллоох киһи суоҕун курдуга. Мин Өкүүм курдук кэрэ кыыс суоҕун курдуга. Уҥуоҕунан кыра да буоллар нуучча кыргыттарын ортотугар кини эрэ уһулуччу үрдүк буолан көстөрө. Мин итинник кэрэ доҕордоохпуттан сүөм үрдээбит курдугум.
                Сыбаайга кэннэ “Волганнан” Гурамҥа бырахпыттара.
                - Доор, ити однокурстницаларыҥ наһаа үчүгэйдэр дии. Эйигин хайҕаан бөҕөлөр дии. Биримээнэ Старый да Старый диэн олороллор. Арба, тоҕо Старый буоллуҥ?
                - Ээ, группабар саамай аҕаларабын, ол иһин ити аат иҥэн хаалта. Хата дьиҥнээх ааппын билээччи аччаата ини – дии-дии күлэбин.
                - Ити Лариса диэн кыыс наһаа кыраһыабай дии?
                - Кинитээҕэр эн ордуккун!
                - Акаарычаан, эн бэйэҥ мненияҕын ыйыппатым ээ!
                - Син-биир эн кэрэҕин! Куруук да инньэ дии туруоҕум!
                - Мин акаарычааным, эн эмиэ миэхэ саамай-саамай кэрэҕин! – дии-дии куустуһа түстэ.
                - Өкүү, мин эйигин уопсайгар сылдьан хайдах өйдөөн көрбөтөхпүнүй? Сашка эйигин пуойаска көрсүбэтэх буоллун? Санаатахпына наһаа куттанабын.
                - Мин эмиэ. Онно – тоҕо да сөбүлээбэтэҕим буолла.Ити Сашкаҕа туох эрэ бэлэх ылан биэрэбит дуо?
                - Давай! Кырдьык! Өкүү – эн олох маладьыаскын дии? Хайдах санаабакка сылдьыбыппыный! Сашка суоҕа буоллун олох да көрсүө суох этибит дии.
                - Баҕар, син биир көрсүө этибит. Дьылҕа-хаан баар дииллэр дии. Көрсүөхтээх киһигин урут дуу, хойут дуу син биир көрсөр үһүгүн.
                - Оччоҕо баҕар, хойутаан, кырдьан баран көрсүө этибит дии.

                - Өкүү син булсар күннээх эбиппит дии!
                - Дьылҕа-хаан өссө булларда дии!
                - Өкүү өйдүүгүн били сыбаайба кэннэ кэпсэппиппитин?
                - Бу бүтэһик күннэргэ онон эрэ олоробун.
                - Өйдүүгүн, онно эн – урут дуу, хойут дуу син-биир көрсүө этибит диэбиккин.

                0
                • Хомустан
                  21 января 2014  

                  .

                  - Өйдөөн. Мин билигин дьылҕа-хаан диэни итэҕэйэбин.
                  - Өкүү ити “Билсиһиигэ” ол күн киирбэтэх буолуум. Мин эмиэ итэҕэйдим.
                  - Инньэ диэни олох санаабаппын. Куттанабын.

                  Защита буолуо үс күн иннинэ били кумаахыларым барылара дьэ оннуларын буллулар. Дипломнай үлэ бэлэм буолла. Сашка да киэнэ бүттэ. Дипломнай үлэ салайааччыта кумаахыбытын көтөхтөрөн кэбистэ уонна рецензияҕа ыытта.
                  - Бу аадырыска тиийдэххитинэ проектнай бюро баара буолуо. Онно тиийэн рецензиялатан кэлиҥ! – диэн дьаһалымсыйда.
                  Иккиэммитигэр тус-туспа дьон аатын суруйда. Миэхэ биир дьахтары суруйан биэрбит. Сашкам киэнэ эр киһи.
                  Аадырыспытын ылан проектнойбытыгар айаннаатыбыт. Тиийбиппит били “Сибирь” кинотеатрбыт аттыгар турар сэнэх соҕус көрүҥнээх дьиэ эбит. Манан, тыһыынчата сылдьарбыт буолуо да – проекнай диэни таба көрбөт эбиппит. Дьиэҕэ киирэн били дьоммутун көрдөөн хаамыталаатыбыт. Биир хоско киирбиппит чертежнай остуол бөҕө турар.
                  Биир остуолга маҥан баттахтаах сааһырбыт киһи олорор. Ыйыталаспыппыт Сашка киһитэ буолан таҕыста. Мин чүөчэбин:
                  - Анараа хоско – диэн ыйда.
                  Анараа хоско тахсыбытым улахан баҕайы остуолга сааһыран эрэр дьахтар олорор.
                  - Здравствуйте!
                  - Здравствуйте!
                  - Я пришел на рецензию.
                  - Ну студент оставь свой диплом здесь. Придешь в два. А теперь ступай!
                  Таһырдьа тахсыбытым Сашкам тахса илик эбит. Киһибин кэтэһэн син хаамыталаатым. Кэмниэ-кэлин, хомнуо-хойут уолум дьэ таҕыста. Сырайа дьэлтэччи кытарыар дылы тириппит.
                  - Түөһэйбит оҕонньор сорбун-сордоото. Итини-ыйытар, маны токкоолоһор. Чуут кэлэҕэйдэтэ сыыста. Киэһэ биэскэ кэлээр диэтэ. Эн хаһан тахсыбыккыный?
                  - Сүүрбэччэ мүнүүтэ буолла быһыылаах, киирээт тахсыбытым.
                  - Арба бэҕэһээ кыргыттар Пулиналаах эмиэ манна сылдьыбыттар үһү. Оҕонньору хайҕаан бөҕө этилэр. Үчүгэй рецензия суруйталаан биэрбит үһү.
                  - Оттон ити мин чүөчэбэр ким да сылдьыбатах дуо?
                  - Голышева сылдьыбыт үһү. Маарыын кэлэ илигэ. Онон ким да билбэт этэ. Сорохтор атын сиргэ барбыттар үһү.
                  - Эбиэт буолбут - дьиэлиибит дуу, манна аһыыбыт дуу?
                  - Миэхэ икки солкуобайдаахпын тиийэр ини. Манна аһыахха.
                  Чугастааҕы остолобуойга киирэн аһаан ампаалыктанныбыт. Аһаан баран бириэмэ өлөрө таарыйа маҕаһыыннары кэрийдибит.
                  Иккигэ проектнайбытыгар баар буоллубут. Чүөчэбэр киирбитим, чүөчэм суруксуттуу олорор.
                  - Вон с того стола забирай свой диплом. Грамотно сделано. Рецензию написала. Желаю удачи! – диэн төбөтүн да өҥдөппөккө, өссө алҕаата.
                  Үөрэ-көтө баһыыбалаан, покалаһан баран кумаахыбын хомунан таҕыстым.
                  Сашка табааҕын тардан да бүтэрэ илик эбит.
                  - Хайа тахса оҕустуҥ дуо? Туох диэтэ? – диэтэ.
                  - Арыйан көрүөххэ, ханна баар буолааччыный?
                  - Бастакы лииһинэн буолуо.
                  Альбоммутун арыйаат “Рецензия” диэн сурукка кэтиллэ түстүбүт. Хата хайҕаабыт ахан уонна үчүгэйинэн сыаналаабыт. Үөрэн өлө сыстым.
                  Сразу телефоннай будкаҕа сүүрдүм.
                  - Алло! Здравствуйте! Акулину Григорьевну можно?
                  - Здравствуйте! Сейчас позову, подождите.
                  Өр кэтэстэрбэккэ сэгэрим саҥата:
                  - Алло слушаю.
                  - Өкүү рецензиябын аастым! Үчүгэйинэн сыаналаабыт!
                  - Маладьыас! Ол иһин эрэнэр этим!
                  - Өкүү ахтаан бөҕөбүн!
                  - Мин эмиэ! Хаһан кэлэҕин?
                  - Өкүү Сашка киһитэ алтаҕа кэлээр диэбит. Ону кэтэһэн баран тиийиэхпит. Сэгээр наһаа да аҕынныым!
                  - Акаарычаан! Мин эмиэ! Чэ бүттүбүт, отуо көрүөлээн эрэллэр. Кэтэһиэхпит! Сашкаҕа привет!
                  - Хайа дакылаадтыы оҕустуҥ дуу?
                  - Даылаадтаан. Эйихэ Линаттан привет!

                  - Өкүү хайа хайдах буоллуҥ? Ытыыгын дуу?
                  - Линабынаан сэриилэһэн баран олоробун.
                  - Ол эмиэ тоҕо сэриилэстигит?
                  - Эн тускунан кэпсээбитим.
                  - Оо, дьэ!
                  - Этэҕин! Өйдөөбөт. Аҕата наһаа ачаалатар этэ. Сэриилэһэн баран тус-туспа хоспутугар сытабыт. Кыыһым ытыы-ытыы хоһугар куоппута. Өчөһө эн курдук. Билбэт да буоллар – батар да буолар эбит.
                  - Мин өчөс үһүбүн дуо?
                  - Оруобуна кыыһыҥ эн курдук. Сотору аһардар ини. Аҕатын куруук ахтар ээ. Билигин эйигин билэн соһуйда ахан.
                  - Син өйдүүр ини...

                  Сашка киһитин кэтэһэ таарыйа киинэ көрдүбүт. Алтаҕа эмиэ проектнайбытыгар кэллибит. Уолум долгуйан бөҕө.
                  - Чэ киир, киир! Барыта үчүгэй буолуоҕа.
                  - К черту! – диэн баран иһирдьэ киирэн хаалла.
                  Уолум киирэн баран сүтэн хаалла. Кэтэһэн кэлтэй буолбутум кэннэ дьэ таҕыста.
                  - Заколебал старый козел! Киириэхпиттэн лекция истэ олордум. Өссө да дакылааттыах киһини били эн хотунуҥ киирэн дьарыйда.
                  Арыйан көрбүппүт – үчүгэйдик сыаналаабыт.
                  - Былыыр суруйан баран хаан иһэ олорбут!
                  - Эмиэ нойдаары гынныҥ дуо? Үчүгэйдик сыаналаабыт дии!
                  - Ээ ити көннөрү, кыһыйбычча. Сыалай чаас аҥара лекция аахтаҕа үһү!
                  - Чэ дьиэлиэххэ. Сээкэйбитин илдьэн кэбиһиэххэ.
                  - Эн эрэ телефоннаары сылдьаҕын дуо? – диэн баран будкаҕа киирдэ.
                  Кумаахыларбытын дьиэбитигэр илдьэн баран Гурамнаатыбыт.
                  Защита күнэ тиийэн кэллэ. Биһиги Гурамтан хойутаан эбиэт саҕана кэллибит. Өкүүлээх мэһэйдиэ суох буолан тылларын биэрэн батыһан кэлистилэр. Хас да кыыс уже тахсан сылдьаллар. Ааны өҥөйөн көртүм плащет иннигэр Ира Голышева турар. Утары сэттэ-хас киһилээх хамыыһыйа олорор. Үксүлэрин билбэт дьонум. Ира сырайа лаппа мөлтөөбүт. Хараҕын уута таммалыы турар.
                  - Сгорела – диэтэ Люда Самарина. – Уже полчаса стоит .
                  Ира үөрэҕэр бэйэтэ да мөлтөх этэ. Эбиитин наһаа эмоциальнай. Кэтэһэ таарыйа буфетка баран кэллибит. Кэлбиппит Ира тахсыбыт. Кыргыттар Ираны уоскута сатыы сылдьаллар. Өкүү эмиэ олорго холбоһон саҥа-иҥэ бөҕө. Өкүү олох бэйэлэрин киһилэрин курдук.
                  Эбиэт кэннэ үс саҕана, бутэһигинэн, мин уочаратым кэллэ. Киирэн планшеттарга чертежтарбын ыйаатым. Долгуйан олох салҕалас буолан хааллым. Все-таки, кимим-тугум быһаарыллар кэмэ кэллэҕэ дии. Харахпар бу сыллар биир лента буолан субуллан ааһар курдуга.
                  Кыратык уоскуйа таарыйа дипломнай үлэ туһунан кэпсиим. Дипломнай үлэҕэ үс ый биэрэллэр. Уон лиис ватманҥа чертёж, сүүстэн тахса страницалаах үлэ. Честно эттэххэ билигин үксүн умнубуппун. Онно туох баар үөрэппитиҥ барыта киирэр. Материаллар, конструкциялар расчёттара. Олор чертёжтара. Свинарнигым чертёһа, тутуллуутун расчёта, ол чертёһа. Электриката. Аны ол свинарнигым сметата. Быһата сыалай проект. Арба геодезиятын умнубуппун. Сирин ытыыта уонна расчёта, ону кытта чертёһа. Дьэ итини барытын үс ый иһигэр бүтэриэхтээххин. Аны бүтэрэн баран тэрилтэлэри кэрийэн машинистка булан бэчээттэтэҕин. Биэһуон солкуобайга бэчээттээн биэрээччилэр. Дьэ онон, силигим ситэн, хамыыһыйа иннигэр турдаҕым.
                  Пока проегым аатын, бэйэм туһунан билиһиннэриэхтэригэр дылы хайдах эрэ уоскуйан хааллым. Синим биир диэтэҕим. Последний бой он трудный самый – диэбит курдук. Защитаҕа чаас аҥара биэрэллэр. Дьиҥэр, ханна да иҥнигэһэ суох кэпсээтэххэ – иһэ үлүннэҕинэ сүүрбэ мүнүүтэ буолар эбит. Преставления бүппүтүгэр кэпсээн бардым. Үс ыйы быһа, бэйэм оҕо гынан бүөбэйдээн, оҥорбут дипломмун почти нойосуус билэр буоллаҕым дии. Улахан иҥнигэһэ суох көрдөрө-көрдөрө кэпсээн лабыгыратан кэбистим. Ол саҕана уһуннук нууччалар быыстарыгар сылдьыбыт буолан тылбар олох иҥнибэппин. Оннооҕор нууччалыы толкуйдуур, түһүүр этим. Билигин, биирдэ эмит нууччалаары гыннахха, үөрүйэҕэ суох буолан тылы буккуйан сордонобун. Арай экономическай чааһыгар дипломмун көрөн ыллым. Уонна Өкүү көрөн олороро да кынаттыыра. Онтон боппуруостарга киирдибит. Проектан атыны ыйыппат буоланнар ону да кыанным.
                  - Олох маладьыастаатыҥ дии – диэбитинэн Нина Анатольевна утары көрүстэ.
                  Кини хайҕала миэхэ улахан этэ. Все-таки специалист буоллаҕа дии. Кэннибиттэн Өкүү тахсан эҕэрдэлээтэ.
                  - Барыларыттан үчүгэй – диэн сибигинэйдэ.
                  Бары тахсан эҕэрдэлээһин бөҕө. Үөрбүт-көппүт сырай бөҕө.
                  - Ну Старый даешь! – ити Сашка. – На одном дыхании.
                  Онтон сэкиритээр тахсан:
                  - Манна айдаарбат үһүгүт. Биэскэ бары манна кэлээриҥ – диэн биллэрдэ.
                  Бары сонно остолобуойга көһөн таҕыстыбыт. Остуоллары холботолоон баран бары бииргэ олордубут. Саҥа-иҥэ баһаам. Өкүү өтөр-өтөр мин диэки киэн туттубут харахтарынан көрүтэлээн ылар.
                  - Киэһэ аҕыска бары ресторанҥа баар буолаҕыт! Линалаах Надя эмиэ! Остуоллар сакаастанан тураллар – диэн староста быһыытынан Лариса Пулина дьаһалымсыйар.
                  - Нина Анатольевнаҕа эппиккит дуо? – Витя саҥата.
                  - Этэн, этэн! Кэлиэх буолта.
                  Биэскэ баран түмүкпүтүн иһиттибит. Барыбытын защиталаабытынан аахпыттар. Миэнин үчүгэйинэн сыаналаабыттар. Барыбытыгар ромбикпытын биэрдилэр. Диплому пиэрбэй маай кэннэ кэлэн ылаарыҥ диэтилэр.
                  Онон диплом сууйуута эрэ хаалла. Түөрт сыллаах сырам таах хаалбата. Түмүктээх буолла. Уонна бу сиргэ кэлэн Өкүүбүн көрүстүм. Сэгэрим барахсан, бэйэтэ защиталаабыт курдук, үөрбүт харахтара бу баарга дылылар. Аттыбар бу кылапаччыйа турара – үчүгэйин баҕаһын эбитин. Ийэм суох буолуоҕуттан, аан бастаан бу кэмҥэ, кэннибэр өйөбүллээх буолбутум. Олус да дьоллоох этибит!

                  - Алло Өкүү дорообо!
                  - Дорообо!
                  - Хайа Өкүү тугу кэпсээтиҥ?
                  - Суох дэлби сылайдым. Бүгүн икки сменаннан тоҕус уруоктанным.
                  - Элбэх эбит.
                  - Этэҕин, оҕонньорум өлүөҕүттэн оҕобун иитээри уруок бөҕөнү былдьаһа-былдьаһа ылабын. Уонна харчы эбинээри кылаас ылабын.
                  Өссө, биир кэмҥэ таксилыы иҥин сылдьыбытым. Куттана-куттана сылдьарым. Син кэлин үөрэнэн испитим. Онтон, аварияҕа түбэһэн баран массыынабын атыылаабытым.
                  - Сэгээр оттон ыт буола сыыспыккын дии?
                  - Кылаабынайа, олорсон тыаҕа тахсан иһэр автобуһум таҥнастыбыта.
                  Атахпын тоһутан балыыһаҕа сыппытым. Доор оттон эн ыал буола сылдьыбытыҥ дуу?
                  - Суох. Үс сыл Усть-Кутка үлэлээбитим. Дойдубун ахтар этим да –уоппуска иҥин ылбакка сылдьыбытым. Аҕыһуонус сыллар бүтэһиктэригэр Сахам сиригэр дьэ төннүбүтүм. Санаабар, эйигин көрдүү дойдугар тахса сылдьыбытым. Булбатаҕым. Биир эмээхсин эйигин ыал буолбута диэбитэ. Ханна да бааргын билбэт этэ. Онтон дойдулаабытым. Бастаан кэлэн тутууга үлэлээбитим, онтон ЖКХ-ҕа көспүтүм.
                  - Аҕам пенцияҕа тахсан, дьонум дойдуларыгар, атын дэриэбинэҕэ көспүттэрэ. Онон булбатаххын. Ол кэмҥэ мин куоракка кэлбит кэмим этэ. Оҕонньорум оскуола дириэктэрэ этэ.
                  - Хайдах буолтай?
                  - Сүрэҕэ мөлтөх этэ.

                  Түмүк истэн баран Өкүү биһикки маҕаһыын кэрийэ барбыппыт. Сыалбыт биир Сашкаҕа подарок ылыыта. Поводынан туһанан баһыыбалаан хаалаары. Мээнэ күн ылбат буоллаҕа дии.

                  0
              • .Дарина.
                21 января 2014  

                Соло буоллахпына киирэн барытын хос аа5ыам ээ...

                0
                • Хомустан
                  21 января 2014  

                  Махтал!

                  Дипломунан, пиэрбэй маайынан иҥин киһи холкутук бэлэх оҥорор буоллаҕа дии. Сашкалаах батыһаары гыммыттарын хааллардыбыт.
                  Кыра куорат ортотун өр гыныахпыт дуо? Биир маҕаһыынҥа киирэн “Бердск” диэн электробритва баарыгар харахпыт хатанна.
                  - Маны ылыахха – диэн иккиэн быһаардыбыт.
                  - Өкүү мин тахсан табахтыам. Төлөөн баран тахсаар.
                  Өр буолбакка таҕыста. Бириэмэ билигин да эрдэ. Дьиэбитигэр бардыбыт.
                  Олбуорга киирэн иһэн Тоисия Сидоровнаны утары көрсө түстүбүт.
                  - Здравствуйте Тоисия Сидоровна!
                  - Здравствуйте! Ах вот кому ты пропадаешь!
                  Өкүүлүүн илии тутуһан дорооболосто.
                  - Линабын – диэн Өкүү симиктик.
                  - Бу уолаттар миэхэ түөрт сыл олордулар. Онон оҕолорум кэриэтэлэр.
                  - Баба Тося биһиги дипломмутун защиталаатыбыт.
                  - Билэбин биир итиннэ эмиэ кыыстаах кэлэн олорор. Биир воовще сүттэ. Лина бу охломону кэһэтэн биэрээр. Оонньоон этэбин үчүгэй уолаттар. Чэ мин бардым. Ийэбэр баран испитим. Киэһэ боруотаны сабабын дуо?
                  - Баба Тося арааста кэлбэппит буолуо.
                  - Чэ үчүгэй баҕайытык сылдьаарыҥ!
                  Аанын сабан тахсан иһэн эргиллэн миэхэ:
                  - Линаҥ красавица эбит! – диэтэ.
                  Дьиэҕэ киирбиппит Сашкалаах Надя чаай иһэ олороллор.
                  - Ханна сырыттыгыт? Биһиги хойутаатылар дэһэ олорбуппут.
                  - Ээ онно-манна.
                  - Өйдөнөр! Секрет!
                  Өкүү мин диэки унаарыччы көрөн баран суумкатын хастан барда. Мин сразу сэрэйдим, манна дьон аҕыйаҕар биэрэн кэбиһээри гынар диэн.
                  - Саша, биһиги эйигин үөрэххин ситиһиилээхтик бүтэрбиккинэн эҕэрдэлиибит уонна бу сэмэй бэлэхпитин туттарарбытын көҥүллээ! – диэн баран, Өкүү били электробритваны хостоон илиитигэр бобуччу туттаран кэбистэ.
                  Сашка үөрүү бөҕө буолла. Баһыыбалаан бөҕө.
                  Өкүү эмиэ суумкатын хаһан аны биир бириитибэни хостоон таһаарда.
                  - Бу эйиэхэ сэгэрбэр, үөрэххин бүтэрбиккинэн уонна миигин булбуккунан! Бүгүн защитаҕа олорон эйигиттэн астынным аҕай – диэн миигин саҥата суох ыытан кэбистэ. Өкүүбүн кууһан ылан уураан ыллым. Сэгэрим барахсан бэйэтигэр подарок биэрбиттэрин курдук үөрдэ. Астык баҕайы.

                  - Биир үчүгэй сонуннаахпын.
                  - Өкүү туох?
                  - Линабынаан иллэстибит.
                  - Үчүгэй дии.
                  - Этэбин дии эн курдук диэн. Дьэллэм, аһарыныгас. Маарыын сарсыарда утуйа сыттахпына хоойбор киирбитэ. Албыннаһа. Иллэстэхпит ол. Онно көрдөхпүнэ хайдах эрэ эн курдук эбит.

                  Банкет этэҥҥэ ааста. Өкүүлүүн үнкүүлээн аҕай биэрдибит. Түүн таксиннан Гурамнаатыбыт. Сарсыныгар куоракка киирэн парадтаан лиһиргэттибит. Өкүү биһиги колоннабытыгар хаамыста. “Ураа” хаһыы бөҕө. Ол первэй маай кэннэ кэлин демонстрацияҕа да сылдьыбатаҕым. Хотя, сэбиэскэй былаас өссө да биэс-алта сыл турбута. Үчүгэй да күннэр этэ. Олох кынаттаах курдугум. Өкүү көт диирэ буоллар көтүөх да курдугум. Аттыбар, сахам кыыһа барахсан, мин диэки кылап-халап гына көрө-көрө мичээрдии иһэрэ минньигэс да этэ.
                  Бырааһынньык кэннэ баран дипломмутун ыллыбыт. Астыныы бөҕө. Сиэрпэлээх гербэ ойуулаах хараҥа халлаан күөҕэ тастаах диплом бу сыллар түмүктэрэ буоллаҕа дии.
                  Сарсыныгар Сашканы армияҕа атаардыбыт. Сарсыарда уонҥа военкоматка тиийдибит. Группабыт оҕолоро бары кэлбиттэр. Атын группаттан эмиэ бараллар эбит. Олор эмиэ кэлэ сатаабыттар. Ырыа-тойук бөҕөтө. Военкомат кирилиэһигэр билээскэлээччилэр да бааллар. Уҥа көр – хаҥас көр итиннэ куустуһуу, манна куустуһуу. Атаарааччы да – аргылааччы да баһаам. Түөрт автобус кэтэһэн турар. Надя Сашкатыгар ыйана сылдьар. Военкоматтан тахсан барааччылары стройдатан баран поверка оҥордулар. Уонна автобуска киирэллэригэр хамаандалаатылар. Ону кытта ыһыы-хаһыы бөҕө буола түстэ. Ытаһыы-соҥоһуу биирдэ тоҕо тардылынна. Мин, биир куруускалаах үрүсээкпин сүкпүтүнэн саҥата суох дьиэттэн тахсан армияҕа барбыт киһиэхэ хайдах эрэ – ыарахан көстүү. Саха киһитин санаатыгар баппат көстүү. Арай сэриигэ маннык атаараллара буолуо. Айыы даҕаны, икки сылынан кэлиэхтэрэ баар ээ. Ол быыһыгар – айахтарыгар буоккалаах бытыыкканы суоска курдук уктан эмэ сылдьар дьоннор эмиэ бааллар.Чэ быһата мин сөбүлээбэтэҕим. Автобустар хоҥнубуттарыгар аны таксиннан станцияҕа батыһыы саҕаланна. Надя эмиэ барыста. Өкүү биһикки барбатыбыт. Ити да көстүү сөп гынна.
                  Өкүү биһикки мин квартирабар бардыбыт. Сарсын өрөбүл, онон Өкүү оскуолатыгар ыксаабат. Витя дойдулаабытын билэбин. Бэҕэһээ киэһэ, сор ыксаабыт киһи, станцияҕа сүүрбүтэ. Арааста бүтэһик электричкаҕа ыксаатаҕа. Сашка биһикки Гурамнаары сылдьан көрсүбүппүт.
                  Дьиэҕэ киирэн чаай сылытан эрдэхпинэ Тоисия Сидоровна киирэн кэллэ.
                  - Дорооболоруҥ!
                  - Дорообо!
                  - Эһиги кэлбиккитин көрөн киирдим. Мин ийэбэр бардым. Онно хонуоҕум. Сарсын “родительский день”, онон сарсыардаттан кылабыыһаҕа барабыт.
                  - Ээ ол иһин кылабыыһа диэки дьон бөҕө барар эбит дии – диэтим.
                  - Барбаккалар, дьоннорун уҥуоҕун дьаһайаа эрдэхтэрэ дии. Чэ оҕолор мин бардым – диэтэ , мин диэки көрөн баран – атаар эрэ, боруотаны иҥин хатыаҥ.
                  Таһырдьа тахсан “сыаннай указанияларын” биэрдэ. Ыты аһатаар иҥин диэбит курдуктары. Ол быыһыгар Өкүүнү хайгыыр.
                  - Кылабыыһаҕа барар киһи олбуортан соҕотох тасыбат, ол иһин бу атаартарабын. Тахсыһан табахтаан баран киириэҥ буоллаҕа дии.
                  Эмээхсини атааран, табахтаан баран дьиэҕэ киирдим.

                  - Дорообо!
                  - Дорообо Өкүү!
                  - Хайа ити туох тырылыыр.
                  - Ээ бытык хоруна турбутум. Арба, били эн бэлэхтээбит бириитибэҥ.
                  - Эс, ол баччааҥҥа дылы сырыттаҕай?
                  - Ол! Ол! Нэдиэлэҕэ биирдэ хорунар киһиэхэ улаханнык элэйбэт буоллаҕа дии. Уонна харыстыыбын. Иккитэ ремонната сылдьытытым. Дьэ үйэлээх тэрил эбит.
                  - Кырдьык үйэлээх эбит. Арай эн биһикки тапталбыт бүппүтэ.
                  - Өкүү, туох диэн эттэҥий!? Мин билигин даҕаны...
                  - Санааҕар буолуо.
                  - Суох доҕор! Суох! Эйигин куруук саныыбын.
                  - Мин Өлүөхүмэҕэ тиийэн баран санаам хааттаран хаалбыта. Күн аайы эйигин саныырым. Иһим улаатан барбыта... Хайдах да буолуохпун билбэт этим. Эйигин көрдүү сатаабытым да булбатаҕым. Суруктарым төннөн кэлэллэрэ. Онтон, биирдэ, бииргэ үлэлиир киһим... буолуохха диэбитигэр – сөбүлэспитим.
                  - Мин эмиэ эйигин көрдүү сатаабытым.
                  - Аны урукку Өкүү суох, ол сөбүлэспит күммэр өлбүтэ.
                  - Өкүү мин эйигин өйдүүбүн ээ.
                  - Чэ ити хааллын. Эн тоҕо ыал буолбатаххыный?
                  - Билбэтим. Бастаан кими да көрбөт этим. Онтон кэлин үөрэнэн хаалбыппын. Үлэбинэн интернет наадата суоҕа буоллар манна да киириэм биллибэт этэ.

                  Ол түүн хайдах курдук таптаспыппытын ким билиэ баарай. Мин таптыырым – кини таптыыра. Бу кэмҥэ, бу сиргэ биһиги эрэ баарбыт. Бу курдук куустуспутунан үйэ тухары олоруох курдукпут. Арай санаабытын сотору арахсыы сордуура. Ол эрэн күһүн букатын бииргэ буолуохтаахпыт.
                  Сарсыныгар күнү быһа бииргэ буоллубут. Куораты кэрийдибит, киинэ көрдүбүт.
                  Сахам кыыһа барахсан
                  Сааскы халлаан анныгар
                  Үөрэ-көтө турара
                  Оо, көрүөххэ кэрээтиэн!
                  Киэһэ бүтэһик автобуһунан Өкүү Гурамнаата. Мин сарсын обходнойбар сүүрээри хааллым. Сарсыныгар күнү быһа куораты биир гына сүүрдүм. Хата ол сылдьан харчыланан хааллым. МПМК-ҕа илии баттата тиийдим. Арай главбухха илии баттатаары гыммытым өссө ылардаах сылдьар эбиппин. Былырыынҥы Гурам оскуолатын тутуутугар үлэлээбит харчым полкаланан турар эбит. Ол практика бүтээтин дойдубар барбытым. Онон харчы ылбатаҕым. Хата маладьыастарыҥ уура сыталлар эбит. Киэһэ ол харчыбынан ас бөҕө атыылаһан Гурамнаатым. Онус маайга дылы Гурамҥа сыттым. Өкүү үөрүүтэ-көтүүтэ бөҕө.
                  - Ким эмит, былырыын, Гурамтан дьолгун булуоҥ, эбиитин саханы диэбиттэрэ буоллар хараҕын хайыта тыытыам этэ. Күлүмэ! Күлүмэ! Бу кыра да буолларбын көрөн туруом суоҕа этэ! Билигин ол киһиэхэ батыһа сылдьан баһыыбалыам этэ. Сашкаҕа курдук – онно көрүөҥ этэ хайдах туттан турарын. Тоҕо эрэ Өкүүнү санаатахпына ону эрэ көрөбүн.
                  - Доор күһүн бииргэ буоллахпытына үчүгэй да буолуо ээ! Төгүрүйэ нууччалар ол гынан баран мин дьиэбэр сахалаахпын. Бэйэтэ “Якутский остров”. Оччоҕо киһи наһаа чуҥкуйбат буоллаҕа дии.
                  Оргууйдук онус чыыһыла тиийэн кэлбитэ.
                  - Өкүү эн миигин атаараайаххын. Уонна ытаайаххын. Киһи кэнниттэн ытыы хаалар айыы.
                  - Доор, оттон бүгүн директортан көҥүллэтиэм дии сылдьыбытым ээ.
                  - Суох доҕоор, суох. Атаарыыны сөбүлээбэппин. Мин бэйэм барыым. Аны сүүрбэ хонугунан Усть Кутка баар буолуохтаахпын. Онтон күһүн кэлэн ылыам дии.
                  Хара-хара харахтар
                  Үөрэ-көтө мичилиһэ
                  Эрэммиттии көрөллөрө
                  Эргиллэргэ эрэллиирэ.
                  Сарсыныгар туран автобуска бардым. Өкүү автобуска дылы атаарда.
                  - Чэ Өкүү күһунҥээҥҥэ дылы! Өкүү мин эйигин олус таптыыбын! Кэтэһээр!
                  - Мин эмиэ наһаа, наһаа таптыыбын! Суруйаар! Дойдубар. Эн кэлэрин саҕана мин дойдулуом.
                  - Мин да дойдубар уһуом биллибэт. Дөкүмүөммүн хомуннүм да төннөрүм буолуо. Билигин суол-иис суоҕа хааттарыы бөҕө буолуо.
                  - Доор иһиттэ-хомуоста ылынаар эрэ. Отуо туохха аһыахпытый? Уонна ... оронно.
                  Автобус кэлэн тохтоото.
                  - Чэ Өкүү мин бардым. Күһүн бииргэ буолуохпут! Уонна ытаайаҕын! – диэт уураат автобуска киирдим.
                  - Күүтүөм! – дии-дии, сэгэрим хараҕыттан уу-хаар баһан, астановкаҕа, туран хаалла.
                  Ити Өкүүнү бүтэһик көрүүм этэ. Сүтэрсиэхпитин билбитим буоллар онно хаалыам этэ. Дөкүмүөммүн почтаннан да ылларыам этэ. Сэгэрим автобуһу батыһа көрөн туран хаалбыта...

                  - Хайа Өкүү тугу кэпсээтиҥ?
                  - Линам бүгүн үөртэ. Маарыын үлэтитэн кэлэн баран:”Ийээ аҕабын хаһан көрдөрөҕүн” – диэтэ.
                  - Өкүү! Оччоҕо барабын дуо?
                  - Кэлиий сэгээр! Кэлиий! Бу да киһи өрүкүнэйэн олох уруккуҥ курдуккун быһыылаах. Урут эмиэ итиннигиҥ дии.
                  - Өкүү оччоҕо билигин такси булан айанныам. Сарсыарданнан тиийиэҕим. Ханна көрсөбүт?
                  - Булуоҥ суоҕа. Киэһэ алтаҕа Ойуунускай аттыгар кэтэһээр.
                  - Такси тиэрдиэ дии.
                  - Бу да киһи ыксамырын. Массыынаттан киирэн кэлээри гынныҥ дуо? Ыксаабакка оҥостон иҥин кэлиэҥ дии, биһиги да бэлэмнэниэхпит этэ дии.
                  - Чэ Өкүү көрсүөххэ дылы!

                  Такси заказтаан түүннэри куораттаатым. Сарсыарданнан тиийэн балтыбар түстүм. Утуйан баран күнүс түран суунан тараанан, таҥнан-саптан свиданиябар тэбинним. Элбэх сыл кэннэ аан бастаан.
                  Эйигин күн аайы көрдүүбүн
                  сүтэрбит сүрэҕим аҥарын.
                  Эйигин күн аайы көрдүүбүн
                  ааһар дьон быыһыттан булаары.
                  Элбэх да хаар уулунна санныбар
                  мин тахсан барбытым кэнниттэн.
                  Элбэх да күн ааста ол күнтэн
                  бүтэһик быраһаай кэнниттэн.
                  Ол кэмтэн аастаҕа элбэх уу
                  Өлүөнэ өрүспүт устунан.
                  Билэбин эн бааргын бу сиргэ
                  бүтэһик тапталым, эрэлим.
                  Бу куорат иһигэр ханна эрэ
                  эн хааман истэҕиҥ оргууйдук.
                  Билигин эн миигин билбэккин
                  мин эмиэ билбэппин эйигин.
                  Баҕардар санааҕар ол иһэн
                  дьон быыһын одуулу истэҕиҥ.
                  Билэбин суолларбыт тиксиэҕэ
                  ханна эрэ бу куорат иһигэр, мунукка.
                  Алта буолуо уон иннинэ Ойуунускай анныгар баар буоллум. Кэлэн
                  иһэн икки букет ылбытым. Биирэ Өкүүгэ, биирэ Линаҕа. Кэлэн баран Өкүүгэ звоннуу иликпин. Сотору көрсүөхпүт буоллаҕа. Хата төһө эрэ уларыйда? Син уларыйдаҕа дии. Мин да лаппа марбайдым ээ. Буолумуна отучча сыл аастаҕа дии. Куруук эдэр сылдьыбыт диэн суох. Урут бу манан сиэлэн ахан биэриллэрэ. СПТУ-га үөрэммитэ буола сылдьан. Хата билсибэккэ көр буолара буолуо. Арба уонна Лина. Саныахха үчүгэй баҕайы. Эмискэ кыыстанан хааллым дии. Өкүү мин курдук диэбитэ. Дьэ дьылҕа-хаан уларыйара түргэнин. Арай оччолорго сүтэрсибэтэх буол! Хайдах эрэ олох буолар этэ. Бээ, бээ Өкүү туох диэтэ этэ. “Мин эйигин былыр умуннум дии саныырым. Онтум олоҕум тухары эбит.” Дьэ кырдьык олохпут тухары эбит. Уонна чэ наһаа суланымыахха доҕор! Билигин да эдэр курдукпун ээ. Ол 52-ки диэн. Өссө да олоруохпут буоллаҕа! Биирдэ үс буола түстүбүт буолбаат! Аны бу олоххо сүтэртээн да бэрт.
                  - Дорообо! Акулина Григорьевнаны эн күүтэҕин дуо?
                  - Мин. Өкүү!
                  - Мин Линабын ээ аҕаа!
                  - Линабын даа? Оттон ийэҥ?
                  - Ийэм долгуйан кыайан кэлсибэтэ. Барыахха аҕаа ийэм кэтэһэн түннүккэ турдаҕа!
                  - Ийэҕэр майгынныыр да эбиккин. Үүт-үкчүгүн!

                  0
        • Хомустан
          21 января 2014  

          .

          Эн миигин умнумаар…
          Бүгүн, үлэбиттэн иһэн, муннукка биир дьахтары уун утары көрсө түстүм. Санаабар: «Ханна эрэ көрбүт дьахтарым» - диэн санаа охсуллан ааста.
          - Урут бу диэки Уоһукаптар диэн ыаллар бааллара. Этиэҥ дуо ханна олороллорун? – диэтэ ол дьахтар.
          - Онтон, ааһа барбыккын. Оол көстөр күөх олбуордаах ыал – Уоһукаптарыҥ – диэтим.
          - Чэ покаа! – диэтэ да түргэн үлүгэрдик эргиллэн бара турда.
          Мин саҥата суох кэнниттэн көрөн турдум. Дьахтарым тэйэн иһэн, тохтоон, эргиллэн:
          - Баһыыба! – диэтэ.
          - Баһаалыста – диэн хааллым.
          Кэнниттэн хаамарын көрдөххө кимиэхэ эрэ майгынныыр. Ити чэпчэки баҕайытык сэгэччи хаамыыны олох ханна эрэ көрбүппүн.
          Хайа муҥун көрөн туруомуй – мин да дьиэлээтим. Ол да буоллар ити элэс көрбүт дьахтарым сырайа харахпыттан сүппэт. Хаһан эрэ, ханна эрэ урут көрбүт курдукпун. Дьиэм чугас буолан ситэри толкуйдаабакка дьиэбэр тиийэн хааллым. Мин мастыйбыт мэйиим успейдаан туох да өйдөбүлү биэрбэккэ хаалла.
          Дьиэбэр киирээт санаам сүүрээнэ атын хайысхаҕа көстө.
          Киэһэ утуйаары сытан били маарыынҥы дьахтары санаан кэллим.
          - Ханна көрдүм этэй? Хайдах эрэ урут олох чугастыы билэр курдукпун дии. Арба, Уоһукаптары көрдүүр этэ дии. Ким баҕайытай? – бу да сырыыга мэйиим утуйбут.
          Ол сытан утуйан хаалбыппын. Арай түһээтэхпинэ били дьахтар эмиэ утары көрүстэ.
          - Хайа билбэтиҥ дуо? Мин эйиэхэ – миигин умнумаар диэбитим дии – диэтэ.
          - Сөбүлүү көрөбүн да кыайан өйдөөбөтүм дии.
          - Хайдах? Оччолорго эдэр да этибит дии!
          - Кырдьык кыайан өйдөөбөтүм ээ.
          - Эмиэ да аһара тоҥхойо кырдьа иликпит ээ. Буолар да эбит! – диэтэ да эргиллэн бара турда.
          Эмиэ кэнниттэн көрөн хааллым. Эмиэ эргиллэн:
          - Мин эйиэхэ умнумаар диэбитим буолбаат! – диэтэ да сүүрэ турда.
          Уһуктан кэллим.
          - Бээрэ туох диэтэ? Ээ, миигин умнумаар диэбитим диэтэ дуу! Ким инньэ диэтэ этэй? Надя! Кырдьык кини эбит дии! – сүрэҕим тохтуу сыста. – Хаһан эрэ ити аат утуппат да, олорпот да буолбут кэмнээх этэ дии. Ырааппыт да эбит! Отучча сыл ааспыт. Арба, ханна эрэ хаартыската баара дии.
          Түүннэри альбом хостоон көрүү буолла.
          - Ээ бу сылдьар. Уларыйбыт да эбит. Маарынҥы дьахтар бу хаартыскаттан утары көрөн олорор кыыстан олох атын эбит. Маарыынҥы баай-тот көрүҥнээх, чыын-хаан хотун дьахтар. Онтон хаартыскаҕа эдэркээн саҥа тыллан эрэр сардаана сибэкки курдук кыыс мичээрдии олорор. Арыый уһуннук көрдөххө кырдьык майгынныыр эбит. Хайа кэннигэр суруктаах эбит дии. Саатар били ачыкы ханна түспүтэй! Дьэ наадалаах кэмҥэ сүтэн биэрэр. Ээ бу сытар. Таак, туох диэний: «Эн миигин умнумаар!». Урут суруктааҕын өйдөөбөт этим дии.
          Аҕыс уонус сыллар ортолоро этэ. Бэс ыйын бүтэһик күннэрэ этэ. Мин тутууга маастарынан үлэлээбитим ый курдук буолбута. Саҥа киһини бары да үчүгэйдик көрүстүлэр. Уонна сибиэһэй киһи син билиилээх да буоллаҕым. Ол саҕана саҥа сыаналар киирэннэр сметалар бары атыннык суоттанар, ааҕыллар буолбут кэмнэрэ этэ. Онон саҥа сметаҕа иҥин «симиэрт» этим. Тоҕо диэтэххэ эргэннэн үөрэммэтэх киһи буоллаҕым дии. Атыттар бары саастаах этилэр. Онон сорохтор лаппа ыарырҕаппыттар этэ.
          Биирдэ сассыарда прораб Байбал Тиит диэн маастарга үлэлэппит үлэтигэр аах суруйарыгар эттэ. Онтон миэхэ «Конебаза» сметатын, проегын ыскааптан хостоон таһааран көтөхтөрөн кэбистэ.
          - Бу проегы үөрэт! Сарсын ыйытыам. Сотору наада буолуо. Уонна ити объегы эн ылыаҕыҥ. Мин объектарынан бардым, бүгүн кэлбэтим буолуо – диэн баран тахсан барда.
          Хоспутугар Тииттиин бэйэбит эрэ олорон хааллыбыт. Бары объектарыгар сылдьаллар. Били ыйы быһа обьега суох үтүөххэ-батаахха сылдьыбыт киһи – биирдэ биир көтөх кумаахылана түстүм. Оччолорго бу объект мин олохпор биир сырдык өйдөбүлү хаалларыан билбэт этим. Мин эрэ буолуо дуо? Айбыт таҥара да билэрэ биллибэт! Хайыам баарай проегы арыйан үөрэтэн бардым. Проегы өр гыммакка үрдүнэн-аннынан көрөн кэбистим. Боростуой гынан баран син үлэлээх эбит. Сыччах күрүөтэ-хаһаата да баһаан эбит. Сууммата да син баардыҥы эбит.
          Арай Тиитим смета ылан тугу эрэ суруйан бооччойор. Миигиттэн уонча сыл аҕа киһи. Суруйа-суруйа хайыта тыыта-тыыта урна диэки элээрдэр.
          - Хайа Тиит тугу суруйдуҥ?
          - Бэйэҥ киэнҥин көр. Мин бэйэм да дьаһанар инибин – дии-дии суруйа олорор кумаахытын кум-хам тутан баран кыыратта.
          Оннук күммүт аччаата. Сотору-сотору тахсан табаахтаан бусхатабыт. Үлэ чааһа бүтүүтэ урна көстүбэт да буолла.
          - Доор, Тиит ити кумаахыны бүтэрээри гынныҥ дии?
          - Бүттүн! Ити Байбал соруйан миэхэ суруттарар. Мин саҥа сметаны билбэппин билэр ээ. Бэрт дьон бэйэлэрэ саас баран үөрэнэн кэлтэрэ. Миигин тайҕаны кэриттэрэ сылдьыбыттара. Кэлин көрдөрүөх буолтара да ити баар дии!
          - Тиит эн миэхэ көрдөрүүй. Мин ити сметаны сиэбиттии билэбин!
          - Бу баар дии – киһим түөрт квартиралаах дьиэ сметатын куду аста.
          - Онтон объемнарыҥ?
          - Ээ бу выборкалаабытым – киһим аах форматын биэрдэ.
          Объемнарын суруйбут, суотун кыайбатах. Саҥа сметаҕа онтон мантан бырыһыан ылан суруйуута элбэх. Урукку биири бииргэ төгүллүүр курдүк чэпчэки буоллаҕа дии. Өр гымматыбыт көмөлөөн ааҕы суруйан кэбистибит. Таарыччы киһибэр туох хантан кэлэрин, ылылларын быһааран биэрдим. Киһим санаата дьэ көнньүөрдэ.
          - Кыраны да кистэлэҥ оҥостубуттар эбит! Ноо, билэҕин дуо ити объеккын хайдах, кимниин тутаргын?
          - Суох.
          - Өйүүн икки строй этэрээт кэлэр. Биирин эйиэхэ ити объеккар биэрэллэр, биирин миэхэ хотон тутуутугар.
          - Бэрт эбит дии!
          - Аһара бэртээмэ! Онтукаларыҥ бары кыргыттар! Дьэ уонна бэртээ! Ол оҕолор хайдах туталлар?
          Сарсыныгар – конебаза тутуллуохтаах сиригэр, сыалай биригээдэни илдьэ, стройотрядтар базаларын бэлэмнии тэбинним. База дэриэбинэттэн аҕыс биэрэстэлээх «Бэстээх» диэн алааска сайылык аттыгар тутуллар. Суол-иис мааны. Сайылык көһөн кэлбит кэмэ. Балаакка бөҕө туруордубут, туалет туттубут, душ оҥордубут, аһыыр сирдэрин навеһын туруордубут, емкость илдьэн водовоһунан уу куттардыбыт, хаптаһынынан кухня оҥорон оһохтоотубут. Уонна итини барытын күрүөлээн хаһаалаан кэбистибит.
          Дьэ сройотрядтарбыт кэлэр күннэрэ үүннэ. Арба, били Тиит икки этэрээт диэбитэ үс этэрээт эбит. Үсүһүнэн Томскай куоракка үөрэнэр саха оҕолорун этэрээттэрэ эбит. Ону эмиэ Тииткэ биэрэллэр эбит. Иккитэ Дьокуускайтан биирэ ЯГУ-тан, биирэ медучилищеттан үһү. Миигин базаны санэпидтэргэ көрдөрө ыыттылар. Онон - официальнай көрсүһүүттэн маттым. Били биригээдэбин илдьэ базаҕа тиийэн санэпидтэрбитин кэтэстибит. Таарыччы ол-бу сиппэтэҕи ситэрдибит. Билигин билбэтим, урут стройотрядтары хайдах олохтуургун санэпидтэр булгу бэрибиэркэлииллэрэ. Тииткэ чэпчэки. Дэриэбинэҕэ уопсайдар элбэх буоллахтара. Онно улахан бэлэм наадата суох.
          Хата санэпидтэрбит аһары кэтэһиннэрбэккэ кэлэн абыраатылар. Мин үөрүүбэр улахан претензия суох буолла. Арай:
          - Тэлгэһэ иһин отун охсуҥ – диэтилэр .
          Ону көрдөрөн туран уолаттар охсон, отун мунньан кэбистилэр. Онон көҥүлгэ илии баттаан дьэрэлитэн кэбистилэр. Ол да буоллар дэриэбинэҕэ киэһэ хойут кэллибит.
          Сассыарда үлэбэр кэлтим хонтуора атта толору хаки стройотрядовскай кууркалаах оҕолорунан туолбут. Көхсүлэригэр иҥин араас сурук бичик, ойуу-мандар бөҕө. Кырыы-кырыытынан кыыс аймах. Күлсүү-салсыы, ырыа-тойук! Аҕыйах сыллааҕыта мин эмиэ маннык таҥастаах-саптаах БАМ-наан испиттээҕим. Онно бары нууччалар этэ, манна көрөр тухары сахалар. Хонтуораҕа кииртим биир оннук. Проход толору стройотрядтар. Прорабскайга киирбитим быһаарсыы үгэннээн турар эбит. Үс этэрээт хамандьыырдара, прорабтар, маастардар.
          - Ноо, эн таһырдьа кэтэс. Биһиги манна үлэ үллэстиитигэр олоробут. Эйиэхэ ЯГУ-лар барыахтара. Уопсайынан бүгүн хомунан сарсын барыаххыт – быһата ааны ыйдылар.
          Быстыам дуу, ойдуом дуу ааны сабан хонтуора кэлин аанынан таһырдьа таҕыстым. Дьиҥэр ол кинилэр кистэлэҥ кэпсэтиилэригэр наадам да суох.
          Хата, табаахтыыр сиргэ ким да суох эбит. Табаахтыыр сиргэ төгүрүйэ ыскамыайкалар оҥоһуллан тураллар. Уонна хонтуора күлүгэ, полисадникка үүнэн турар хатыҥнар күлүктэрэ түһэр. Онон куруук сөрүүн, уютнай сир. Биир ыскамыайкаҕка олорон табаахпын саҥа уматтан эрдэхпинэ икки кыыс тахсан кэллилэр.
          - Привет! Эн манна үлэлиигин дуо?
          - Привет! Суох медка үөрэнэбин – дьээбэбэр, түөстэрин сүрүгун көрөн. Мин да кинилэртэн кыраннан аҕа буоллаҕым дии.
          - Сиикэйдээмэ! Бээһээ медтэрдиин бииргэ айаннаан кэлбиппит да эйигин көрбөтөхпүт – биир хара бараан хатыҥыр кыыс күлэ-күлэ.
          - Оонньоон этэбин. Манна маастардыыбын.
          - Ол иһин соторутааҕыта прорабскайга хаһаайын курдук киирэн эрэриҥ дии! Биһигини ханна ыыталлар үһү? Кистэлэҥ буолбатах буоллаҕына сырдат эрэ.
          - Хаһаайын да буолбатар! Хата киһини күллэрдигит. Ээ, ханна эрэ тайҕаҕа күрүө дуу, туох хаппыт дуу туттара ыыталлар үһү.
          - Ол дэриэбинэттэн ыраах дуу?
          - Ыраах-ыраах. Эһэ-бөрө дойдута. Примерно үс-хас көс – дьээбэлиибин.
          - Эмиэ сиикэйдиигин дуу, хайдах дуу? Хайдах эрэ чугас курдук кэпсээбиттэрэ дии! – эмиэ били хара кыыс.
          Биирдэрэ сырдык сэбэрэлээх, уһун өрүү баттахтаах, орто көнө уҥуохтаах саха кыыһа, саҥата суох күлэр эрэ.
          - Тугу сиикэйдии олордомуй? Наада этэ. Арба, … диэммин – ааппын эттим.
          - Мин Тасябын, подругам Надя – диэн.
          Илии тутуһан билсии буолла.
          - Арба, биһигини ким салайарын билэриҥ буолаарай? – Тася ыйытар.
          - Итиннэ Тиит диэн усиктаах аҕым киһини көрбүккүт дуо? Ол киһи.
          - Оччоҕо, били бэҕэһээ, биһигини көрсөн, олохтообут киһи буоллаҕа дии?
          - Ол ини, мин бэҕэһээ суох этим. Атын объекка үлэлии сылдьыбытым.
          - Тоҕо эрэ ол киһи: «Эһигини атын киһи үлэлэтиэ» - диэн эрэрэ дии – кэм да Тася мөккүһэ олорор.
          - Буккуйбута буолуо. Бэйэтэ да буккуллаҕас киһи.

          0
          • Хомустан
            21 января 2014  

            .

            - Эс! Дьэ конкретнай баҕайы киһи дии!
            - Ээ ити көрүҥэ эрэ. Бэйэтэ буккулаҕас соҕус.
            - Арааста эмиэ сиикэйдээн бардыҥ быһыылаах!
            - Онтон көрсүбүтэ, олохтообута диэбэтигит дуо?
            Ити кэмҥэ хонтуораттан биир доруобай, хара уол тахсан кэллэ.
            - Бааска диэммин, Тарабыыкыммын. Эн биһиэхэ маастардыыгын дуо?
            - Ким эттэ? – үөнүм билигин да кэйиэлиир.
            - Онтон түннүгүнэн ыйан көрдөрдүлэр дии. Уонна киирэр үһүгүн.
            - Вася ол иһин, маарыҥҥаттан сиикэйдии олоророр эбит дии! Дьэ бэйикэй! – Тася күлүмнэтэр.
            - Чэ киириэх. Кыргыттар покаласпаппын, өссө да көрсүөхпүт.
            Киирбитим моргуордаах мунньах бүппүт. Ол аата үллэстэн бүппүттэр.
            - Ноо, бу дьэ быһаарыстыбыт. Ити ЯГУ-лартан сүүрбэлэрин сарсын объеккар илдьэ барыаҥ. Уоннара манна үлэлиэхтэрэ. Хамандьыырдара бу баар. По ходу билсиэҥ. Кими хааллараргын бэйэҥ быһаарыаҥ. Ити маастардарын кытта бүгүн тэринии үлэннэн дьарыктан. Ыскылааттан күрдьэх, сүгэ, эрбии, «Дружба» ылыаҥ. Чэ уонна иһит-хомуос. Быһата ыскылаакка дьаһал биэрэн турабын. Эбиэт кэннэ Сааба тыраахтарынан ыскылаакка тиийиэ. Арба, верхонкаҕытын иҥин умнаайаҕыт. Билигин тахсан хаалларар оҕолоргутун быһааран испииһэктээн биэрээр. – прораб Байбал кэпсэтии бүппүтүн биллэрэн Тиит диэки хайыста.
            Бирикээс ылбыт дьон быһыытынан, Бааскалыын, таһырдьаны былдьастыбыт.
            - Оҕолоргун мус, оол түгэххэ баар мунньахтыыр залаҕа кэпсэтиэхпит – диэтим.
            Мунньахтыыр залаҕа тиийбитим хатанан турар эбит. Сэкиритээргэ өҥөйөн:
            - Иза дорообо! Ити зал күлүүһэ кимиэхэ буолуой? Ити студеннардыын мунньахтаары гынабын.
            - Бэҕэһээ комком уол тылбыта. Пахай ол киһиҥ бүгүн субботникка, от охсуутугар, барта.
            Хотя, бүгүн субуота буолбатах да буоллар от саҕана таах хаамтарбат этилэр. Босхо соҕустары «Бука бары – хомуурга!» лозун хомуйтаан – хомуурга хототоллоро. Мин бу сылга «хомуурдаан» бүттүм быһыылаах.
            Тахсан иһэн оҕолорбун көрсө түстүм.
            - Зал күлүүһүн булбатым, таһырдьа курилкаҕа тахсыаҕыҥ! – диэн таһырдьа хототтум.
            Таһырдьа тахсан миэстэлэрин бултарын кэннэ – бастаан бэйэбин билиһиннэрдим.
            - Онон бүгүҥҥэттэн эһиэхэ маастарынан ананным. Үлэлиир сирбитигэр сарсын көһүөхпүт. Бүгүн тэринии үлэтинэн дьарыктаныахпыт. Бастатан туран – эһигиттэн уон оҕо манна хаалан атын объекка үлэлиэххит. Билигин ол оҕолору арааран прорабка ыытыахтаахпын. Баҕалаахтар бааргыт дуо?
            - Онтон манна кэлэрбитигэр бары бииргэ сылдьыаххыт диэбиттэрэ дии! – Тася тохтообот.
            - Дьэ ону мин билбэтим. Эһиги бастаргыт сөбүлэһэн хайытаа эрдэхтэрэ.
            - Онно тугу гынабыт?
            - Сыыһа истибэтэх буоллахпына бетоннай үлэлэргэ үлэлиэхтээхтэр.
            Дьэ хааһыланыы саҕаланна. Отучча кыыс мустубута биримээнэ үөр хаас түһэн олорорун курдук.
            - Ол гынан ким барар буолла? Манна хаалааччыларга бары-барыта баар. Онтон антах балаакканнан сытыаххыт. Кумаардаах иҥин буолуо.
            Инньэ диэбиппэр дьэ түргэтээтилэр. Уон кыыс түргэнник көһүннэ. Олору онно олорон испииһэктээн баран Байбалга атаартаатым.
            - Дьэ уоннааҕылар миигинниин алааска баран базабытын тутуохпут. Ким туох боппуруостааҕын ыйытан иһиҥ. Төһө кыалларынан эппиэттиэм.
            - Кэргэннээххин дуо? – урут бисибит киһи быһыытынан Тася чобуорхайар.
            - Үлэҕэ сыһыана суох да буоллар – холостуойбун.
            - Оо, манна үчүгэй кыргыттар элбэхпит. Мин да хайдахпыный? Барсыбаппын дуо? – тохтуур былаан суох.
            - Барсаҕын, барсаҕын! Уонна тугу ыйыталаһаҕыт?
            - Ханна үөрэммиккиний?
            - Ыраах, Сибииргэ.
            - Онно туох баарый? Ыраах дуо?
            - Онно ыанньык сайылыга баар. Сэттэ биэрэстэ баара буолуо.
            Ол олордохпутуна хонтуораттан формалаах икки оскуола оҕото, нууччалаах-саха, тахсан кэллилэр.
            - Бай! Бу эһиги оҕолоргут дуо?
            - Ээ ити детдом оҕолоро. Васялаах, Леха.Биһиги иитиллээччилэрбит. Сайын мээнэ бырадьаак сылдьыбатыннар диэн хас этэрээт аайы иитиигэ биэрэллэр.
            Онтон дьэ төгүрүйэ олорон ирэ-хоро кэпсэттибит. Эдэр дьон биир тылы өр гынан булуохпут дуо? Кыргыттар матфак оҕолоро эбит. Арай, Бааска ИТФ эбит. Маастарынан ылбыттар. Арба, биир кыыс эмиэ ИТФ-тан эбит. Ол анараа хамаандаҕа барбыт. Онон бастакы контакт этэҥҥэ ааста. Бүтэһигэр үлэ дьыалатын быһаарыстыбыт.
            Эбиэт кэннэ Бааскалыын уонна хас да кыыһы кытта тэринииннэн дьарыктанныбыт. Онтубутыгар да лаппа мэскэйдэннибит. Сэп-сэбиргэл, таҥас-сап, үтүлүк, иһит-хомуос уонна аһылык.
            Сассыарда уонҥа тыраахтардаах тиийэн олорор уопсайдарыттан ылыах буолан тарҕастыбыт.
            Сарсынынар хомунан айаннаатыбыт. Бырысыап үрдүгэр ырыа-тойук, күлсүү-салсыы буолан дэрэбинэттэн тахсан соҕуруу түһэ турдубут. Оччотооҕу оҕолор ис-киирбэх буолааччылар. Уонна үлэҕэ иҥин сыстаҕас буоллахтара. Бу хаһан да билбэтэх сирдэригэр, баҕа күүһүнэн үлэлии баран истэхтэрэ. Кинилэри күүстээх үлэ күүтэрин өйдүүллэрэ дуу, суоҕа дуу! Билбит суох. Биир бэйэм аҕыйах сыллааҕыта, эмиэ бу кинилэр курдук, строй этэрээккэ үлэлээн турардааҕым. Онно эмиэ маннык курдук ырыа-тойук түһэрэн айаннаабыппыт. Тиийбиппит ыарахан эр киһи үлэтэ кэтэһэн турара. Эмиэ балар курдук үксүбүт кыргытар этилэр. Тем-более куорат оҕолоро. Бастаан лаппа ыарырҕаппыппыт. Ол-да буоллар син сыалбытын ситиспипит. Баларга да аһары чэпчикитэ суох үлэ кэтэһэн турара. Өссө база бэйэтэ өтөххө буоллаҕына – күрүөтэ барыта ойуур иһинэн этэ. Бу куйааска, бу кумаарга ити барыта оҕо-дьахтар үлэтэ буолбатах ээ. Аны ол мастарын барытын ойууртан кэрдэн санныларынан таһыахтаахтар.
            Оо! Эдэр саас ханна-ханна тиэрпэтэххиний! Туохха-туохха түбэһиннэрбэтэххиний!
            Биһиги ыллыы-туойа ыарахаттары утары айанныы турдубут. Төһө да тыраахтарын иһин чарапаахы буолбатах буоллаҕа дии. Икки чааһынан тиийиэхтээх сирбитигэр тиийэн – сүөккэннибит.
            Дьэ түһээт да балаакка былдьаһыыта саҕаланна. Биир балаакканы куос биэксэллэрэ былдьаата.
            - Миэнэ туспа буолуохтаах, медикамеммын иҥин ханна мээнэ быраҕа сылдьыахпыный? – арба биэксэллээхтэрин умнубуппун.
            Биир медка үөрэнэр кыыс биэксэлинэн кэлбит. Хата син барыларыгар тиийдэ. Быһата миэхэ эрэ тиийбэтэ.
            - Хайаа, маастарбытыгар балаакка тиийбэтэх дии – диэн Тася унаарытар.
            - Ээ мин эһиги хоойгутугар киирэн сытыам. Ама икки кыыс икки-ардыгар сытан тоҥнохпунуй бу сай ортото. Оттон сытыарбатаххытына доярка да кыргыттарга барыллыа буоллаҕа дии – диибин.
            Кыргыттарым күлэн охто сыталлар.
            - Чэ, оҕолор чаайгытын өрө туруҥ. Мин сайылыкка баран кэлиэм – диэтим да сайылык диэки тэпсэҥнии турдум.
            Сайылык булууһугар эт уурдара сытабын. Онтон аҕалыахтаахпын уонна үүт ылыах буолтум. Сайылык онтон баара-суоҕа үс сүүсчэ миэтэрэ. Өр буолбакка эргиллэн кэллим. Оҕолорум үүтү-эти көрөн үөрүү бөҕө. Аһаан баран Бааскалыын сирбитин көрө, кэмнии бардыбыт.
            - Доор киэһэ биһиги балааккабытыгар киирээр. Биһиги үһүөн улахан балааккаҕа баарбыт. Кыралары кыргыттар былдьаабыттара.
            - Ноо, мин да куруук манна хоно сыппатым буолуо. Манна бэйэҥ дьаһалымсыйыаҥ. Уонна итиннэ алааска күөл уҥуор балааккалаахпын, Дьонтон тыы улассан тахсан баран кэлэрбэр бэйэм тыыбын сэтиилэнэн кэлиэҕим.
            - Ити ынараа улахан алааска дуо?
            - Онно, ити эһиги сытар сиргититтэн ойуурунан сүүсчэ миэтэрэ буолуо. Бу сытар сиргит «Бэстээх» сайылыга диэн. Онтон ити ынараа алаас «Арыылаах» диэн. Ити кэлэн истэххитинэ уҥа диэки тиит ойуур көстөрө дии. Ол ойуур арыы. Эргимтэтэ көс кэриҥэ буолуо. Чэ кэлин кэпсиэм, итинтикэҥ улахан былыргы үһүйээннээх сир. Бу эһиги «Бэстээххит» ынараа алааска холоотоххо бып-быыкаа сир буоллаҕа эбээт.
            Бааскалыын проекпытын тута сылдьан тутуу барыахтаах сирин кэмнээтибит. Дьиэ турар сирин, күрүө-хаһаа миэстэтин, сарайдар оннуларын. Икки үөрэхтээх дьон проегы тута сылдьан миэстэтигэр быһаарсан кэбистибит.
            - Дьэ Бааска кыргыттарыҥ сотору тутан сииллэрэ буолуо?
            - Ээ, дьэ! Бэйэм салла сылдьабын. Хайдах «ээх» диэбиппин өйдөөбөккө хаалтым. Бары кыргыттарын иҥин билэр этим ээ.
            - Ити Тася курдуктар хачайдаатылар ини?
            - Этимэ! Чэ хайдах эмит тулуйуллар ини.
            Кэлбиппит эбиэт буһан быргыйбыт. Остуолга олорон эбиэттээн бардыбыт.
            - Хайа доор, били алаас туһунан кэпсиэх буолбуккун кэпсээ эрэ – Бааска миин иһэ-иһэ.
            - Оол тиит үрдүнэн көҕөрөн көстөрү көрөҕүт? Ити «Чыыбы» хайата диэн. Онно туох да хайата суох да буоллар былыр итинник ааттаабыттар. Уопсайынан үрдүк эрэ сир.Манна чугаһынан хайа суох дойдута. Былыр кыргыс саҕана, Тыгын сэрииитэ Туймаада диэкиттэн кэлэн ити «Чыыбы» хайатыгар тохтообут. Биир сытыы харахтаах киhилэрин бэс үөhэ таhааран чуҥнаппыттар. Онно көрдөҕүнэ ортотугар тиит арыылаах биир улахан баҕайы күөл баара көстүбүт.
            - Онно күөлгэ хоптолор уста сылдьалллар – диэбит.
            Ону Тыгын:
            - Ол туос тыылаах тоҥустар буолуо – диэбит.

            0
            • Хомустан
              21 января 2014  

              .

              Ол түүн киирэннэр, арыыга хаайан, тоҥустары эhэн кэбиспиттэр.
              Ол ити кэлэн истэххэ баар улахан алаас урут ууннан туолан турбут. Ону бу кэлин ааспыт үйэҕэ үс нэһилиэк дьоно кыттыһан хорон түһэрбиттэр.
              - Очоҕо үрдэл эрэ буоллаҕа дии?
              - Оннук. Уонна итиннэ тукалааннар бааллар.
              - Ол туохпутуй?
              - Кумах бархааннар. Бириэмэ-бириэмэ буола-буола сыҕарыйа сылдьаллар. Чэ оҕолор туран үлэлиэххэйиҥ.
              Ол саҕана кинилэргэ да, миэхэ да сир бааһырдыытыгар сиэм-туом диэн төбөҕө да суох буоллаҕа дии. Билбэппит быһыытынан ол көтүтүллэр. Баран кэмнээн тоһоҕо саайа-саайа хаһан бардахпыт дии.
              - Чэ оҕолор маннык хаһа туруҥ. Мин дэриэбинэлээтим. Сарсын сатанар буоллаҕына лесоруб булан аҕалыам. Уонна ити дьиэҕит маһа иҥин кэлиэхтээх. Чэ покаларыҥ!
              - Кэһиигин аҕалаар! – эмиэ Тася, бүтэһик эрээккэ Надялыын дьаама хаһа тураллар.
              - Ол тугу?
              - Биһиги шоколад сиэччибит. Оннук дии Надю? – кыыһын диэки хайыһан.
              - Оннук-оннук! Бу да кыыс киһини сүгүн ыыт – күлэ-күлэ.
              Надя күллэҕинэ иэдэһигэр ямочкалар тахсан кэлэллэр эбит. Айахпын атан баран ону көрөн турдум.
              - Эн наһаа Надюны көрүтэлээмэ эрэ! Миигин көрүөх буолтуҥ дии – Тася көрө охсон.
              - Хаһан?
              - Хайа, принародно хайҕаан баран Надюны хараҕынан сиэн барда буолбат дуо?
              Надя кыбыстан кытаран хаалла. Өссө тупсубукка дылы буолла.
              - Чэ, мин бардым. Сарсын эрдэ кэлэ сатыам – диэтим да эргиллэн тыраахтарым диэки хаама турдум.
              - Пахаай куотта! Надю киһи дьээбэлээтэҕинэ тоҕо кыбыстаҕын – диэн саҥа кэннибэр иһиллэн ааста.
              Сарсыныгар прорабтан лесоруб Бииктэри көҥүллэтэн илдьэ бардым. Таарыйа дьиэ маһын тиэннибит. Маҕаһыын атынан ааһан иһэн икки плитка шоколад ылан таҕыстым. Харахпар шоколад сакаастаах кыргыттар көстөн аастылар. Уонна били Лев Попов ыллыыр:
              Мин саһылбынан симэммит
              Украинкам мичээрэ – диэн ырыата төбөбөр охсуллан ааста.
              - Хайа ноо тупсубуппут дуу? Уол оҕото успейдаан эрийсэ оҕустуҥ дуу? – Сааба күлэр.
              - Ээ маарыын авансабын ылтым – теманы токурутабын.
              - Биһиги да эдэр буола сылдьыбыппыт. Бэҕэһээ икки кыыс күлэ-күлэ далбаатаһа хаалтара дии.
              - Ээ олор сакаастара.
              - Чэ бэт-бэт! Киэһэ хоно хаалар буоллаҕыҥ дии? Тем-более сарсын өрөбүл.
              - Хаалан. Уҥуор дьоммор окко көмөлөһүөм. Эн ити Бииктэр кэрпит маһын трелевкалаан биэрээр эрэ. Баҕана маһыгар баттатар буоллахтара дии.
              - Онтон киэһээҥҥэ дылы төһөнү успейдыырбынан.
              - Понедельникка ынараа тыыннан тахсыаҕым. Эн маскын уонна Бииктэргин илдьэ кэлээр.
              Ону-маны кэпсэтэ-кэпсэтэ өр гыммакка тиийдибит.
              Тиийбиппит оҕолор үлэлэригэр эбит. Ынтах өтөххө буор хаһа сылдьаллара көстөр. Арай дьурууһунай эрэ кыыс баар. Чаай кутан биэрдэ. Биһигини көрөн Бааска тиийэн кэллэ.
              - Дорооболоруҥ!
              - Дорообо! Бааска бу лесоруб аҕаллым. Бүгүн уонна понедельникка маскытын кэрдэн биэриэ. Уонна бу Сааба ону состоруоҕа.
              - Элбэҕи кэрдэрэ буоллар.
              - Ээ ити киһи ордугу кэрпэтэҕинэ баһыыба. Профессионал. Билигин тахсан маһын ыйан биэриэҕим. Эн Саабалыын маһы сүөккээҥ онтон үргүччү трелевкалыаххыт. Кыргыттаргын мас охтор кэмигэр ойуурга чугаһатаайаххын.
              - Онтон трелевкаҕа бэйэм сылдьыам дии.
              Онон икки аҥыы араҕыстыбыт. Мин Бииктэрдиин ойуурга, Бааскалаах Сааба мас сүөккүү.
              Бииктэр бэйэтэ нуучча. Бу дойду күтүөтэ. Олорбута ыраатта. Мас кэрдээччиннэн үлэлиир. Быһата килиэбэ. Маһы ханна таптаабыт сиригэр түһэрэр. Бэл биир диэки иҥнэҕэр турар маһы эргитэн атын өттүгэр охторор. Кини кэрдэрин киһи көрөн туруох курдук буолааччы. Киниэхэ мас үтээччи иҥин наадата суох киһитэ. Киһи эрэнэр киһитэ.
              Бииктэрдиин өтөхтөн тахсар суолунан искэ кирдибит. Үнүр көрбүт буолан маһы түргэнник ыйан биэрдим. Киһим эрбиитин төлө тардаатын – кыргыттарга бардым. Тиийбитим өтөх сэрии хонуутун курдук буолбут. Барытын тибилийэн кээспиттэр. Тас эргиирин бүтэрэн ис ииччэҕин-бааччаҕын хаһа сылдьаллар. Онон итиннэ икки, манна үс, онно түөрт киһи көстөр. Биир-биир кэрийэн көрө-көрө, кэпсэтэ-кэпсэтэ антах түгэххэ хаһа сылдьар Тасялаахха тиийдим.
              - Дорооболоруҥ!
              - Хайаа! Тойон кэлбит! Дорообо! – Тася соһуйбута буолар.
              - Наһаа да тойон буолбатарбын!
              - Ээ, кавалер! Надю көрүүй – эмиэ эйигин сыгынньахтаан эрэр буолбат дуо?
              - Уонна тугу кэпсээтигит?
              -Хайа теманы уларыппытыҥ тоҕо түргэнэй. Туох сонуна кэлиэй? Дэриэбинэ кавалерыгар эйиэхэ буолуо?
              - Миэхэ да туох кэлиэй. Ити лесоруб аҕаллым. Бүгүн уонна понедельникка эһиэхэ маскытын охторон биэриэ. Ээ арба, сакааскытын аҕаллым - сакалааттарбын хостоон уунабын.
              - Уулла сыыспыт.
              - Ураа! Надю көрүүй кавалер тугу аҕалтын!
              - Бүт эрэ эн Тася! Киһини кыбыһыннаран! Баһыыба! – Надя унаарытта.
              - Хайа бөөлүүн хайдах утуйдугут?
              - Акаарыбытыгар балаакка аанын саппакка сылдьыбыппыт, сүөһүлэр кэлбиттэригэр кумаар бөҕө туолбут этэ. Түүнү быһа ону кытта сэриилэһэн таҕыстыбыт, дии Надю?
              - Онтон эн сөрүүдүйдүн диэн саптарбатаҕыҥ дии!
              - Эмиэ мин буруйданным. Уонна арба сайылыкка баран волейбол оонньообуппут. Астык баҕайы!
              - Дояркалардыын билистигит?
              - Билсэн, биһиги саастыыларбыт эбиттэр дии. Ээ айдааммар буолан умнан олоробун – улахан баһыыба! Надю эн баһыыбалаатыҥ дуо?
              - Эн курдук кавалер эрэ айдааннаах үһүбүн дуо? Маарыын баһыыбалаабытым дии! – мин диэки кылап-кылап көрөн ылар.
              - Чэ, баһыыбалаабыт буоллаххына тур! Үлэбит баһаам! Кавалер диэки кылапаччыйа олороору гынаҕын дуо? Забито! Эппитим дии! – диэн Тася уот умайа түстэ.
              - Кырдьык, бириэмэ ырааппыт. Мин барыым. Эбиэт да чугаһаабыт – балааккалар диэки тэпсэҥниибин.
              - Дьэ атын кыргыттары иирдээр эрэ – сырайгын-хараххын хайа тыытыахпыт – кэннибэр күлэр саҥалара бөҕө.
              Ол күн үлэ бөҕөнү үлэлээтибит. Бииктэр сиҥнэрбит маһын Саабалаах Бааска таһан иһэллэр. Мин «Дружба» ылан баҕана быһыытыгар үлэлээтим. Уонна үргүччү хайаҕаһын эрбээн иһэбин. Тасялаах Надя онно быһарбар үлэлэстилэр. Маһы тутан, кэм тутан биэрэллэр. Быспыппын атыттар ойута охсо-охсо илдьэн туруоран иһэллэр. Перекур кэмигэр ону-маны, буолары-хаалары ыаһахтаһабыт.
              - Хайа, сырай-харах хайыта тыытар тыҥырах хаалбыт дуу? – Тася тыҥыраҕа тостубутун көрөн.
              - Үөрүмэ! Наада буоллаҕына манан да хайа тыытыахпыт! Дии Надю?
              - Оннук, оннук! Уонна миэнэ пока сыалай дии – Надя күлэ-күлэ тарбахтарын сарбатан көрдөрөр.
              Эмиэ ямочкалар ойон тахсан иэдэһигэр иҥин араастаан хамсаан үҥкүүлээн бардылар. Киһи көрдөр-көрө олоруох курдук.
              - Хайаа Надю! Кавалер олох айаҕын атта дии? Эйигин олох ыйыстара чугаһаата.
              - Чэ туран үлэлиэҕиҥ. Быспыппыт бүтээри гынна – куотар аакка бардым.
              - Пахай кавалербыт олох сүүттэрбит! Эмиэ куотта. Оо дьэ эмиэ былдьатаары гынным буолбат дуо! Буолаары-буолан баар-суох подругам.
              - Тася бүтүүй! Эмиэ мээнэ-мээнэ саҥаран эрэҕин! Мне кавалер и даром не надо! – Надя подругатын тохтотор.
              Эмиэ эрбээн бардыбыт. Дружба тыаһыгар тугу кэпсэтэллэрин хантан истиэмий. Ол да буоллар Надя диэки өтөр-өтөр көрөн ылабын. Тугу эрэ кэпсэтэ-кэпсэтэ иэрийэ сыталлар. Арааста миигин хотоллор быһыылаах.
              Быыһыгар Надя мин диэки унаарыччы көрөн ылар. Оччоҕуна хайдах эрэ сүрэҕим мөҕүл гынар.
              Ол курдук киэһээнҥэ дылы үлэлээтибит. Бүгүнҥү күн лаппа таһаарыылаах буолла. Киэһэ сэттэ саҕана Саабалааҕы дьиэлэригэр ыыттым.
              - Хайа бэйэҥ тоҕо барбатыҥ? – аттыбар Тася баар буолла.
              - Эйиэхэ хоно хаалаары. Хоойгутугар киллэрэр инигит? – дьээбэлиибин.
              - Ураа! Надю истиий! Кавалер хоно хаалар үһү!
              - Оонньоон этэбин. Күөл уҥуор дьоммор оттоһо тахсыам. Сарсын өрөбүл дии.
              - Надю! Надю! Албыннаабыт! Оттуу барар үһү!
              Бааскаҕа сарсыҥҥытын дьаһайан баран барардыы хомуннум. Тасялаах Надя иһит хомуйа сылдьаллар.
              - Оччоҕо сарсын кэлбэт буоллаҕыҥ дии? – Тася тохтуур санаата суох.
              - Суох – диибин.
              - Бу киэһэ сайылыкка волейбол уонна үҥкүү буолар кэлэҕин дуо?
              - Билбэтим, баҕар киэһэ тыыны төнүннэрэ кэлэ сылдьыам.
              - Тыыннан бараҕын дуо?
              - Сатыылаатахпына хас да күөлү эргийиэхпин наада, а так тыыннан уон биэс мүнүүтэ буоллаҕа дии. Эргийдэххэ ыраах сир. Уонна илиммин көрүөхпүн наада.
              - Балыктыыгын дуо?

              0
              • Хомустан
                21 января 2014  

                .

                - Ээ кыралаан. Саҥа тутар буолан эрэр.
                - Балык сиэбит киһии! Надю истиий кавалер балыксыт үһү. Биһиэхэ киэһэ аҕалыах буолла. Дьэ сибиэһэй балык сиир буоллубут буолбаат.
                Надя мин диэки сылаас баҕайытык унаарыччы көрүтэлиир.
                - Очоҕо киэһэ кэлиэҕим. Тыы аҕала таарыйа балык аҕалыам – диибин.
                - Надю аны эн утуйдуҥ дуо? Кавалеры наһаа одуулуу турума. Иһиккин сотон ис. Сүөһүлэр кэлэн эрэллэр. Ыам бүттэҕинэ диэбиттэрэ дии. Уонна «Забито» диэбитим дии – күлэн иэрийэ сытар.
                Скоростаахтык куоттум. Биэрэккэ киирэн биир тыыны ылан бардым. Өссө икки тыы умса түһэн хааллылар. Киэһэ төннүөхпэр дылы көрдөөбөттөр ини. Саха оҕуска олордо да ыллыыр диэччилэр. Онтон мин оҕуһа суох киһи тыыга олордум да ыллыыбын. Киҥинэйэн. Ырыабын истэллэрэ буоллар этэрээт барыта куотуо этилэр. Хата ону ким да истибэт. Онно-манна хойутаабыт отчуттар көстөллөр. Уонна күөл төгүрүйэ хас да сиргэ отуу кутаата буруолуур. Күөл ньуура хамсаан да көрбөт уу чуумпу. Арай тыырахылар сүрэҕэлдьээбиттии тэйбэҥнэһэн аһаллар. Кумаара суоҕа буоллар киһи күнү да быһа уста сылдьыах курдук.
                - Арба, төннөрбөр кумаар эмэ умнубатах киһи.
                Баран иһэн илиммин көрөн аастым. Син туппут. Истэрэ моторуһан субу тэстиэх курдуктар.
                Отуубар тиийтим дьонум бараары олороллор. Оттуур сирбитигэр икки миэстэлээх балааккалаахпыт. Онтубутун отунан бүрүйэн турабыт. Кэлин, ол миэстэтигэр үүтээн туппутум.
                - Балыкпын оҕолорго биэриэх буоллум. Ол иһин тыыга хаалларан кэллим. Кыратык охсо түһэн баран тыыны илдьэ таарыйа илдьэн биэриэм.
                - Наһаа түүннэри сылдьаайаххын. Сарсын кээһиэхпит – дьонум бүтэһик дьаһал биэрэн баран дьиэлээтилэр.
                Урут ыһыах кэннэ окко киириллэрэ. Онон оттообуппут нэдиэлэтэн орто. Чай иһэн баран охсо киирдим. Улаханнык хоруппатарбын да син кэҥэс сири дайбаатым. Харахпар субу-субу Надя көстөн кэлэр. Оччоҕо сэмээр:
                - Надю! Надя! – диибин.
                Оччоҕо сылаас салгын илгийэргэ дылы кынар.
                - Хайа, ноо эмиэ сүүттэрдим дуу?
                - Ама хайаан!
                - Ээ чэ, кэннэ кээнчэ да буоллун! Умайар буоллахха умайыахха буоллаҕа дии!
                - Наһаа кээнчэлээмэ! Көрүллүө диэххин.
                Хотууру илгэн баран үрэххэ ыстанным. Отуо умайаары гынным!
                Таҥас уларыттан, урукку стройотрядовскай хакибын кэтэн, баран биэрэккэ ыстанным. Дьон тыытын сэтиилэнэн уҥуор устан кулупаайдаатым.
                Дьэ тиийбитим бары сайылыкка тэбинэн хаалбыттар. Ыт охсор киһи суох. Ынтах айдаан-куйдаан элбээбит.волейболлууллар быһыылаах. Балыкпын солуурга кутан баран төннөрдүү оҥоһуннум. Бириэмэ да ыраатта, сылайыы да барда. Онтон өйдөөн сурук суруйдум. «Балык аҕалан солуурга куттум» - диэн. Сурукпун остуолга көстөр сиргэ уура сырыттахпына кэннибэр атах тыаһа сурдурҕаан кэллэ. Эргиллэ түспүтүм Надя эбит.
                - Хайаа Надя оонньоон бүттүҥ дуо?
                - Бүтэн. Атыттар хааллылар. Чаай иһэҕин дуо?
                - Куттаххына иһиэм.
                - Эн ити Тася айдаарарыгар кыһаныма. Бэйэтэ итинник бэһиэлэй киһи. Биир хоско үс сыл олордубут. Эн-миммитин билсибит дьоммут. – чаай кута туран.
                - Ээ туохха кыыһырдамый? Сороҕор бэй    эм эмиэ итинникпин. Арба, балык аҕалтым.
                - Балык даа? Үчүгэйиин! Маарыын Тася айдаарбытын аһары итэҕэйбэтэҕим ээ. Балык диэн баран муннукка ытаабыт киһи мин. Кыра эрдэхпинэ аҕам балык тылын мунньан сиэтэр этэ.
                - Надя бэйэҥ хантан сылдьаҕыный?
                - Кэбээйиттэн.
                - Ол иһин балыгымсах эбиккин дии.
                - Оннук. Ханна баарый? Буһарабыт дуо?
                - Мин уот оттуум, эн хатырыктыы тур – диэн баран балыгы аҕалан биэрдим.
                - Кыра баҕайы эбит дии? Биһиэнэ улахан баҕайы буолааччы.
                - Бу маннааҕы кэминэн кырата суох балык. Түөрдуоннаахха тутар балык.
                Мас хайытан уот отуннум. Кыыспар көмөлөһө тиийтим – кыыһым былыыр дьаһайбыт. Барытын хатырыктаан үөстээн бүтэн эрэр.
                - Хайа, тоҕо түргэнҥиний? Мин быһахтанан-таймаланан кэлтим бүппүт.
                Кыыһым күлэр.
                - Онтон балыкка төкүнүйэн үөскээтэҕим дии!
                - Ээ оннук этэ дуу! Мин эрэ балыксыт курдук туттубутум баара.
                Балыкпытын буһара ууран кэбистибит.
                - Туохта эрэ кэпсээ эрэ? Бэҕэһээ ити алаас туһунан кэпсээбитиҥ наһаа интэриэһинэй этэ. Олох көрөн олорор курдук этэ.
                - Ээ ити билэрим эрэ ити. Уопсайынан бу кырдьаҕас сир. Нууччалар суруктарынан Дьокуускайдааҕар эрэ эдэр. Арба, «Төлкөнү» аахпытыҥ?
                - Ааҕан.
                - Маайа бу алааска төрөөбүт. Бу мантан арҕаа икки километрдаах сиргэ өтөхтөрө баар.
                - Онтон мээнэ ылыллыбыт персонаж буолбатах дуо?
                - Былыр «Төлкөнү» суруйарыгар Николай Якутскай манна кэлэн хонон-өрөөн сытан ол өтөҕү сурунан барбыт үһү.
                - Хайаа! Тутулуннугут! – Тася кэлэн хаһыытаабытыгар өрө ходьох гына түстүбүт.
                - Тугу хаһыытыыгын?Киһи сүрэҕин хайыта сыыстыҥ дии!
                - Онтон эн тоҕо күрээтиҥ? Кавалер кэлэрин билэн кэллиҥ ини?
                - Ээ, били биир уол «Пыш курдук кыыс, ямочкалаах кыыс» дии-дии мэлтэҥнээ да мэлтэҥнээ буолбутугар күрээбитим.
                - Ол эйигин хайыаҕай?
                - Эрийсээри гынар быһыылаах. Эмиэ да «Пыш» буолбатарбын. Уонна миигин кыҥыы-кыҥыы мээчигин быһар дии!
                - Эмээхсин кавалеры көрсө кэлэн баран кубулдьутаҕын ээ. Хайа бу балык буһардыгыт дуо?
                - Буһаран. Эн сиэччигин суох дуо?
                - Мин курдук үс сылы быһа «рыбный день» менюлаах олорбут бүтүн ЯГУ-га аҕыйах ини. Урут Кэбээйилэри кытта сибээстэһэ иликпинэ собону сиэн да бэрт! Оҕоҕо хатыыс подавай, на худой конец – күндүөпкү дай этим. Ону баара биир Кэбээйи вкуспун буккуйда. Билигин собо сиэбэтэххэ аһаабатах курдук сананабын.
                - Мин ити хатыыскын хартыынаҕа эрэ көрбүт киһибин. Төрүөхпүттэн собо, мунду, күөнэх.
                - Надю көрүүй мантыкаҥ «БАМ» диэн суруктаах эбит дии! Сурук-бичик баһаам сонноох эбит – Тася тохтоон да бэрт!
                - Ээ ити БАМ-ҥа стройотрядка үлэлээбиппит ол бэлиэтэ - диибин.
                - Тася били «Төлкө» Маайата маннааҕы үһү дии – Надя кэпсиир.
                - Ким эттэ? Кавалер дуо?
                - Мин кэпсээтим.
                - Өтөхтөрө манна чугас баар үһү.
                - Даа? Биһиэхэ көрдөрөөр эрэ ол Харатаайаптар өтөхтөрүн.
                - Онтон биирдэ эмит бара да сылдьыахха сөп. Хата онно дьэдьэн баһаам буолааччы.
                - Дьэдьэн даа? Дьэ итиччэ быктаран баран илпэтэххинэ өттүйүөхпүт! Дии Надю! Сырайын –хараҕын хайа тардыалыахпыт! РР! РР! Маннык! – тыҥыраҕын сарбаҥнатар.
                - Куттала да бэрт эбит дии – диибин күөһү таһаара туран.
                - Онтон эн тоҕо кэллиҥ?
                - Тохтообуккут буолуо! Мин оонньуу сылдьыахтаахпын – кинилэр сибидээнньэлии! – Тася күлэр.
                - Кырдьык бара сылдьыахпыт эрэ. Кэлин саныы сылдьыахпыт дии. Отуо кумаартан атын кэпсиирбит да суох курдук дии – Надя күлэр.
                Мин эмиэ умсан ыллым.
                - Чэ кэлин бүтэргит диэки. Ок-сиэ бириэмэ ырааппыт дии! – чаһыыбын көрөн.
                - Пахай, бачча эрдэ күрүүгүн дуо? Мин эмиэ Кавалердыын эрийсэр санаалаах этим ээ – Тася уоһун толлоччу туттар.
                - Сарсын от кээһиэхтээхпин. Үлэ баһаам. Уонна күөлү да туоруурум баар дии.
                - Куттас куобах эбиккин дии! Куттас! Куттас! – Тася тохтообот. – Арба, Надю били уолуҥ «Пыш» курдук кыыс ханна барда диэн көрдөөн эрэрэ.
                - Көрдөөн көрдүн! Тася күөлү көрө таарыйа атаарбаппыт дуо?
                - Ээ даваай! Кавалербытын атаарыах. Отуо аара кыргыттар тутан ылыахтара. Тыытыгар олортун кэннэ биирдэ төннүөхпүт – дии-дии күлэн ыгыстар.
                Үһүөн бирэктээтибит. Кыргыттарбын икки аҥыы кыбынным да тэпсэҥнии турдубут.
                Биэрэккэ киирбиппит сайыҥҥы күн саҕахха түһэн эрэрэ. Күн тиһэх сардаҥалара күөл ньууругар түһэн көөчүктэнэ оонньуура. Арай ол чуумпуну балык сэмсээн дьиримнэтэр. Киһи эрэ уҥа-таала көрөн туруон курдук көстүүтэ. Бары саҥата суох көрөн турдубут.
                - Оппа! Бу үчүгэйин! – Тася бастакыннан саҥа аллайда.
                - Үчүгэйиин! Мин эмиэ дойдубар биэрэккэ киирэн олорорбун сөбүлээччибин – Надя күөл диэки көрөн туран.
                - Арба, онно дьиэлээххит дуо?
                - Суох. Эһиги курдук балаакканнан сытабыт. Оол көстөр хатыҥ чараҥ быыһыгар баар – ыйан көрдөрөбүн.
                - Кавалер эн миигин манна хаалларбаккын дуо? Күн-аайы киирэн киэһээҥҥи саһарҕаны көрүө этибит буоллаҕа дии! – дии-дии Тася ыгыстар.
                - Тася эн бүтүүй! - Надя тохтоппута буолар.
                - Онтон иккиэммитин да хааллардаҕына хааллардын ээ! Маннык дойдуга аҥардаһыахпын да сөп!
                - Дьэ поведенияҕыттан көрүллүө – диибин.
                - Хаалар туһугар овечка курдук сымнаҕас буолуохпут дии Надю?
                - Оннук – эмиэ ямочкалар оонньоон бардылар.
                - Чэ кыргыттар мин бардым – диэтим да тыыбар киирдим.
                - Онон сарсын кэлбэккин дуо?
                - Суох! Ынтах үлэм элбэх.
                - Саатар киэһэ баччаҕа?
                - Киэһээҥҥини ким билиэй. Төһөҕө бүтэрбинэн буоллаҕа дии.
                - Доор, кэлээриий! Кэтэһиэхпит дии! – Надя сылаас баҕайытык көрөн кээстэ.
                - Кэлиэҕим. Чэ үтүҥ! – тыыбын үттэрдим да эргийэн анараа биэрэк диэки эрдинэн бардым.
                Кыратык баран иһэн эргиллэн көртүм кыргыттар биэрэккэ көрөн тураллара. Далбаатаан баран күөл уҥуор анньа турдум.
                Сассыарда эрдэ туран кыратык от оҕустум. Дьонум хотоннорун иҥин дьаһанан күнүс эбиэт саҕана кэллилэр. Чайдаан баран оппутун икки чаас иһигэр кээһэн кэбистибит. Ото хойуу буолан бугула чугас. Уонна өрөбүлгэ мунньустан биэс эр киһи буоллубут. Оҕолордуун уончабыт. Сүбэлэһэн баран, иккис отко тиийсик диэн, өссө биири кээстибит. Киэһэ сэттэ саҕана син сыһан-соһон бүттүбүт. Мин сарсын базаҕа тахсар буолан дэриэбинэлээбэппин. Дьонум үөрэн-көтөн дьиэлээтилэр.
                Сып-сап суунан тараанан күөл уҥуор күпсүйдүм. Тиийтим бары эмиэ сайылыкка сүүрбүттэр. Арай били детдом оҕолоро кутаа аттыгар олороллор.
                - Ээ соторутааҕыта барбыттара. Бүгүн волейболга куоталаһаллар үһү. Дэриэбинэттэн матассыыкылынан уолаттар бөҕө кэлтэрэ – Леха кэпсии тоһуйда.
                Кырдьык анараа сайылыкка саҥа-иҥэ элбээбит. Күлсүү-салсыы күргүөмнээбит.
                - Бэҕэһээ эн балык аҕалтыҥ дуо?
                - Мин.
                - Олус минньигэс этэ. Тася миэхэ бэйэтэ хаптарбыт курдук киһиргээбитэ – Леха үҥсэргиир.
                - Тася буһарсыбыта. Ону эттэ ини.
                - Суох-суох! Маннык хаптарбытым, маннык соһон таһаартым дии-дии кэпсээн-ипсээн – бөҕө буолта.
                - Чэ мин барыым. Ити балык аҕаллым. Ону буһарынаарыҥ. Покаларыҥ – диэн баран төттөрү тэпсэҥнээттим.
                Дьиҥэр хаалар баҕа баһаам этэ да хайдах эрэ тутуннум. Арааста кэтэспэтэхтэр дии санаатым быһыылаах. Хайдах эрэ ол көр ортотугар баар буолуохпун эмиэ баҕарбатаҕым быһыылаах.
                Уку-*** тыыбын үөскэ үтэн төттөрү уһуннум. Били күнү быһа от сүгэ сылдьан оҥорон көрбүтүм ханна да суоҕа. Күөлү ортолоон иһэн, бэйэм да билбэпинэн, хайыһан көрдүм. Арай биэрэккэ икки кыыс турар. Кимнээҕин сразу сэрэйдим да буоллар – көрөбөтөҕө буолан кулупаайдыы турдум.
                Түүнү быһа кыайан утуйбатым. Эргичиҥнии хоннум. Бэйэбин үөхсэбин. Таһырдьа тахсан иһиттэхпинэ уҥуор дьон саҥата бөҕө иһиллэр.

                0
        • Мичийээнэ_Куо
          18 февраля 2014  

          Хомустан, бу олус бэрт кэпсээн))

          0
        • Мичийэбин
          4 марта 2015  

          Хомустан, ханна сүттүҥ?

          0
  • Соседка_
    Соседка_
    Соседка Соседка
    21 января 2014  

    наьаа учугэй маннык - биир сиргэ аа5ар удобнай, настольная книга курдук

    А то кердеен, листайдыы сатыыбыт. Махтал - аа5ааччыларгын умнубатаххар.

    0
    • Хомустан
      21 января 2014  

      Махтал!

      Сарсыныгар тоҕуска кэлтим балааккаларга Бааска эрэ олорор. Проегын эргичиҥнэтэ олорор.
      - Бу манна сарай кыайан батыа суох. Арыый бу диэки сыҕарытабын дуо?
      Проегы көртүм улахан уларыйыы тахсыбат эбит. Ол бурдук ыскылаата арыый саҕарыйбытыттан ким да сүүттэрбэт буоллаҕа дии.
      - Сыҕарыт-сыҕарыт. Итиннэ саатар улахан баҕайы чөҥөчөк олороро дии – өтөх ортотугар улахан баҕайы былыргы чөҥөчөк баарын өйдөөн кэллим.
      - Чэ хата бэрт. Билигин баран колышка анньаттаан биэриэм – диэтэ да кумаахытын илдьэ хаама турда.
      Мин дьиэ тутуллуохтаах сиригэр бардым. Дьиэ күрүөттэн-хаһааттан тэйиччи ойуур иһигэр аһаҕаска тутуллуохтаах. Кыһынын тыал-куус көҥдөй күүлэйдээбэт сирэ. Тиийэн дьиэм олоҕун саҥа кэмнээн эрдэхпинэ Тася баар буола түстэ.
      - Аһаа күрүөйэх! Попался! Бэҕэһээ тоҕо күрээтиҥ?
      - Ээ ол оонньуу сылдьар дьону тоҕо да мэһэйдээтэмий?
      - Онтон биһиги кэлбиппит дии! Кэтэһиэхпит диэбиппит буолбат дуо?
      - Оннук баар курдуга.
      - Кэннигиттэн биэрэккэ киирбиппит ырааппыт этиҥ. Надя хомойон бөҕө. Бүтэһигэр мин буруйдаах буолтум.
      - Ол тоҕо?
      - Онтон баран кыратык волейбол оонньуохха диэн кучуйбут мин буолан биэртим. Надя киэһэни быһа буугунаабыта.
      - Наһаа да киэһэни быһа буолбатар!
      - Оннук-оннук! Чэ мин сүүрдүм. Эн кэлбиккин көрөн баран, туалетка бардым диэн ойуурга тахсан баран, кэлтим. Дьэ кырдьык сырайгын-хараххын хайыта тыытарбыт чугаһаата – диэтэ да сүүрэ турда.
      Кэнниттэн көрөн туран баран сирбин кэмнээтим. Бүтэрим саҕана Байбал УАЗ-гынан тирилэтэн кэллэ.
      - Дорообо! Хайа, үлэ күөстүү оргуйар дуу?
      - Онтон син сыҕарыйар. Кыргыттар син үлэлии сатыыллар.
      - Баран көрүөххэ эрэ. Арба, эн сарсын командировкаҕа бардыҥ. Дьокууйкайга.
      - Ол туохха?
      - Ээ, мобилизированнайдары аҕала.
      - Ол туохтарбытый?
      - Оттуу кэлэр дьону. Обычно вытрезбиловкаттан иҥин хомуйан биэрээччилэр. Сороҕор ол-бу тэрилтэлэр буолааччылар.
      - Онтон объекка ким хаалар?
      - Пока Тиит сылдьыаҕа. Итиннэ базаҕа хаалла. Киниэнин пока бэйэм көрүөм. Дириэктэр олох ыыт диэн сатаабата. Онон миигинниин барсыаҥ.
      Кэпсэтэ-кэпсэтэ оҕолорго тиийдибит. Тиит онно Бааскалыын хаама сылдьаллар. Биһигини көрөн бары муһуннулар. Тасялаах Надя бүтэһигинэн кэллилэр. Надя мин диэки тугу эрэ ыйытардыы көрөн кэбистэ. Ол кэмҥэ сүрэҕим түөспэр батымаары хаайда. «Тоҕо да бэҕэһээ барбыппыный! Саатар туралларын көрө-көрө» - диэн санаа аалан ааста.
      - Дорооболоруҥ оҕолор!
      - Дорообо!
      - Дьэ үлэ бөҕө үлэлээбиккит дии.
      - Онтон син хамсыыр – ити Бааска.
      - Бу үс күн иһигэр диэтэххэ элбэҕи үлэлээбиккит. Маладьыастаабыккыт!
      - Онтон маспытын кэрдэн, трелевкалаан биэрэн абыраатыгыт!
      - Бүгүн эмиэ иһэллэр. Суолга ситэн аастыбыт. Уонна Ньукулай диэн оҕонньор кэлиэҕэ. Ити дьиэ тутаргытыгар көмөлөһүө.
      - Маастарбыт уларыйбыта кырдьык дуо? – Тася ыйытар.
      - Кырдьык. Бүгүҥҥэттэн бу Тиит маастардыа.
      - Биһиги маастарбытын тоҕо уларыттыгыт?
      - Сарсын командировкаҕа Дьокуускайдыыр. Билигин миигин кытта барсар.
      - Ол аата букатын буолбатах буоллаҕа дии? – Тася тохтообот.
      - Суох-суох! Кэллэҕинэ син биир манна кэлиэ дии. Бу кини эппиэттиир объега. Мин санаабар нэдиэлэ курдук буолара буолуо.
      - Биһиги өссө уураппыттар дии санаабыппыт ээ.
      Надя үөрбүт хараҕын көрөн аһардым.
      - Хайа ноо көмүскэчээччилэнэ охсубуккун дуу? – Байбал күлэр.
      - Бааллар ахан! Сороҕор тыҥырахтарын көрдөрдөллөр да.
      - Ол аата үчүгэй буоллаҕа дии. Куһаҕаннык үлэлиириҥ буоллар ким да наадыйыа суоҕа этэ. Көмүскэһээччилэриҥ да бойобуойдара бэрт эбит дии?
      - Биһиги маастарбыт киһи-киһитэ дии Надю?
      - Оннук! – Надя симиктик.
      - Чэ оҕолор үлэлээҥ. Тиит тыраахтарыҥ кэллэҕинэ дьаһайаар. Биһиги бардыбыт – диэн Байбал диспут бүппүтүн биллэрдэ.
      Тасялаах Надя эргиллэн көрө-көрө киэр антах хаама турдулар.
      Сарсыныгар долгуйар куораттаатым. Ол саҕана куорат икки оройуоннааҕа. Миигин Октябрьскай оройуон райсоветыгар ыыттылар. Сыалай нэдиэлэни быһа тэрилтэлэри, милииссийэ учаастактарын кэрийэн үс сөмүлүөт (чебурашка) киһини хомуйан ыыттым. Милииссийэттэн итирик аҥардаах, тэрилтэлэртэн син соҕус дьону хомуйтаатым. Тэрилтэлэр да улахан туһата суох дьоннорун ыыталлар. Үһүс сөмүлүөтүнэн бэйэм олорсон кэллим. Аҕалбыт дьоммун отделениялар көрсөн дьаһайбытынан бардылар. Барыта уонча хоннум быһыылаах.
      Хонтуораҕа ааныгар бастакы көрсүбүт киһим Тиит буолан биэрдэ.
      - Хайа ноо кэлбиккинэн! Төһө элбэх дьону аҕаллыҥ?
      - Уопсайа үс сөмүлүөт.
      - Эйигин кыргыттарыҥ кэтэһэн иэдэйдилэр!
      - Хата бэйэҥ кэтэстиҥ ини?
      - Мин да таскайданарга элэйдим. Саатар ити сэп сорбун сордоото – диэн ИЖ Юпитер 4 матассыыкылын ыйан көрдөрөр.
      - Хайдах буолар?
      - Ээ эстибэккэ сордуур. Сотору уҥа атаҕым тилэҕэ туллара буолуо. Били тыллаах баҕайы Тася диэн кыыс күҥҥэ сүүстэ ыйыталаһар.
      - Ама дуу?
      - Оннук-оннук! Ханна бардыҥ?
      - Ээ дөкүмүөннэрбин толорон туттарыам. Командировочнайбын, чековай киниискэбин иҥин.
      - Чаас аҥарынан бүтэҕин дуо?
      - Онтон син успейдыыр инибин.
      - Чаас аҥарынан манна баар буолаар! – ыйыы конкретнай буолла.
      - Сөп, сөп! – иһирдьэ дьылыс гынным.
      Хонтуора иһэ уу чуумпу. Бухгалтерияҕа икки дьахтартан ураты ким да суох. Командировкам отчуотун суруйа охсон туттараат таһырдьаны былдьастым.
      Тиитим кэтэһэн олорор эбит.
      - Олор – диэтэ.
      Матассыыкыл бу сырыыга бирилии түстэ. Киһим иккис скоростан хоҥнон дэриэбинэ быылын өрүкүтэ турда. «Зыыгыначчы» айаннаан дэриэбинэттэн тахсан үрэххэ тиийэн тохтоотубут.
      - Кэллибит! – кэпсэтии кылгас.
      Киһим коляскатын хаһан биир буокканы элээрдэн таһаарда.
      - Бу урукку хасааһым. Ити эн бухгалтерияҕа олордоххуна баран аҕаллым.
      Арба, ол саҕана Горбачев «сухой закона» бүрүүкээн турар кэмэ этэ. Ити ас хаһаастаах эрэ дьоҥҥо баара. Биэрэккэ олорон аһааһын саҕаланна. Кыра сокууска оҕолоохпут.
      - Дьэ ноо мин эйигин улаханнык убаастыыбын! Били ааспыкка да бэркэ көмөлөспүтүҥ. Уонна үлэни бэркэ аттарбыккын. Эдэр киһиттэн итинник дьаһаныа диэн кэтэспэтэҕим. Ынараа олох чаһыы курдук үлэлииллэр. Тугу эмит этээри гыннахха - барытын эйигин оннук-маннык гынаарыҥ диэбитэ диэн иһэллэр. Дьэ олох маладьыастаабыккын. Бэл Бииктэрдээх Сааба инньэ дииллэр. Чэ иһиэх!
      Ити курдук хааһылаһа-хааһылаһа иһити ыраастаан, салаан кээстибит. Син лаппа сылайдыбыт. Куйааһа да бэрт этэ.
      Сарсыныгар сэрэйбит курдук конебазабар ыыттылар.
      - Бу нэдиэлэннэн бүтэллэрэ буолуо. Материал барыта баар, астара баар. Онон манна тиэстиэ суоххун сөп. Отуо көрдүлэр да эмиэ ханна эрэ ыытаары хаайыахтара. Миэхэ онно киһи наада – Дьокуускайга буолбатах. Миэхэ тутуу барыан наада. Уонна дэлби былаанката илдьэ бар.Форма два-ҕын уонна нэрээккин толоро сылдьаар. Улахан наадаҕа эрэ кэлээр –садаанньа кытаанах буолан биэрдэ.
      Мин үөрүүннэн кумаахы ылаат үүт собуотугар сүүрдүм. Санаам барыта онно. Баччаларга молоковоз биир сайылыктан кэлэн Бэстээххэ барыахтаах. Хата успейдаатым. Үүтүн саҥа сүөккээн бүтэн турара. Онон молоковозка хатаастан тэптэрэ турдум.
      - Ноо ити биэрэккэ эн тыыҥ сытар дуо? – молокобуос Болуодьа ыйытар.
      - Миэнэ.
      - Ол иһин инньэ дии санаабытым. Улахан үчүгэй тыы эбит дии. Икки киһи холкутук сылдьыыһык.
      - Урут, куска, икки буолан таһаҕастаах сылдьар этибит.
      Өр гыммакка өрө сүүрдэн тиийдибит. Массыынаттан түһэн тиийтим базаҕа Тася эрэ баар. Эбиэт буһара сылдьар.
      - Оо кавалер кэллэ! Дорообо! – дии тоһуйда.
      - Дорообо Тася! Хайа сыллаһабыт дуо?
      - Эйигин кытта сыллаһан да бэрт!
      - Бай ол тоҕо?
      - Надюга киһи сырайын буортулатаары гынаҕын дуо? Кылатарым наада курдук ээ. Уонна бостуук Бааска да сыллыыра сөп – күлэр.
      - Бай! Бостууктана оҕустугут дуо?
      - Бостууктаммакка! Эйигин кэтии сылдьыллыа дуо?
      - Онтон хаалыах курдук саҥарар кыргыттар бааллара дии?
      - Бостуук да ыҥырдаҕына хаалыллыа. Эн курдук чугурус буолбатах!
      - Ээ сөп-сөп! Мин барыахпыттан-кэлиэхпэр дылы санаан сылдьыбытым бостууктанан хаалбыттар буолбат дуо?
      - Надю да саныыра сөп! Отуо кэлтэгэй буолара чугаһаата. Хараҕа аартыкка, санаата Кавалерга.
      - Ама хайаан?
      - Хайаанныы олоруоҥ дуо ити күөһү таһаар. Кырдьык даҕаны бүгүн Надюны ыҥыраар эрэ. Кэлбиккин көрдөҕүнэ үөрүө. Бэл били шоколаадыҥ хаҕын укта сылдьар. Эн Надюны атаҕастаайаххын эрэ. Наһаа наивнай кыыс. Ити истибэтигэр диэн этэбин. Миигин эппитэ диэйэҕин. Эйигин кумир гынан бүтэ сылдьар. Оскуоланы бүтэрэр сылыгар дьоно утуу-субуу ыалдьан өлөн хаалбыттар. Онон бырааттарынаан кырдьаҕас эбээлэригэр олороллор. Ыарахан баҕайы олохтоохтор.
      - Билбэтэҕим ээ.
      - Билигин билэҕин. Саатар барыахпытыгар дылы кавалердаа.
      - Дьиҥин эттэххэ мин да кинини сөбүлүүбүн ээ.
      - Оҕолор иһэллэр. Эппиппин өйдөөр. Дьиҥэр наһаа үчүгэй кыыс. Ол иһин тапсан сылдьабыт.
      Ол икки ардыгар оҕолор кэллилэр. Били бастакы кэлбиттэриттэн олох атын көрүҥнэммиттэр. Сырайдыын-харахтыын, туттардыын-хаптардыын. Сибиэһэй салгын, ас, илии үлэтэ тугу оҥорботторо баарай. Бастаан оҕо курдук буоллахтарына – билигин олох атын көрүҥнэммиттэр. Быһата тупсубуттар ахан.
      Миигин көрөн үөрүү бөҕө буоллулар.
      - Дорообо! Хайаа кэлбиккин дии! Биһиги эйигин аҕынныбыт ахан!
      Ол быыһыгар күлэллэр:
      - Дьэ ноо сэрэн бостуук Бааска дуйгун тутуо. Тасялыын тугу гыммыккыт биллибэт – дии-дии ыгысталлар .
      Оҕолор быыстарыгар харахпынан Надяны көрдүүбүн. Тоҕо эрэ көстүбэт.
      - Күлэ сылдьыҥ! Дуйгутун тутуом! Онтон били дьиэ тутааччыларгыт аһаабаттар дуо? – Тася хабытайданар.
      - Ээ таарыйбакка кэллибит.
      - Оччоҕо мин, дьиэни көрө таарыйа, баран ыҥыртыам – диэтим да кэккэлэтэ турдум.
      Тиийтим - дьиэ көҥдөйө бүппүт. Түөрт кыыс күүлэ истиэнэтин хаптаһынын саайа сылдьаллар эбит.
      - Дорооболоруҥ оҕолор! Хайа дьиэни бүтэрбиккит дии?
      - Дорообо! Кэлбиккинэн! Билигин да ыраах буоллаҕа дии.
      Надя миигин көрөн харахтара чаҕылыһа түстүлэр. Мичээрдээн ямочкалара тахсан кэллилэр. Сибилигин аҕай: серьезнай баҕайы киһи тоһоҕо саайа турара.
      - Хайа оҕонньоргут?
      - Илимигэр кииртэ. Балыктаан абыраата. Өссө кини баар буолан туттубут – дэһэллэр кыргыттар.
      - Тася эбиэт дии-дии хаһыытаабыта ыраатта. Миигин көрдөтө ыытта – диэтим.
      - Эбиэт даа? Оо эбиэти убаастыыбыт! Чэ барыаххайыҥ! – диэтилэр да тутан турар мастарын, молотуоктарын элээрдэн баран балааккалар диэки тэбинэ турдулар.
      Надя туран хаалла.
      - Надю дорообо!

      0
      • Хомустан
        21 января 2014  

        .

        - Дорообо доҕор!
        - Хайа, тугу кэпсээтиҥ?
        - Тайҕаҕа туох сонуна кэлиэй! Эйиэхэ?
        - Миэхэ да суох! Надя бу эйиэхэ – шоколадпын биэрэбин.
        - Уой! Баһыыба!
        - Надю киэһэ күүлэйдиибит дуо?
        - Поведенияҕыттан көрүллүө – диэтэ да күлэ-күлэ сүүрэ турда.
        Тыа саҕатыгар тиийэн иһэн тохтоон эргиллэн:
        - Мин эйигин наһаа күүппүтүм - диэтэ да эргиллэн сүүрэ турда. Маҥан былаата мас быыһынан аҕыйахтык элэҥнээн хаалла.
        Барытын эргийэн кэлиэхпэр дылы бары аһаан бүппүттэр этэ. Таһырдьа ким да көстүбэт, бары балааккаларыгар сыталлара. Арай Тася иһитин сууйа турара. Мин кэлбиппэр миин кутан биэрдэ.
        - Хайа ити туох диэҥҥин өйө-төйө суох ыыттыҥ?
        - Кими?
        - Эмиэ атыны туойан барда! Надюны буолбакка. Манна көтүүннэн кэлбитэ. Сырайа сырдаабыта сүрдээх. Уонна аһаат балааккатыгар тэбинтэ. Араста шоколадын сии сүүрдэ быһыылаах.
        - Ээ кырдьык шоколад биэртим этэ дуу – билиммитэ буолабын.
        - Шоколад эрэ буолбатах быһыылаах. Киһи этэрин да өйдөөбөт буолбут. Урут иһит сууйсар этэ. Олох таһыччы тимирдэ.
        - Киэһэ күүлэйдиэх буолбуппут.
        - Ол иһин үөрбүтэ сүрдээх этэ. Чэ үчүгэй эбит. Ол гынан баран мин эппиппин өйдөөр.
        - Сөп-сөп!
        Киэһээҥҥэ дылы күн уһаабытын көрүөҥ этэ. Дьон ортотугар да сырыттарбын Надялыын көрсөрбүн кэтэһии бөҕө. Уонна үксүн база тутуутугар сырыттым. Онно да быһаарыллыах боппуруос син баар буолан биэрдэ. Бииктэрдээх Сааба элбэх маһы кэрпиттэр. Онон улахан көмө буолбут. Кыргыттар ойууртан мас кэрдэн, сүгэн иһэллэрин ойуулаан көрдөххө соччо киһи хайҕаабат хартыыната көстөр.
        Сорохтор алааһы эргийэ баҕана үүтэ хаһа сылдьаллар, сорохтор күрүө саайаллар, сорохтор бэлэм күрүөнү хатырыктыы сылдьаллар, сорохтор соһуллубут мастан сиэрдийэ таскайдыыллар. Олох кымырдаҕас курдуктар. Инньэ гынан кыайар буоллахтара дии.
        Киэһэлик дьиэ тутаччыларга тиийдим. Ньукулай оҕонньор «Беломорун» туора уобан олорор.
        - Дьэ ноо мин үлэм почти бүттэ. Атынын оҕолор бэйэлэрэ ситэрэллэр ини. Хата үлэһит кыргыттар эбит. Улахан эрэйэ суох туттубут. Бу киэһэ дьиэлиэм. Сарсыҥҥаттан оппор барыам этэ.
        - Дьэ оҕонньор баһыыба! Оҕолорго көмөлөһөн абыраабыккын.
        - Ээ мин көмөм диэн. Хата оҕолордуун сылдьан аралдьыйан абыранным. Дьиэҕэ таах көппөйөн сытыахтааҕар кэм аралдьыйыы буоллаҕа дии. Икки ынахха мантан инньэ от булар инибин – диэтэ да сис туттан баран, табааҕа буруолуу-буруолуу, хаама турда.
        Кыргыттар күүлэлэрин саайан бүтэн иструменнарын хомуйа сылдьаллар. Надя миигин көрөн олус истиҥник мичээрдээн ылла.
        - Хайа саайбыппыт хайдаҕый?
        - Үчүгэй дии. Олох болуотунньук буолан бүппүккүт дии.
        - Ньукулай баар буолан туттубут. Хайа кыргыттар? – эргиллэн көрбүппүт биир да кыыс суох.
        Кыргыттар былыр үйэҕэ Ньукулай кэнниттэн суоллара сойбут эбит. Сибилигин аҕай манна бааллара ээ.
        - Надя мин эйигин тоҕуска биэрэккэ кэтэһиэм. Кэлээр. Билигин үргүччү бардым. Тоҕуска баар буолуом. Сөп дуо?
        - Сөп! Чэ мин бардым. Итак кыргыттар күлэллэр. Оччоҕо тоҕуска! Кэтэһээр! – диэтэ да сүүрэ турда.
        Болдьохтоох кэмҥэ биэрэккэ баар буоллум. Күн арҕаалан саҕахха чугаһаан эрэрэ. Күнүскү куйаас дьүгэлийэн арыый сөрүүдүйэн эрэр кэмэ этэ. Быйыл кураан буолан кумаар аҕайах. Онон киһи эрэ үөрүөх курдук. Эбиитин Надюлыын көрсүөхтээхпит. Урут хаһан да сибидээнньэлээбэтэх киһи курдукпун. Долгуйан бөҕөбүн. Ынараа биэрэктэн кэлээри туран сибэкки хомуйан кэлтим. Дьиҥэр сибэкки да кэмэ бүтэн эрэр кэмэ этэ. Ол да буоллар син онон манан сэрбэйэн көстөр. Хата колокольчик бөҕө тыы тахсар чугаһыгар баарын сүрэҕэлдьээбэккэ хомуйан кэлтим. Мин колокольчик диибин – баҕар василёк буолуо. Чэ быһата нарын баҕайы халлаан күөҕэ сибэкки.
        Биэрэккэ уонча мүнүүтэ кэтэстим быһыылаах. Олох киинэҕэ көстөр кавалер курдукпун. Арай хаалтыһым эрэ тиийбэт. Сибэкки дьөрбөлээх аартык диэки көрөн баран турабын.
        Надя бөлкөй талах кэнниттэн стройотрядовскай форматын кэппитинэн көстүбүтүгэр дьэ «һуу» гынным! Утары сүүрдүм. Надя эмиэ миигин көрөөт эмиэ утары сүүрэн барда.
        Утары көрсөн куустуһа түстүбүт. Сэрэнэн уураан ыллым.
        - Надя бу эйиэхэ – сибэккибин уунабын.
        Кыыһым кыбыстыбыт бэйэтэ сибэккини көрөн үөрэ түстэ.
        - Уоаай! Наһаа үчүгэй сибэккилээр. Баһыыба! Миэхэ ким да сибэкки биэрэ илик. Наһаа үөрдүүм! – били кэмчиэриһии киэр илгилиннэ.
        - Надю эн кэлбиккэр олус үөрдүм дии – кыыһым үөрбүтүн көрөн.
        - Мин эмиэ эйигин көрөөт наһаа үөрдүм уонна, уонна суоххар ахтар эбиппин.
        - Мин эмиэ Дьокуускайга сылдьан эйигин эрэ саныырым. Надю тыыннан хатааһылыыбыт дуо?- Теманы уларытаары, күүрүүнү сымнатаары.
        - Чэ! Мин кыра сылдьан аҕам тыытынан күөлгэ киирэн хатааһылыыр этим. Биирдэ ийэбэр тутуллан мөҕүллүбүтүм. Аҕам эрэйдээх хата хайҕаабыта – Надя хараастан ылла.
        - Бииринэн барабыт дуу иккиннэн дуу? Миэнэ улахан тыы, икки киһи холкутук устар тэрилэ – эмиэ санаатын уларытабын.
        - Ээ, бииринэн барыахха! Эн миигин хатааһылатыаҥ дии! – эмиэ ямочкалар оонньоон бардылар.
        Надя биллэ үөрэ быһыытыйда. Били санаа хааччахтара төлө бардылар быһыылаах.
        Иккиэн биир тыыга олорон күөл устун устан бардыбыт. Күн, эмиэ били бастакы күн курдук, саҕахха түһэн тиһэх сардаҥалара ууга түһэн дьиримнииллэр. Киһи көрө үөрүөх курдук. Аттыбар саха нарын кыыһа мин диэки көрө-көрө, үөрэ-көтө олороро кэрэтиэн эбитиэн! Билигин бу сиргэ биһигиттэн атын дьоллоох дьон суоҕа!
        Ону-маны кэпсэтэ-кэпсэтэ оргууй аҕай устан иһэбит. Биэрэк устун сэлэлии үүммүт хатыҥнар ааһан истэхпитинэ үөрбүттүү далбаатаһар курдуктар.
        - Доор, бу хатыҥнар олох ыһыах дьуохарыгар илии-илиилэриттэн ылсыбыт дьуохардьыт курдуктар дии! – Надя биэрэк диэки көрөн олорон.
        - Өссө бу чуумпу буолан оргууй хамсыыллар. Салгыннаахха тэлибирэстэхтэринэ көтөн эрэр курдук буолаллар. Надю мин наһаа үөрдүм, атыбар эн бааргыттан.
        - Мин эмиэ! Маарыын эн кэлбиккин көрөн ханна да барыахпын булбатаҕым. Ыллыыбыт дуо? – Надя үөрүүтүттэн.
        - Чэ! Эн саҕалаа, мин билэр буоллахпына кыттыһыам – диибин.
        - Мин үөрдэхпинэ ыллыах санаам кэлээччи.
        - Онтон ыллаарыый. Манна миигиттэн ураты ким да суох ээ.
        - Чэ ыллыым. Эн күлээйэххин. Сатаан ыллаабатар да – санаам көнньүөрбүччэ.
        Үчүгэйиэн ыйдаах түүн
        Тыыннан устар үрэххэ,
        Эрчимирдэр эн күлүүҥ
        Эрдэн биэрэн истэххэ.
        Үчүгэйиэн үрдүбэр -
        Үрүҥ туман быыһынаан,
        Суһуох курдук лабаалаар
        Хоҥкулдуйан ылаллар…
        Ыраас, лыҥкынас куолас күөл үрдүгэр ой дуораана буолан охсулунна. Олох бу түгэни хоһуйбут курдук ырыа. Ырыаһыта да кыраһыабайа бэрдэ. Мин эрдинэрбин да умнан айахпын атан баран Надюну одуулаан олоробун.
        - Надю эн олох маладьыаскын дии! Мин билбэт ырыам эбит. Тэлэһийэ сылдьан истибэтэх ырыаларым элбэх буоллахтара дии!
        - Ээ ити ырыа кырдьык биһиэхэ майгынныыр дии. Мин бу ырыаны наһаа таптаан ыллыыбын ээ. Уонна бүгүн наһаа үөрдүм.
        Төһө да бытааннык устубут иһин тиийиэхтээх сирбит тиийэн кэллэ.
        - Бу эн оттуур сиргэр кэллибит дуо?
        - Оннук. Билигин отууга барыахпыт – диэтим тыыттан тахсан иһэн.
        Тахсан тыыны соһон баран көнүүбэр утары Надя көрөн турара.
        - Надю! – диэтим да кууһан ыллым.
        Уонна уураан бардым. Кыыһым урут уураспатах да быһыылаах. Хараҕын симэн сыстан турар.
        Оргууй аҕай куустуһан баран отууга бардыбыт. Ол иһэн тугу кэпсэтэрбит буолла. Биигин ол өйбөр суох. Ол саҕана бу аттыбэр баар кэрэ киһиттэн, кини мичээриттэн атыны көрбүтүм да истибитим да биллибэт. Арбаҕастаах да кэллэҕинэ арааран көрүөм биллибэт.
        Отууга тиийэн уот оттон чаай сылытынныбыт. Надю аттыбар баара, аттыбар үөрэ-көтө олороро үчүгэй даҕаны. Көтүөхпүн кынатым эрэ суоҕа.
        - Наһаа да кэрэ сиргэ оттуур эбиккит. Дьонум баалларыгар оттуур этибит. Эмиэ маннык хатыҥ чараҥ быыһыгар отууланааччыбыт. Ийэм хатыҥ быыһынан сылдьан ыллааччы.
        - Дьонуҥ хайдах буолтарай?
        - Ийэлээх аҕам үс сыллааҕыта утуу-субуу ыалдьан өлтөрө. Мин онуска үөрэнэрим. Дьиэбитигэр бырааттарбынаан бэйэбит туран хаалбыппыт. Бастаан аҕам хаана тоҕо баран барбыта. Сылгыһыт этэ. Онтон үс ый буолбакка ийэм сүрэҕэ тохтообута. Арааста аҕам суох буолбутун уйбатаҕа быһыылаах. Хата эбэбит атын дэрэбинэттэн көһөн кэлэн абыраабыта – Надя хараастан хараҕын уута таммалыыр, саҥата титирэстиир.
        - Надю уоскуйууй. Билбэккэ ыйыттым ээ. Билигин мин баарбын дии – хайдах ити акаарыбар билэ-билэ ыйыппытым буолуой.
        Надябын ууруу-ууруу ааттыыбын. Бэйэбэр ыга кууһабын.
        - Чэ, ничего, билигин уоскуйуом. Дьоммун санаатахпына куруук ытамньыйабын. Уонна ити кэннэ лаппа чэпчиибин ээ. Эбэм эппитинии кинилэри солбуйа биһиги хааллахпыт дии.
        Төһө уһуннук оннук куустуһан олорбуппут буолла. Тугу кэпсэппиппит, ыраламмыппыт буолуой! Ону алаас эрэ хатыҥнара билээ эрдэхтэрэ.

        0
        • Хомустан
          21 января 2014  

          .

          Өйдөнүөхпүтүгэр дылы чаайбыт эмиэ сойбут этэ. Чаайдаан баран төнүннүбүт.
          Эмиэ тыыбытыгар олорон уҥуор уһуннубут. Надю үөрбүт, сүргэтэ көтөҕүллүбүт сырайын көрүөҥ этэ. Киһи эрэ күнү быһа ууруу олоруох курдук. Бу сырыыга олох быһа тутан кэбистибит.
          Надя тыы иннигэр олорон эмиэ ыллаан барда:
          Сир үрдүгэр баар саамай кыраһыабай
          Алааһы көрдөрбүтүҥ эн миэхэ,
          Харахпар хатанна ол чуумпу киэһэ
          Былыттар быыстарынан ый устара.
          Ол онно хоптолор аймана көтөллөр,
          Ол онно эн биһикки көрсүбүппүт,
          Умнуом дуо ама мин тииттэрдээх сыырдары,
          Хоптолоох биэрэги – эйигиин…
          Надя ырыалара ис сүрэхтэн тахсар буолан киһи эрэ истиэх курдук. Эбиитин мин диэки үөрбүт харахтарынан көрдөҕүнэ, мичээрдээн мичийдэхтэринэ дууһам дьолунан туолара.
          Надяны балааккатыгар дылы атаардым. Балааккалар тастарыгар, сайылыкка ким да суоҕунан сылыктаатахха бары утуйбуттар.
          - Сарсын эмиэ хатааһылыахпыт сөп! – Надя арахсаары туран.
          - Оннук буоллаҕа дии! Надю мин бүгүн наһаа үөрдүм – диибин.
          - Мин эмиэ. Арба, мин эйигин бастакы күн хонтуораҕыт кэннигэр көрөөт сөбүлээбитим.
          - Мин эйигин кэлин били буор хаһа сырыттаххытына көрөн баран сөбүлээбитим. Онно мичээрдээбиккэр ямочкаҥ тахсан кэлтэ.
          - Чэ мин барыым. Тася дуйбун тутар буолла быһыылаах!
          - Бостуук Бааскатынаан күүлэйдии сырыттаҕа дии?
          - Ээ суох! Ханнык да Бааската суох! Маарыын сытта ини.
          - Онтон маарыын Бааскалаахпын диэн эрэрэ дии?
          - Ээ ити эйигин тэйитээри эттэ ини. Дьиҥэр Тася Дьокуускайга уоллаах ээ. Ити бойобуойун көрүмэ Тася наһаа үчүгэй кыыс ээ. Эдьиийим курдук. Боруоста бэйэтэ итинник көстө сатыыр.
          - Мин да үчүгэй киһи дии саныыбын. Ч э пока! Отуо кырдьык мөҕүллүөҥ! – кууһан ылан ууруубун.
          Надя балааккатыгар чугаһаан иһэн төттөрү сүүрэн кэллэ. Кууһан ыллым.
          - Арба, мин эйигин ууруу илик эбиппин! Эн эрэ ууруоҥ дуо! – диэтэ да уураан ылла.
          - Чэ покаа! – диэтэ да балааккатыгар сүүрэ турда.
          Сарсыныгар күнү быһа үлэ күөстүү оргуйда. Миигиттэн уонна Бааскаттан уратылар күүстээх илии үлэтигэр умса түстүлэр.
          Бааска биһикки сметаны хаһан форма два ааҕын (акт выполненных работ) оҥордубут. Сыалай, энциклапедия саҕа халыҥнаах, сметаны подборкалаан суоттаан суруйуохха диэтэххэ син тиритиннэрдэ. Быыһыгар баран сорох объемнарбытын кэмниибит. Аны ити үлэлэрбитигэр нэрээт суруйуохтаахпыт. Быһата «Тоска» үлэ. Сүрэҕэлдьээн нэрээппитин сарсынҥыга салайдыбыт. Санаабытыгар бириэмэ өссө да баара…
          Надя кэлэ-бара мин диэки мичээрдии сылдьара үчүгэй даҕаны. Киэһээ үлэ бүтүөн иннинэ кэрийэ бардыбыт. Бүтэһигинэн дьиэ тутааччыларга тиийдибит. Кыргыттар дьиэ фронтонун саайан бүппүттэр.
          Тася аллараа хаптаһын эрбии турар.
          - Хайа кавалер биһиги да уһанар эбиппит буолбат дуо? – Тася күлэ тоһуйда.
          - Оһуобай эбиккит дии! Салыннардыгыт дии!
          - Ити барыта Надю саайар – диэн баран үөһээ лесаҕа турар Надяны ыйар.
          Надя истибит курдук эргиллэн мин диэки мичээрдиир.
          - Хайа бэҕэһээ төһө бэркэ күүлэйдээтигит? Түүн хойут кэлэн киирэн эрэрэ дии. Өссө төннө-төннө уураһыылаах дуу?
          - Үчүгэй! Онтон эн бостуугуҥ?
          - Бостуук сынньаммыта – Тася далбаатаан кээстэ.
          - Олох маладьыастаабыккыт дии! Киһи сөҕүөх курдук. Кыргыттар туппуттара диэтэхпинэ итэҕэйиэхтэрэ биллибэт.
          - Ээ, ити Надюлаах. Мин поди-подай буола сылдьабын. Кавалер бу киэһэ эмиэ хатааһылыы бараҕыт дуу?
          - Баран.
          - Онтутун кистээн сордонор эбит дии. Киниэнэ барыта таска көстө сылдьар. Уурастыгыт дуо диэбиппэр – баһа тулла сыста. Сырайа алтан кытыйа курдук кытарта. Били мин эппиппин өйдүүр инигин?
          - Өйдөөн.
          - Дьиҥэр эн үчүгэй киһигин. Таах да бэйэм эрийсиэм хаалбыт – диэн баран хаптаһынын тутан дьиэ диэки хаамта.
          - Шабаш! Кыргыттар түһүҥ! Бүгүҥҥү күҥҥэ сөп буола үлэлээтибит! Барыаххайыҥ! – диэтэ да хаптаһынын «талыр» гыннара бырахта.
          Кыргыттар ону эрэ кэтэспиттии хомунан тыас хомуннулар. Лесаҕа Надя эрэ туран хаалла.
          - Хайа кыргыттарыҥ хамаанданы истэллэр бэрт эби дии – күлэбин.
          - Онтон сылайдахтара дии уонна Тася хамандьыырбыт ээ. Кини эппитэ сокуон – Надя лесаттар трабынан түһэн иһэн.
          Утары көрсөн кууһан ыллым.
          - Туттум ээ эйигин! Күнү быһа куота сылдьыбыккын!
          - Сүрэхпин сүүйэн баран туппаккаҕын. Тася маарыын ыйыталаһан сордообута. Ону мин партизан курдук буоллаҕым дии. Бэҕэһээ икки ардыгар ахтыбыт да эбиппин – Надя миэхэ сыстар.
          Киэһэ эмиэ биэрэккэ көрүстүбүт. Бэҕэһээҥҥи курдук түүн хойукка дылы күүлэйдээтибит.
          - Сарсын били эн этэр өтөххөр бара сылдьыахпыт сөөп? – Надя арахсаары туран.
          - Сөп-сөп.
          - Тасяны илдьэ барыахпыт сөөп?
          - Оннук.
          - Доор, сотору биһиги барыахпыт. Мин ону санаатахпына сүрэҕим ыалдьар.
          - Мин эмиэ саныыбын. Чэ хайдах эмит сүтэрсибэт инибит – уоскутабын.
          - Эн миигин умнумаар, сөөп!
          - Ама, хайаан умуннамый!
          - Чэ сарсыҥҥа дылы! Эмиэ доппуруоска түбэһэр буоллум быһыылаах – диэтэ да сүүрэ турда.
          Кэнниттэн одуулаан туран хааллым. Сэгэрим сүүрэрэ чэпчэкитин!
          Сарсыҥҥы күн үлэ күөстүү оргуйда. Бүтэр чугаһаан кыргыттар тутталлара да сымсатыйбыт. Били кыайыахтара суоҕа диэн бастаан санаабытым сыыһа буолан таҕыста. Ити дьарамаҕай бэйэлэрэ хантан күүс-уох ылаллара буолла. Иннилэригэр хайа да баар буоллаҕына сыҕарытан ааһыыһыктар. Бу тухары биир «ыарахан» диэн тылы истибэтим. Барытын санаалара күүһүнэн уонна эдэрдэрин уоҕунан кыайаллар. Кэлин үөрэнэннэр ону-маны барытын сатыыр буолбуттар. Хайдахтаах да үлэни үөрэ-көтө, ыллыы-туойа оҥороллор.
          Бу күн киэһэ арыый эрдэ бүттүбүт. Тыл быктарбыт киһи быһыытынан кыргыттары өтөххө илтим. Уҥа-хаҥас кыбынан баран хаамса турдубут. Икки биэрэстэни өр гыныахпыт дуо! Аҕыйахта үктээн тиийдибит. Алаас арҕаа өттүгэр баар өтөххө киирэн кэллибит. Өтөххө балаҕан төҥүргэстэриттэн уонна кыҥнайбыт сэргэттэн ураты туох да суоҕа. Арааста хаһааҥҥы эрэ уот сиэн ааспыт быһыылаах
          - Дьэ бу Харатаайаптар өтөхтөрө – диибин.
          - Тоҕо кыратай? – Тася мыынар.
          - Урут баҕар киэҥэ буолуо. Уонна Харатаайаптар кулубалар буолбатахтар ээ. Быстар дьадьаҥы ыал.
          - Хайдах? Онтон кинигэҕэ кулуба диэн дии! – Тася үүтүн былдьаппыт оҕо курдук туттар.
          - Бу дойдуга Харатаайан диэн кулуба баар буола сылдьыбатах. Николай Якутскай кинигэ суруйарыгар дэриэбинэҕэ Харатаайаба диэн дьахтар сэбиэттээн олорбут. Ол дьахтар суруйааччыга бэйэтин өтөҕүн көрдөрбүт. Дьоно быстар дьадьаҥы дьон үһү. Онон кинигэҕэ суруллубут өтөх бу – диибин.
          - Дьикти эбит. Ону эн хантан билэҕин? – Тася син-биир бэриммэт.
          - Кыра эрдэхпитинэ Николай Якутскай оскуолаҕа кэлэн кэпсээбитэ. Уонна ол дьахтар манна билигин да баар ээ.
          - Чэ ити өтөх хоту өттүн диэки көрүтэлээҥ. Урут итиннэ үүнэр ахан этэ.
          Кыргыттар төҥкөҥнөһөн бардылар. Өтөр буолбакка буллулар быһыылаах саҥалыын сүттүлэр. Мин чөҥөчөккө олорон табаахтаатым.
          - Кавалер! Тоҕо эрдэ аҕалбатаххыный? Хойутаабыт эбиппит дии. Дэлби хатан хаалбыт дии – от быыһыттан Тася саҥата.
          - Эрдэ бириэмэ баара дуо? Уонна санатыа этиҥ буоллаҕа дии!
          - Эрдэ эн ырааҕынан хаама сылдьыбытыҥ дии! Надюны кытта уураһан чобурҕатыспатаххыт буоллар бүгүн да аҕалыаҥ биллибэт! – күлэр саҥата бөҕө.
          - Тася! Эмиэ, эмиэ! Бүт эрэ – ити Надя.
          Туран Надя саҥатын хоту бардым. Ойуур саҕатыгар от быыһыгар сыылла сылдьар эбит. Миигин көрөн:
          - Тэпсимэ! Син баар эбит. Итиннэ олор – диэн сибигинэйдэ уонна далбаатаата.
          Мин өйдөөбөтөр да хаптайдым. Надя төттөрү сыыллан кэллэ.
          - Аҕынным даҕаны! – диэтэ.
          Онно сытан уураһан бардыбыт. Надю толлойбут уоһа дьэдьэн амтаннаах. Киһи эрэ ууруу сытыах курдук.
          - Хайаа! Хомуйан ырааппыттар диэбитим били олоҥхоҕо курдук эбит дии. Бэйи туох диэн этэй! Ээ дьэ өйдөөтүм: «Сытыахха тиийбэккэ сылласпытынан бардылар, утуйуохха тийбэккэ уураспытынан бардылар…» - Тася саҥарбытыгар бурал гынныбыт.
          - Тася тоҕо киһини соһутаҕын?
          - Киһи кэлэн өлөртөөн да барбытын иһин билиэ суоххут дии! Надю төһөнү хомуйдуҥ?
          - Куруускабын ортолоотум.
          - Миэнэ туолан сороҕун былааппар куттум. Оо, дьэдьэн бөҕөнү тэпсэн кэбилээбиккит! Туруҥ! Хомуйбат буоллаххытына ынтах суолга тахсан уураһыҥ! – Тася күлэн ыгыстар.
          - Онтон хомуйуохпут дии! Чэ хомуйуохха. Эн ытыскар хомуйа-хомуйа миэхэ кутаар сөөп! – диэн баран чоҕулуччу көрөн кэбистэ.
          Өр гыммакка иһиппитин толордубут. Иһит уонна суоҕунан, сиик түспүтүнэн сибээстээн төнүннүбүт. Кыргыттары балааккаларыгар атааран баран отуулаатым.

          0
          • Хомустан
            21 января 2014  

            .

            Билтим буоллар баран да бэрт этэ. Сарсыҥҥы күн былааммытын тосту уларыппыта… Билтим буоллаар! Хомойуох иһин – билбэтэҕим.
            Сассыарда сэттэҕэ уһуктарбар балааккам аттыгар массыына кэлэн хорус гыммыта. Массыынаттан Байбал тахсан кэлбитэ.
            - Дорообо! Хайа саҥа турдуҥ дуо?
            - Дорообо! Саҥа.
            - Дьэ ноо эйигин ыла кэллим.
            - Тоҕо?
            - Бүгүн баһаарга барар буоллуҥ.
            - Ханна?
            - Өрүс уҥуор улахан баһаар турбут. Онно мобилизацияҕа барар буоллуҥ. Бүгүн уонҥа вертолет кэлэр. Онно мантан барар хамаандаҕа салайааччыннан ананныҥ!
            - Онтон объегым?
            - Тиит солбуйуо. Урут да солбуйбута. Онон билэр объега. Уонна бүтэн эрэр. Аҕыйах күн тулуйуо. Чэ олор бардыбыт.
            Уон чааска вертолет порттан көтөн хоту тута турбута. Баҕа санаам барыта хааллаҕа ол. Онно аны Надяны көрбөппүн – сэрэйбитим. Уонча хонон төннүүбүтүгэр стройотрядтар былыыр барбыт этилэр.
            Арай остуолбар өстүөкүлэ анныгар кэмбиэр эрэ сытара.
            - Ити эйиэхэ били тыллаах кыыс хаалларбыта – Тиит ыйан көрдөртө.
            Кэмбиэр иһигэр биир хаартыска толугураан сылдьара. Ол Надя хаартыската этэ. Аны көрдөххө суруктаах эбит. Оччолорго ити суругу өйдөөн да көрбөтөҕүм. Хаартысканы кэмбиэригэр төттөрү уган баран – төттөрү таас анныгар быраҕан кээспитим.
            90-с сыллар ортолоругар тутуубут эстибитигэр, атын тэрилтэҕэ көһөөрү бөхпүн хомуна сылдьан, булан дьиэбэр аҕалтым. Онно да суруктааҕын өйдөөн көрбөтөҕүм.
            Онтон ол кыһын командировкаҕа сылдьан көрдүү сатаабытым да булбатаҕым. Сураҕа эбэтэ өлөн академ ылан дойдулаабыт сурахтааҕа.

            - Ээ чэ туруохха сарсыарда да буолбут. Бүгүн субуота да буоллар. Хата эрдэлээбиччэ эбэҕэ илим көрө киириллиэ. Уонна куска олорбут киһи. Ити көннөрү майгыннаттым эрэ быһыылаах – диэт турдум.
            Аһаан-сиэн хомунан барардыы оҥоһуннум. Ыһыгым сороҕун маҕаһыынтан ылан ааһыам. Эргэ УАЗ-пын эһэ турдахпына сиэппэр телефон тыаһаата. Мин ким звоннуурун көрбөт идэлээхпин. Ким-да буоллун – наадыйан звоннуур буоллаҕа дии.
            - Дорообо! – дьахтар саҥата.
            - Дорообо!
            - Билбэтиҥ дуо?
            - Суох – ити сэрэйдэрбин да.
            - Мин Надябын, өйдүүр инигин? Стройотрядка үлэлээбиппит дии!
            - Ээ, дьэ өйдөөтүм. Надя хантан саҥардыҥ?
            - Мантан. Бэҕэһээ көрсүбүппүт дии. Мин Уоһукаптары ыйыппытым дии. Эн билбэтэх эбиккин дуу?
            - Билбэтэҕим ээ.
            - Мин эйигин сразу билбитим. Олох уларыйбатаххын. Арай кыратык баараҕатыйбыккын. Чэ ити хааллын, кэнники. Хайдах олордуҥ?
            - Этэҥҥэ. Эн?
            - Мин билигин министерствоҕа үлэлиибин. Бу үөрэх сылын бэрибиэркэлии кэлэ сылдьабын. Ханна эрэ спокойно кэпсэтэбит дуо?
            - Мин билигин алааска илиммэр уонна кус маныы бараары турабын.
            - Били сиргэ дуо?
            - Онно. Өйдүүгүн балаакка турбут сирин? Онно үүтээн туттубутум.
            - Миигин илдьэ бар! Мин сарсын биирдэ барабын.
            - Массыынабын эһэн турабын.
            - Өссө үчүгэй! Билигин миигин кэлэн ылаар. Чэ кэтэһиэм – телефон арахсан хаалла.
            Өр гыммакка алааска тэптэрэн тиийдибит. Хатыҥ сэбирдэҕэ саһаран тэммалаан эрэр эбит. Надя массыынаттан түһэн эргийэ көрүтэлиир. Уопсайынан сыл-хонук улаханнык таарыйбатах көрүҥнээх. Күллэҕинэ били мин таптыы көрбүт ямочкаларым бэйэлэрэ эрэ билэр үҥкүүлэрин үҥкүүлээн бараллар.
            - Бу дьиэттэн атына олох уруккутун курдук эбит. Хайдах эрэ отучча сыл ааспатаҕын курдук – Надя саҥа аллайар.
            - Онтон кыралаан уларыйыы баар буоллаҕа дии. Чэ киириэх – дьиэҕэ ыҥырдым.
            Дьиэҕэ киирэн тимир оһоҕу тигинэччи оттон кэбистибит. Дьиэ быргыйа түстэ. Термостаах чаайтан куттан аспытын хомунан остуолга олордубут.
            Кэлэн иһэн маҕаһыынтан сухой уонна водка ылтым. Надяҕа сухой, бэйэбэр водка кутуннум.
            - Чэ Надя көрсүбүччэ-үөрбүччэ! – охсуһуннардыбыт.
            - Чэ!
            - Ыраахтан кэлбит киһи кэпсээҥҥин дьэ тоҕо тардан кэбис!
            - Мин кэпсээним алыс үчүгэйэ суох да буоллар кэпсиим. Эйигин кытта араҕыстахпыт түүн кыайан утуйбатаҕым. Санаам барыта эйиэхэ этэ. Хаста да батыһан тыыннан уҥуор туораары гынан баран туттуммутум. Туттуммутум да буолбатах. Тася тохтоппута. Санаабар эйигин аны хаһан да көрүөм суоҕа дии саныырым. Хайдах эрэ оннук куттал киирэн хаалта. Сарсыныгар кэлбэтэххэр хоргута санаабытым. Саатар дэриэбинэттэн ол күн ким да кэлбэтэҕэ. Киэһэ тоҕуска биэрэккэ кииртим. Күөл нньуура кураанахсыйан көрсүбүтэ. Ону-маны санаабакка тыыга олорон бу манна кэлтим. Онтон аны ынараа кэлтэ буолуо диэн санаа киирэн кэлтэ. Тыын быһаҕаһа тыынан уҥуор устубутум. Кэлтим эмиэ суоҕуҥ. Өссө да төннүөх киһини Тася туппута. Сарсыныгар Тиит кэлэн баһаарга барбыккын кэпсээбитэ. Санаабар сурук аҕалта буолуо диэн кэтэһэн көртүм. Суох этэ. Маннык эрэ таҥнарыа диэбэт этим. Сороҕор үөхсэрим, сороҕор таптыырым.
            - Надю! Кырдьык сурук суруйуох хаалбыт. Төһө да ыксатталлар кыра саппыыска сыыһа суруйар бириэмэ көстүө этэ. Бырастыы.
            - Онтон бүтэн барыы буолбута. Тася сурукта суруй диэбитэ. Мин аккаастаммытым. Хомойбутум бэрт этэ. Тася эйигин көмүскэһэр этэ. Онтон барарбытыгар Тася Тииткэ сурук биэрэн эрэрэ. Тугу биэрдиҥ?- диэн ыйыппытым. Онно мин хаартыскабын кэмбиэрдээн эйиэхэ хаалларбытын эппитэ. Ол хаартысканы саас Тасяҕа бэлэхтээбитим. Кэннигэр суруктааҕа. Дьокуускайга тиийээт дойдулаабытым. Эбэм лаппа хотторбут этэ. Ол да буоллар күһүн үөрэхпэр ыыппыта. Өктөөп бырааһынньыгар тиийбэккэ быстыбыта. Мин сонно тута академ ылан дойдулаабытым. Хата оскуолаҕа миэстэ баар буолан үлэҕэ кииртим. Онтон үөрэхпин кэтэхтэн үөрэнэн бүтэрбитим. Бырааттарым улаатан үөрэххэ киирбиттэригэр куоракка кииртим. Биир кырыы оскуолаҕа миэстэ көстөн үөрпүтэ. Эбиитин тулаайахпытынан туруорсан икки хостоох дьиэ ылбыппыт. Ити сэбиэскэй кэм бүтэһик кэмэ этэ. Билигин бырааттарым бэйэлэрэ туспа ыаллар, дьоһун дьоннор. Мин ол дьиэбэр олоробун. Аҕыйах сыллааҕыта министерствоҕа методиһынан ылтара. Онон бу улуустары кэрийэ сылдьабын. Бэҕэһээ командировкаттан төннөн иһэн манна түһэн хаалтым. Хайдах да түһэр санаа суоҕа. Онтон чаайнойга суумкабын илдьэ түспүтүм. Дьон аһыы кииртэ. Мин дэриэбинэ диэки хайыспытым. Ол иһэн ити эйигин көрсүбүтүм. Эн билбэтэҕиҥ дии. Мин утары көрөөт сонно билтим. Арба мин ийэм ити Уоһукаптар чугас аймахтара этэ. Уопсайынан маннааҕы этэ.
            - Дьэ Надя кырдьык бэһиэлэйэ суох кэпсээн эбит.
            - Ол сылдьан ыал буолбатаҕым. Бастаан утаа сыстаҥныыр уолаттары эйиэхэ тэҥнээн көрөрүм. Уонна тэйитэн иһэрим. Эйиэхэ хаста да суруйа-суруйа хайыта тыытарым. Онтон кэлин үөрэнэн хаалан кими да чугаһаппат эбиппин. Бырааттарым сордоно сатаан баран тохтообуттара. Дьэ итинник. Сарсын киэһэ таксиннан барыам. Өйүүн үлэм. Чэ иһиэх! Эн биһиккигэ олохпут өссө биир суукка бэлэхтээтэ. Мин бу кэмҥэ маны эрэ саныы сылдьыбыт эбиппин. Маарыын массыынаттан түһэн баран хайдах эрэ ол кэмҥэ түспүт курдук санаммытым. Арба, манна сарсыныгар эмиэ кэлэ сылдьыбытым. Мантан эн стройотрядовскай курткаҕын ылан барбытым. Хойукка дылы эн сытыҥ баар курдуга…
            Сарсыныгар Надяны чайнойга таксига олордон биэрбитим…

            0
            • Хомустан
              21 января 2014  

              .

              Ахтылҕан.
              - Мин манна тугу гына сылдьабын – диэн санаа, сассыарда харахпын хайа тардыахпыттан санааларбын, сойуолаһан барда.
              Күнүс ол санаа олох да муннукка хаайда. Тугу туппутум барыта төлө түһэ сылдьар буолла.
              - Онно баран тугу гынаары гынаҕын? – кэтэмэҕэй санаа тохтото сатыыр.
              - Онтон онно да үлэ баар ини! Дойдум дии!
              - Чэ баҕар үлэ баар да буоллун. Онтон онно ким кэтэһэрий?
              - Хайдах ким? Онтон дьонум!
              - Ол дьоннооххун дуо? Хаһан бүтэһигин санаабыккыный? Хаһан бүтэһигин онно сылдьыбыккыный?
              - Онтон убайым баар ини. Миигиттэн да аһары кырдьаҕаһа суох ээ.
              - Баар да буоллун! Онтон бачча сыллар усталарыгар кинини санаабытыҥ дуо?
              - Онтон аһары да суруксуттаабатар санаам түгэҕэр саныыр этим ээ.
              - Ол санааҥҥын биирдэ эмит билистиҥ дуо? Көмөлөстүҥ дуо?
              - Онтон дойдубун аҕынным ахан дии! Хатыҥнаах чараҥмын суохтаатым даҕаны!
              - Бачча үлэлээн, сүүрэн-көтөн ылбыт дьиэҕин-уоккун мээнэ хаалларан онно кураанахха тугу көрдөөн бардыҥ? Онно эмиэ барытын саҥаттан саҕалыаххын наада.
              - Хайдах кураанах? Онтон дьиэбит баар ини! Чэ эн буккуйума! Наада буоллаҕына мин да саҥаттан саҕалыам буоллаҕа дии! Барыыһыкпын! Бу мин дойдум буолбатах! Саатар сахалыы кэпсэтиэм дии!
              - Акаары кэпсэтээри эрэ дуо? Хаста бара сатаатыҥ этэй?
              - Айака саҥарыма! Хайа муҥун маннык сылдьыамый!
              Быһаарыммыт киһи быһыытынан заявления суруйан бардым.
              - Эмиэ кумаахы марайдаан эрэҕин дуо? Хаһан бараары!
              Кэтэмэҕэй санааны истибэккэ заявлениябын туппутунан директорга бардым.
              - Бу тугуй? – директор мин заявлениябын ааҕан баран.
              - Заявления.
              - Заявлениятын көрөбүн. Бу тутуу сезона саҕаланаары турдаҕына ханна бардыҥ? Уонна эн курдук специалиһы хантан була охсобун?
              - Дойдубар. Дьон көстүө. Сылайдым.
              - Онтон уоппуска ылан баран кэлиэххин.
              - Суох-суох! Букатын барабын! Сөбүн манна сырыттым!
              - Чэ-чэ уоскуй доҕор! Бачча тухары бииргэ үлэлээн кэлэн баран хайдах эмискэ барыаҥый? Бу маны илии баттаабаппын! Өссө толкуйдан. Утро вечера мудренее!
              - Баттаа-баттаа! Олох барардыы сананным. Атын толкуй суох. Миэхэ аат-суол наадата суох!
              - Чэ-сөп! Только киэһэ миэхэ кэлээр! Билигин Лараҕа этиэм. Хайдах бачча эн-мин дэһэн кэлэн баран ыт-кус курдук барыаҥый. Атаарыахпыт. Уонна расчеткун сарсын ылыаҥ. Чэ покаласпаппын. Киэһэ биһиэхэ. Лара биһикки кэтэһиэхпит.
              Сарсыныгар киэһэ портка рюкзак сүгэһэрдээх баар буоллум. Бэҕэһээ, аны төттөрү толкуйдуом дии санаабыттыы, агенстваҕа баран билиэт ылбытым.
              Бачча тухары муспут баайым диэн баара суоҕа биир рюкзак уонна ТОЗ-34 мааркалаах саам буолла. Ыларым да диэн таҥаспын кытта альбомум эрэ. Уонна харыһыйарым да суох эбит. Урут да чемодан суоҕа аны кэлэн кэлиэ дуо? Быһата бултуу баран иһэр киһи курдукпун. Сыл аайы барыах буоларым дьэ туолла быһыылаах. Бастаан утаа үс сылбын толоро сатаабытым. Онтон тоҕуһуонус сыллар саҕаламмыттара. Киһи таһаараа да ыалга тахсыан кыбыстар кэмнэрэ кэлтэрэ. Сылы-сыллыктаан хамнас диэни көрбөт этибит. Били Люба ол да иһин тыас хомуммута. Балык уу дириҥин, киһи олох үтүөтүн көрдүүр. Тоҕо эрэ туорайдаһа барбатаҕым. Арааста икки тулаайахтар суолга көрсөн уот оттон иттэ сатаабыппыт быһыылааҕа. Сатамматаҕа, уоппут умуллубута…
              Олегтаах Лараны атаара киирээйэххит диэбитим. Бу сылларга булбутум эрэ кинилэр. Атын да доҕоттор суохтарын тэҥэ. Дьиҥэр кинилэр баар буолан бу сыллар тухары үлэлээн кэллим. Марыын дьиэбин натариуска кинилэр ааттарыгар суруйан баран заказной суругунан ыыппытым. Хамнаспын ыла сылдьан күлүүспүн Олегка биэртим.
              - Пока ылан хаал. Баҕар төннүөм – диэн алы гыммытым.
              Дьиҥэр төннүбэппин билэбин. Сах салаатын дьиэни-уоту! Кылаабынайа дойдубар барабын. Өр кэмҥэ ымыы гыммыт ырам туолар буолла! Хайдахтаах да үчүгэй олох буоллар маачаха аата маачаха эбит. Сир дойду тардыыта күүстээх да буолар эбит. Били бөрөнү хайдах да аһат син-биир ойуур диэки көрөр диэбиттэрин курдук эбит.
              Бу сылларга сахалары көрбөт этим диэтэххэ сымыйа буолуо. Бастаан эдэр эрдэххэ землячестволарга сылдьар этим. Сылдьар биричиинэ да баара. Онтон биир көрсүһүү кэннэ сылдьыбат буолтум…
              Кэлин арыый буолан баран бараары оҥостон баран – нэһииччэ туттуммутум. Онтон ыла тэйэн хаалтым.
              Дьиэбэр чугаһаан истэҕим аайы дууһабын кутуйахтар кэрбииллэрэ күүһүрэн истэ. Дьонум бааллара дуу? Дьиэм баара дуу?
              Маарыын, сөмүлүөттэн түһээт, порттан такси тутан дэриэбинэбэр айаннаабытым. Дойдум барахсан салгынныын да сайаҕас эбит. Дьон барыта сахалыы саҥарара астык да эбит. Хантан эрэ космостан түспүт курдукпун. Суол устун массыына магнитофонуттан сыыйыллар сахалыы ырыалар сүрэхпин үөрүүннэн угуттууллар.
              Уҥуортан дэриэбинэ көстүбүтүгэр дьэ биирдэ кэлбиппин итэҕэйдим. Дэриэбинэ бу сылларга уларыйбыта көстүбэт курдук. Суох-суох син уларыйыы баар эбит. Онно манна саҥа дьиэлэр көстөллөр. Били мин үөрэммит оскуолам оннугар икки этээстээх дьиэ дэндэйбит. Кулууп ойоҕоһугар арачнай ыскылаат курдук баар буолбут.
              - Ханна түһэҕин? – таксист ыйыталаһар.
              - Манан туораа, оол көстөр күөх олбуорга тохтоор – урут итиннэ соппулуот баара.
              Билигин күөх өҥнөөх тимир олбуор көстөр. Массыына кэлэн хорус гыммытыгар көртүм дьиэм: «Маҕаһыын» диэн суруктаах эбит.
              - Хайа бу киһи маҕаһыын аһыммыт дии! Эн манна олор, мин билэн тахсыам – диэн таксиспар этээт дьиэҕэ киирдим.
              Дьиэм барахсан атын киэлилэнэн көрүстэ. Килэйбит-халайбыт полкалар, уоттаах-күөстээх витриналар, уһун киэҥ прилавок. Прилавок нөҥүө биир эдэр кыыс чуҥкуйбуттуу көрөн турар. Мин киирбиппэр саҥа киһини көрөн интэриэһэ үрдээтэ.
              - Дорообо!
              - Дорообо!
              - Бу манна урут Васильевтар олороллоро, маҕаһыын буолан хаалбыт эбит дуу?
              - Васильевтар диэтиҥ дуу – толкуйдуур курдук туттар, – билбэт эбиппин. Бу Даниловтар мааһыыннара.
              - Отучча сыллааҕыта олороллоро ээ.
              - Ээ ол отучча сыллааҕыта мин дьонум бэйэлэрэ кыра оҕолор этэ. Уонна хайаан билиэмий? Мин өйдүүрбүттэн маҕаһыын – диэн баран кэпсэтии бүппүтүн көрдөрөн иэдэс биэрдэ.
              Саатар маҕаһыыҥҥа атын дьон баара көстүбэт. Таһырдьа таҕыстым. Киһи наадыйдаҕына дьон да көстүбэт буолар эбит. Таксим диэки сүөдэҥнээн эрдэхпинэ араҕас өҥнөөх тентовай Уазик кэлэн тохтоото. Биир астыйан эрэр баттахтаах киһи түһэн кэллэ.
              - Дорообо! Бу дьиэҕэ – диэн иһэн ах бардым.
              Уун-утары оскуолаҕа бииргэ үөрэммит Бааскам көрөн турар эбит!
              - Хайа доор Бааска эбиккин буолбат дуо!
              - Бу да киһи! Хантан көһүннүҥ? Өлбүт курдук кэпсээн эрэллэрэ дии!
              - Ээ, доҕор тыыннаах буолан турдаҕым дии. Соҕурууттан субу кэллим. Бу мин дьонум ханна бартарай?
              - Хайа билбэккин дуу?
              - Суох! Туох буолтай?
              - Туох буолуой. Дьокуускайга көспүттэрэ. Быйыл.
              - Быйыл даа? Онтон атыыһыт кыыс билбэт дии?
              - Быйыл-быйыл. Бу дьиэлэрин саҥа дьиэ туттаат атыылаабыттара. Ээ ити оҕо хантан билиэй. Мантан көспүттэрэ сүүрбэттэн тахса сыл буолла.
              Чэ хата миэхэ барыахпыт. Ол тоҥ хааһах дьиэҕэ хойут да барыаҥ. Сээкэйгин мин массыынабар көһөрө тур. Мин табаах ылан тахсыам. Мин да дьиэбэр соҕотохпун – диэтэ да маҕаһыыҥҥа киирдэ.
              Мин таксиспар төлөһөн сээкэйбин Уаз-ка көһөрүөхпэр дылы киһим таҕыста.
              - Чэ-чэ ыксаама. Эн дьонуҥ дьиэтэ мин дьиэм аттыгар баар. Кэпсэтэ түһэн баран тахсан штурмалыахпыт. Дьиэ күлүүһэ миэхэ баар. Хата оруобуна миэхэ түбэстиҥ – дии-дии күлэр.
              Маттамабыыл барахсан бирилии түстэ да соҕуруу дэриэбинэ диэки тыас хомунна. Бу иһэн көрдөххө дэриэбинэ уларыйбыт ахан эбит. Били мин түүл гынан көрөр, санаа гынан саныыр, ымыы гынан ыраланар дэриэбинэм аны суох эбит. Урут ити сыыр кэннэ икки дьиэ баара. Билигин түгэҕэ ыраах көстөр буолбут. Аны сыныйан көрдөххө дьиэ аайы араҕас турба киирэр буолбут. Ол аата газ киирбит. Онно-манна иккилии этээстээх дьиэлэр көстөллөр. Урут кулууптан ураты икки этээстээх дьиэ суоҕа эбээт.
              - Бу хаһан газ кииртэй?
              - Уонча сыл буолла. Дьэ абыраллаах эбит. Урут баччаҕа саһаан бэлэмигэр охторбут. Билигин биир титириги тосту охсубатах ыраатта. Чугаһынан оттук да мас аччаан барбыта.
              - Оннук ээ. Арба соҕотохпун диэтиҥ дуу?
              - Соҕотохпун. Оҕолор көппүттэрэ. Эмээхсин кыра кыыһыгар оҕо көрө эмиэ Дьокуускайга кыстыы барта. Сотору кэлэр ини.
              Ол икки ардыгар дэриэбинэ баһыгар тиийэн биир улахан уораҕай иннигэр тохтоотубут.
              - Чэ кэллибит. Оол турар ыстаабана сабыылаах эн дьонуҥ дьиэтэ. Миэхэ киириэххэ – диэтэ да дьиэ диэки хаама турда.
              Онно көрдөххө дьонум диэтэ – син улахан дьиэ көстөр.
              - Бээрэ доҕор, ол тоҕо көспүттэрэй?
              - Онтон оҕолоругар кыстыы бардахтара дии. Сүөһүлэрин эспиттэрэ. Манна тугу гына олоруохтарай. Ынтах оҕо да көрсөн көмө буолар буоллахтара дии.
              Дьиэҕэ киирэн ас тэринэн остуолга олордубут.
              - Дьэ кэпсээ – хантан көһүннүҥ? Дьонуҥ да билбэттэр этэ дии. Өлбүтэ буолуо дииллэрэ.
              - Онтон били сирбэр сырыттым. Тутууга үлэлээтим. Бастаан кэлээри сылдьыбытым. Онтон тоҕуһуонус сыллар мэһэйдээбиттэрэ. Мунньубут харчым биир күн уу буолан хаалта. Санаабар субу көнүө дии саныырым. Онтон олох көнөн барбыта. Биир сассыарда хомунан баран ханна да барбатаҕым. Оннук сыллар ааһан испиттэрэ. Бу бардым дии-дии хомунарым уонна төттөрү хааларым. Үнүр сассыарда уһуктаат барыыһыкпын дии санаабытым. Үлэбэр олорон эмиэ кэтэмэҕэйдээн барбытым. Онтон өһөс санаам хотон ол киэһэ үлэ чааһа бүтүүтэ үлэбиттэн уурайтым. Аны санаатахха урут уоппускаҕа кэлэ сатыыр эбиппин. Дириэктэр хоһуттан тахсарбар кэннибэр муосталар бары умайбыт этилэр, уже барарбын чиҥ билэрим. Үлэбиттэн иһэн билиэт ылтым уонна бу кэлэн олоробун. Аны ханна да барбапппын.

              0
              • Хомустан
                21 января 2014  

                .

                - Ноо ити тоҕуһуонус сылларга бары да эстэ сыыспыппыт. Иэстэн иэскэ сылдьарбыт. Харчы дуома ыллахха ким да көрбөт сиринэн дьиэлиир этим. Мөһөөччүгүнэн мөлүйүөнү сүгэ сылдьан тугу да ылбаппыт. Манна сорох ыаллар комбикорм сииллэр диэн кэпсииллэрэ. Мин өссө үлэ дуомнаах буолан тарапаччыһан хаалбыппыт. Чэ иһиэх – диэн баран киһим үрүүмкэтин «кылбас» гыннарда.
                Ити курдук күө-дьаа кэпсэтэ-кэпсэтэ чайдаатыбыт.
                - Эн дьонуҥ быйыл күһүн кыыстарыгар оҕо көрө диэн бартара. Мин киирэ-тахса көрө сылдьабын. Сотору кэлэллэрэ буолуо. Мин аҥарым эмиэ оннук барта. Хата эн биһикки икки дьиэҕэ хаһаайынныахпыт буоллаҕа дии. Арба, букатын кэллим диэтиҥ дуу?
                - Ээ букатын. Аны онно тардыһарым суох.
                - Онтон ыал буолбатаҕыҥ дуо?
                - Биир баара сүппүтэ. Дьиҥэр таах олоро сатаабыппыт. Табыллыбатаҕа…
                - Арба, доҕор эйигин манна биир дьахтар көрдөөн кэлэ сылдьыбыта. Арааста биэс-хас сыл ааста быһыылаах. Кыраһыабай, эн саҕа уҥуохтаах эдэрчи чыына-хаан хотун. Арааста ынтах билсибитим диэбитэ быһыылаах.
                - Хара-бараан моһуоннаах этэ дуо?
                - Ээ, эмиэ мин түбэһэ түһэн дьоҥҥор аҕалтым. Киммин эрэ диэбитэ да өйбөр суох. Чэ бэйи дьоҥҥуттан ыйытаар.
                - Аайта диэбэтэҕэ дуо?
                - Оннук-оннук! Айталина Васильевнабын диэн эрэрэ. Ноо, дьоҥҥун кытта кэпсэтэҕин дуо? Сотовайдарын нүөмэрэ миэхэ баар ээ.
                Санаабар Аайта хараҕа ууламмытынан утары көрөн турара көстөн кэллэ.
                - Туох диэтиҥ?
                - Дьоҥҥун кытта кэпсэппэккин дуо?
                - Ол манна сотовай баар дуо?
                - Үс сыл буолла. Сотовай киирэн абыраата. Били дьахтар күҥҥэ сүүрбэтэ звоннуур. Онон хонтуруолга сылдьабын.
                Нүөмэр ылан дьомун кытта кэпсэтэ сырыттым. Соһуйуу-өмүрүү бөҕөлөр. Кэпсэтэ түһэн баран өссө да кэпсэтиэх буолан араҕыстыбыт.
                - Чэ тахсыах. Штурмалыы диэн күүскэ эппитим. Баара суоҕа ыстаабан эрэ арыллыан наада. Уонна «тоҥ хааһах» диэн эмиэ оонньоон эппитим. Газ барахсан баар буолан сылаас турар.
                Хомунан ынараа дьиэҕэ таҕыстыбыт. Бааска дьиэтиттэн күрдьүллүбүт ыллыгынан аҕыйахта сабыта үктээн тиийдибит. Тиэргэн күрдьүллүбүтүн көрөн киһим диэки көрдүм.
                - Ээ бу мин күрдьэбин. Айыы! Быстан хаалбыт ыалга дылы хайдах күрдьүллүбэккэ туруой?!
                Ыстаабаннары арыйан дьиэҕэ киирдибит. Дьиэ иһэ сып-сылааһынан көрүстэ. Ыһыллыы-тоҕуллуу да суох, сибилигин тахсан барбыттарын курдук.
                - Ити саҥаһыҥ хомуйан барта. «Кэллэхпитинэ хайдах аан-адьараас көрсүөй» диэбитэ. Оҕолор көппүттэрин кэннэ тэһийбэт да буолтара. Онтон оҕо көрдөрө ыҥырбыттарыгар биир хонугунан хомунан бартара.
                Дьиэ иһэ барыта уурбут-туппут курдук. Бэл холодильник холбонон турар эбит.
                - Чэ олохсуй! Мин дьиэбэр үлэм баһаам. Киэһэ новоселиелыахпыт. Арба били кыргыттары ыҥырабын дуо?
                - Кимнээҕи?
                - Бай бу да киһи! Онтон Машалааҕы. Сыл аайы көрсүһүүгэ эйигин санаан тахсааччылар. Оскуолаҕа оннук этэ, маннык этэ дэһии бөҕө буолааччыбыт. Ээ эйигиттэн тоҕо да ыйыттым. Эттим да сүүрэн мөлбөрүһэн кэлэр буоллахтара. Этэн да диэн «этэрбэс араадьыйата» дэриэбинэни толордо ини. Чэ кэтэһээр. Аһылыкка кыһаныма кыргыттар барахсаттар тиистэригэр ытыран аҕалыахтара. Олох маладьыастар! Көрөөр даҕаны – диэн баран тахсан барда.
                Соҕотоҕун хаалаат соммун устан диванҥа олорунан кэбистим.
                - Дьэ кэллим ээ. Киһи аһары ырааҕырҕаппат дойдутугар да сылдьыбыт эбиппин. Баара суоҕа суукка эрэ буолбут.
                Эмискэ суотабайым үлэлээн кэллэ. Саҥаһым эбит.
                - Хас да сыллааҕыта эйиэхэ биир дьахтар кэлэ сылдьыбыта. Аайта диэн. Ол дьахтар аадырыһын суруйан хаалларбыта. Ол кумаахы холодильник үрдүгэр турар матаҕаҕа баара буолуо. Итини этээри звоннаатым.
                Матаҕаны хаһан ол суругу булан ыллым. Сыппыта ыраатан кумаахыта саһаран хаалбыт. Ыксал-тиэтэл бөҕөннөн арыйа баттаатым.
                Дорообо!
                Бу суругу ааҕыа диэн эрэнэн суруйдум. Билэбин, эн хаһан эрэ төннөргүн. Саатар аатыҥ төннүө. Эн дойдугун олус ахтаргын урут да билэр этим. Мин манна эйигин кэлтэ буолуо диэн кэлэ сырыттым . Суоххун. Ол аата арыый да эрдэлээбиппин.
                Бүтэһик көрсүһүү кэннэ элбэх кэм ааста. Бастаан акаары-туҥуй санаабар умна сатаабытым. Табыллыбатаҕа. Билиҥҥи сааспыттан көрдөххө кыраҕа, буоларга-хааларга да кыыһырсыбыт эбиппит. Бастаан эйигин эрэ буруйдуурум, билигин мин да буруйдаах эбиппин дии саныыбын. Саатар ол үөрэҕим бүтүүтэ этэ дии. Үөрэхпин бүтэрээт куттаабыт кутурукпун кумуччу туттан дойдулаабытым. Саатар өссө биир сыл баара буоллар баҕар олохпут атын буолуо этэ. Ол да буоллар ынтах хаалбыт кыргыттартан ыйыталаһар этим. Эппиэт куруук биир буолааччы: «Көстүбэт». Барыта быалаах-туһахтаах дииллэрэ сөп эбит.
                Билэбин эн миигин таптыыргын. Эн этээччигин дии: «Таптаатым да биир таптааһын» - диэн.
                Аны бу олоххо көрсөбүт эрэ суох эрэ… Этэрбин этиим. Мин эйигиттэн атыны кими да таптаабат эбиппин. Син олох оҥостубут курдукпун да бу барыта сымыйа. Хах эрэ. Атын дьон сыттыын атыттар эбит. Бэйэбиттэн кэлэйэбин эрэ…
                Чэ ол да буоллар бу сурук эйиэхэ тигистэҕинэ манна баар нүөмэринэн звоннаар. Бу телефон куруук киһилээх буолуоҕа…
                Уруккум курдук барылаччы сыллыыбын, үйэлэргэ эн Аайтаҥ.
                P.S. Ахтыбыт даҕаны эбиппин.
                - Мин эмиэ ахтыбыт эбиппин ээ. Били пуойаска күлэ олороруҥ үчүгэй да этэ…

                Мин ол күн командировкаттан испитим. Биһиги тэрилтэбит тутуу матырыйаалын атын куораттан ылара. Ол матырыйаал эккирэтиитигэр баран дуогабардаһан испитим. Дьыалам-куолум ситэн син настроениялаах испитим. Дьиэбэр ыксыыра суох буолан киэһээҥҥи пуойаһынан барбакка хоммутум. Онон сассыардааҥҥы пуойаһынан айаннаан испитим. Сайын ортото буолан пуойас толору этэ. Айанныыр сирим ыраах буолан ыксаабаттыы оҥостон чаай иһэ-иһэ түннүккэ олортум. Купеҕа миигиттэн ураты биир ыал баара – ааспыт станцияҕа түспүттэрэ. Пуойас Зима станциятыгар кэлэн тохтоото. Перрон толору киһи. Проводник уон мүнүүтэ туруо диэбитэ. Арай түннүгүнэн көртүм – үс сахаҕа майгынныыр кыргыттар улахан баҕайы рюкзагы соһон тиритэ-хорута сүүрэн кэллилэр. Биир хара-бараан стройотрядовскай курткалаах кыыс:
                - Оҕолоор биһиэнэ сэттис этэ дуо?- диэн уу сахалыы дьүөгэлэриттэн ыйытар.
                - Сэттис-сэттис! Девушка это какай вагон?- хатыҥыр сырдык хааннаах кыыс.
                - Седьмой.
                - Уоаа! Биһиэнэ эбит дии – рюкзагын соһорун тохтотон били хара кыыс.
                - Аайта билиэттэр эйиэхэ бааллар дуо?
                - Онтон эн ылбатаҕыҥ дуо?
                - Билиэккитин быраҕан баран тахсыбыккыт кэннэ мин булан ылтым. Миигинэ суох хайдах сылдьыах муҥҥутуй? – үһүстэрэ күлэр.
                - Девушки спешите, через минуту состав отходит – проводник кыыс ыксатар.
                Билиэттэрин көрдөрөн баран били саарык курдук рюкзактарын нэһииччэ соспутунан пуойаска киирдилэр. Онтон саҥалара проходка иһилиннэ.
                - Аайта биһиэнэ үһүс купе.
                - Билэбин-билэбин. Бу кэллэ – диэт купем аанын тэлэйэ баттаабытынан били Аайталара киирэн кэллэ.
                - Здравствуйте!
                - Дорообо!
                - Хайаа сахаҕын дуо? – Аайта унаарытта.
                - Суох! Нууччабын!
                Кыыһым эмискэ ах барда.
                - Ээ саха эрээри дьээбэлэнэр эбиккин буолбат дуо!
                - Чэ киириҥ-киириҥ кыбыстымаҥ!
                - Ама хайаан кыбыһыннахпытый?!
                Купеҕа кутулла түстүлэр. Били соҕотоҕун испитим сыччах. Кылаабынайа рюкзактыын.
                - Бу ханналаатыгыт?
                - Ханна буолуой дьиэлээтибит. Стройотрядка сылдьан баран дьиэлээн иһэбит.
                - Манна Зимаҕа дуо?
                - Ээ, кыһын сылдьыбатах да дойдута эбит. Гидролизнай собуот тутуутугар үлэлээтибит. Эн ханналаан иһэҕин?
                - Мин эмиэ дьиэлээн иһэбин, командировкаттан.
                - Тугу үлэлиигин?
                - Тутууга. Эһиги ханна үөрэнэҕит?
                - Ээ пед. Институтка.
                - Арба мин ….. – ааппын этэбин.
                - Мин Аайтабын, бу Наташа, бу Таня – Аайта билиһиннэртиир.
                Рюкзакпытын уопсай көмөннөн аллараа полка анныгар батардыбыт.
                - Бу туох ааттаах симиннигит? Эчи ыарахана да бэрт.
                - Ээ бөхпүт – дии-дии ыгысталлар.
                Ол икки ардыгар пуойас хоҥунна. Көлүөһэ оргууй аҕай лиһирдээн иһэн түргэтээн биир кэлимсэ тыаска кубулуйда.
                - Ураа арахтыбыыт!
                Айан да уһун. Күнү быһа ону-маны ылахтаһан таҕыстыбыт. Кыргыттар бары бииргэ үөрэнэллэр эбит. Элбэх сээкэйи соһумаары биир рюкзактаахтар эбит. Мантан тиийэн дьэ хомунан дойдулууллар эбит. Айталаах Таня иккиэн Саха сириттэн эбиттэр.
                - Онтон Наташа хайа оройуоҥҥунуй?
                - Саха сириттэн буолбатахпын.
                - Бай ол хантан сылдьаҕын?
                - Красноярскайтан.
                - Эс! Доҕор онно сахалар бааллар дуо? – ол саҕана онно сахалар баалларын билбэт этим.
                - Дьэһиэйгэ баарбыт.
                - Билбэт эбиппин дии.
                - Итэҕэйбэт буоллаххына пааспарбын да көр – диэн пааспарын уунар.
                - Таак, Боотулу Наталья, саха. Биһиэхэ Үөһээ Бүлүүгэ Боотулу диэн сир баар ээ.
                - Билэбин, биһиги төрүттэрбит онтон төрүттээхтэр үһү.

                - Хайаа! Бу киһи утуйан тарайа сытар эбит буолбат дуо? – диэн Бааска саҥатыттан уһуктан кэллим.
                Утары истиэнэҕэ турар чаһыы алта чааһы көрдөрөр эбит.
                - Ол иһин ханна да көстүбэт эбиккин дии. Мин сылгыларбын иҥин көрөн син уһуннук таһырдьа тэпсэҥнээтим. Чэ тура оҕус! Били кыргыттар сотору кэлиэхтэрэ.
                - Турдум, турдум. Ол хастарый?
                - Кэллэхтэринэ көрүөҥ. Сорохтор эн курдук сиргэ-дойдуга ыһыллан хаалтара. Ол да буоллар син элбэхпит. Маарыын Маша соһуйан өлө сыста. Бары даҕаны өлбүтүнэн ааҕа сылдьыбыппыт ээ.
                - Өлтүм буоллар саатар аатым кэлиэ этэ буоллаҕа дии.
                - Сах билэр! Кэлэр эрэ кэлбэт. Бэл дьонуҥ билбэттэрэ дии. Биирдэ өрдөөҕүтэ ыйыппыппар саҥаһыҥ: «Тыыннааҕа буоллар биллиэ этэ» диэбитэ.
                - Дьэ ол баҕас бэйэм куһаҕаным. Куруук эппэккэ эрэ киирэн кэлиэм дии саныырым. Онтум уһаан-тэнийэн хаалта…
                - Чэ түргэнник суун-тараан! Билигин мөлбөһөн киирэн кэлиэхтэрэ.
                - Кыргыттары кыайдыҥ ээ быһыыта – умывальник диэки баран иһэн.
                - Һэ бу да киһи! Ол оскуола оҕолоро үһү дуо? Пенционерка хотуттар. Былыыр тахсан баран миигин күлүү гыналлар. Үнүр почтаҕа пенция биэрэ тураллара. Онно дьэ уочараттаан мэтэһэн ахан тураллар. Мин киирбиппэр Биэрэ күлэ тоһуйда.
                - Бааска пенцияҕын ыла кэллиҥ дуо?
                - Ээ суох хаһыаппын – диибин.
                - Ээ арба эдэримсийэн пенцияҕа тахсыбакка сылдьаҕын дуо?
                - Сааһым ситэ илик – диибин өчөспөр.

                0
                • Хомустан
                  21 января 2014  

                  .

                  - Ол иһин! Мин оскуоланы бүтэрэрбэр кыра кылааска кылайан көстөр этиҥ! – дии-дии күлэн бөҕөлөр.
                  Хаһан кинилэри хотоору – хаһыаппын да ылбакка атахпынан куоппутум.
                  - Арба кырдьык бүгүн өрөбүл дуо?
                  - Четверг
                  - Эн үлэлээбэккин дуо? Күнү быһа дьиэҕэр олороҕун. Эбэтэр кырдьык пенцияланныҥ дуу?
                  - Ээ хачыгаардыыбын. Түөртпүт. Онон өйүүн биирдэ барабын. Маарыын сассыарда сменаттан кэлтим. Уон иккилии чаас турабыт.
                  Суунан-тараанан бүтэн бэлэм буоллум. Бааскабынаан остуолу тартыбыт. Тардан диэн күүстээх этии буолла. Икки остуолу холбоон дьон олорор гына оҥордубут. Аһын: «кыргыттар аҕалыахтара», Бааска хоҥоруутугар хоннорбот.
                  - Мин тоҥу кытта кыраадыстааҕын аҕалан холодильникка укпутум. Утуйа сытан ону билиэҥ дуо!
                  - Тоҥ диэн тугу эттиҥ?
                  - Онтон сылгы этэ уонна кыһыллыбыт балык.
                  - Астаах аата тоҕо олордубут, разминкалана түспэппит дуо?
                  - Дьэ бу киһи тыла. Ол хотуттар хотуттан хомуллан хотолдьуһан кэлиэхтэригэр дылы сыта да хаалыа суоҕа. Уонна аччык олоруохтаах үһүбүт дуо?
                  Бааска холодильниктан кырбаммыт сылгы хаһатын уонна били маарыҥҥы буокканы элээрдэн таһаарда.
                  - Разминкаҕа тобох да барыа. Уонна бу хаһа кырбаан киллэрдим.
                  - Хаһа диэ! Ынтах сылдьан хаһа сиэхпин баҕарар да этим. Уопсайынан натуральнай аһылыгынан аһаабатах да ыраатта. Эйихэ диэн эттэххэ – дойдубун, дьоннорбун, эһигини, бу сылгы да хаһатын ахтыбыт да эбиппин.
                  - Ол ахта-ахта онно тоҕо да муна сырыттыҥ?
                  - Этимэ даҕаны! Бу олорон сөҕөбүн, чугас да эбит! Сахаҕа дойдутугар олорортон атын дьол суох эбит. Үнүр хоҥнубатаҕым буоллар билигин да ынтах дьиэбэр хаартыска сыымайдыы олорор буолуом этэ. Уонча сыллааҕыта туох эрэ наадаҕа портка киирэ сылдьыбытым. Ээ өйдөөтүм Олегтааҕы атаараары. Ол атаара сырыттахпына чугастааҕы стойкаҕа Дьокуускай сөмүлүөтүн регистрациятын биллэрбиттэрэ. Онно саха оҕолоро бөҕө аймалаһан, үөрэн-көтөн регистрацияламмыттара. Чугаһаабатаҕым. Тэйиччиттэн сайыһа, ымсыыра көрбүтүм. Онтон ыла өрөбүлүм аайы портка киирэн Дьокуускай сөмүлүөтүн атаарар идэлэммитим. Ыраахтан көрөн. Порттан астынан, дуоһуйан тахсааччыбын. Хайдах эрэ дойдубар баран кэлбит курдук сананарым. Ону туораттан көрөллөрө буоллар дьулаан сырай буолуом. Ол да иһин биллиннэҕим дии. Биирдэ оннук атааран баран кафеҕа киирэн аһыы олордохпуна – биир эргэ, боростуой таҥастаах, миигиннээҕэр саастаах, саха курдук киһи утары кэлэн олордо.
                  - Сахаҕын дуо? – диэн ыйыппыта.
                  - Сахабын.
                  - Дойдугар тоҕо барбаккын?
                  - Манна үлэлиибин. Киһи атаара киирбитим – диэтим.
                  - Мин эйигин куруук көрөбүн. Кими да атаарбаккын. Эмиэ мин курдук муна сылдьаҕын быһыылаах.
                  - Суох. Тоҕо муннамый? Манна куоракка үлэлиибин. Бу дойдуга сүүрбэччэ сыл буоллум – диэтим.
                  - Ол аата муммуккун. Алаас оҕото алааһыгар олоруохтаах. Ону мин эмиэ хойут билбитим. Билэн да диэн, ахтылҕан сүрэхпин-быарбын бүтэрдэ. Эн эмиэ ол ыарыыга ыалдьан өрөбүл аайы киирэҕин. Дьоҥҥо чугаһаабаккын – ол аата тэйбиккин. Миигиттэн уратыҥ диэн барар кыахтаах киһи муна сылдьаҕын. Миэхэ кыах баара буоллар былыр барбыт буолуом этэ.
                  Онтон ол киһи маннык кэпсээбитэ:
                  «Мин эмиэ киһи курдук киһи, саха курдук саха, ураанхай курдук ураанхай этим. Алта уонус сыллар бүтүүлэрэ манна үөрэнэ кэлтим. Ити оҕолор курдук эдэр, эрчимнээх этим. Дэриэбинэ оҕото киэҥ куоракка кэлэн босхо бартым. Санаабар бары-барыта баара. Бэйэбин сахаҕа тэҥэ суох сананар буолтум. Уолаттары батыһан онон манан элэгэлдьийии этэ. Аҕыйах ыйынан куоракка билбэт сирим бүппүтэ быһыылаах. Иһии-аһааһын олоҕум нуорматын курдук буолбута.
                  Ол курдук үһүс курска тиийтим. Арба сайын дойдулаабат этим. Дойдулуур харчым да суоҕа. Ийэм сопхуоска ыанньыксыттаан итак икки бырааппын иитэрэ. Бастакы кэмҥэ сайын ону-маны үлэлээн сайылыырым. Ол да буоллар аргыга ылларан испитим. Ити үһүс кууруска тиийэрбэр земляктарбын кэлэтэлээн иҥин тэйитэлээн кэбиспитим. Санаабар: «Кинилэрэ да суох сылдьыллыа» -диирим. Онон нууччалардыын сылдьар буолтум. Ол сылдьан биир нуучча кыыһын кэргэн ылтым. Ити үһүс кууруска этэ. Ити кэмтэн сахалартан олох тэйбитим диэххэ сөп. Бэл дьоммор суруйбат буолтум. Сордоон-муҥнаан үөрэхпин бүтэрбитим уонна манна үлэлии хаалбытым. Нууччалардыын эҥэрдэһиэхпиттэн почти куурбат да буолтум. Сассыарда бражка, киэһэ первач этэ. Ортотугар күнүс буокка. Эмээхсиним тэҥҥэ исиһэрэ. Биир оҕоломмуппут иккитигэр өлбүтэ.
                  Биирдэ оннук аһааһын кэннэ сассыарда милииссийэлэр уһугуннарбыттара. Бииргэ аһаабыт киһим муостаҕа быһаҕынан анньыллан сытара. Бүттэҕим ол. Билиҥҥи санаабынан мин анньыбатах буолуохтаахпын. Кылаабынайа быһах миэнэ этэ. Быһаара барбатахтара уон сылы саайан кэбиспиттэрэ. Олоҕум таҥнары эргийдэҕэ ол. Хаайыыттан бу турарбынан тахсыбытым. Хаайыыга сыттахпына эмээхсиним арахсыбыта. Онон дьиэтэ суох дьэллик буоларга күһэллибитим. Үлэҕэ ким да ылбата. Ким хаайыылааҕы ылыай. Ол-бу үтүөх-батаах үлэ булан оҥойор айахпар сылдьыбытым. Ол сылдьан биир киһилиин охсуһан эмиэ хаайыллыбытым. Сыл олорон тахсыбытым. Дьэ онтон бу билигин эмиэ онно-манна үлэлээбитэ буолабын. Бастаан хаайыыга сытан ахтылҕан ыарыытыгар ыалдьыбытым. Куруук ийэм үүт эрийэ олорорун санаан тахсарым. Ол олорон ыллыыр этэ.
                  Маайа сайына, кэрэ киэһэтэ…
                  Билигин бу дойдуга ити эн курдук киирэн Дьокуускай сөмүлүөтүн атаарабын. Эйигин бэлиэтии көрбүтүм хас да ый буолла».
                  Оннук ол киһилиин билсэн бииргэ маныыр буолбуппут. Биирдэ ол олорон:
                  - Доор, Уйбаан харчы биэрдэхпинэ дойдулуоҥ этэ дуо? – диэн ыйыппытым.
                  Киһим өр баҕайы тонолуччу көрөн олорон баран:
                  - Күлүү гынаҕын дуо? – диэбитэ.
                  - Онтон мин эйиэхэ иэс биэриэм буоллаҕа дии – диэтим.
                  Киһим сырайа арыый сырдыыр курдук гынна:
                  - Иккиэн барыах.
                  - Суох. Мин манна үлэлээхпин. Эн бар. Харчыны дойдугуттан оргууй аҕай төнүннэриэҥ буоллаҕа дии.
                  Киһим дьэ үөрдэ.
                  - Ноо, кырдьык дойдубуттан ыытыам буоллаҕа дии. Син бачча хаама сылдьар киһи ону-маны булуом буоллаҕа. Уонна онтон дьонум да көмөлөһүө буоллаҕа дии.
                  Ол курдук киһим толкуйдуу илигинэ сонно сассыҥҥыга билиэт ыллыбыт. Таксиннан куоракка тахсан киһим олорор эмээхсинин дьиэтиттэн сээкэйин хомуйан бардыбыт. Ол түүн миэхэ хоммута. Түүнү быһа утуйбакка кэпсэтэн тахсыбыппыт. Сарсыныгар самолетка олордон атаарбытым. Өр кэмнэргэ аан бастаан Дьокуускай сөмүлүөтүн дьиҥнээхтик атаарбытым.
                  - Ол киһиҥ кэлин биллибитэ дуо?
                  - Биллэн да диэн. Дойдутугар тиийэн уһаабатах этэ. Биир сассыарда быраата былыыр сойбут киһини булбут этэ. Арааста үөрүүтүн уйбатах буолуохтаах диэбитэ. Мин санаабар ахтылҕан дууһатын кэрбээбит буолуохтаах. Үчүгэйэ диэн төрөөбүт дойдутугар быстыбыт. Ынтах ким-ханна дьаһайыа биллибэт. Онон эмиэ сибээһим быстыбыта. Чэ иһэн кээһиэх, отуо кыргыттар да кэлэллэрэ чугаһаата.
                  - Чэ доҕоор төннүбүккүнэн!
                  Бытыылка аҥара да биллэр кээмэй, өр барыа дуо? Ол да буоллар чаас курдук бириэмэ ааспыт этэ. Били хотуттарбыт кэлэр кэмнэрэ тирээбит этэ. Төһө да бииргэ улааттарбыт көрсүбэтэх ыраатан долгуйуу бөҕө. Кэргэн кэпсэтэр эр курдукпун.
                  Күүлэҕэ атахтар тыастарын истэн Бааска мин диэки көрдө.
                  - Хотуттарбыт хочугураһан кэллилэр. Көрөөр эрэ киирээт хотордуу мин үрдүбүнэн барыахтара – диэтэ.
                  Аан аһылынна да дьиэ дьонунан туола түстэ. Оҕо сааһым доҕотторо дьэ моторуһан киирдилэр ээ. Дьэ куустуһуу-сыллаһыы бөҕө буоллубут. Үөрүү-көтүү үксээтэ. Оҕо сааһым доҕотторо бэйэбэр дылы аҕымсыйа быһыытыйбыттар. Ол эрэн кыргыттар барахсаттар сэргэх көрүҥнээх эбиттэр. Хата уолаттар баттахтарын хаһыҥ лаппа хаарыйталаабыт. Куруук хаартыскаларын көрө сылдьыбыт буолан барыларын сонно билэттээтим. Ахтыбыт санаабар уларыйбатах да курдуктар ээ.
                  Били Бааска: «Тиистэригэр ытыран аҕалыахтара» - диэбитэ биримээнэ сыалай сыбаайба аһылыга буолла. Өр толкуйдуу барбакка күө-дьаа буолан остуолу буллубут.
                  Бастакы: «Көрсүһүүннэн» - диэн туостан саҕалаан ол киэһэ саҕаланнаҕа ол. Оргууй-наллаан олорон олох, оскуола туһунан астына кэпсэттибит. Олох оҕо сааспар тиийэн хаалбыт курдукпун. Бачча сыллар тухары бары даҕаны уруккуларын курдук бэйэ-бэйэлэрин билсэ-көрсө сылдьаллар эбит. Хомойуох иһин сорох оҕолорбут биһи кэккэбититтэн туораабыттар эбит.
                  Бүтэһигэр аны ханна да барыа суох, аны сүтүө суох буоллум.
                  Бааска кэнниттэн аан сабыллаатын кытта били сурукпун көрдөөтүм. Онтум сыппыт сирбэр диван быыһыгар бүк анньыллыбытынан сытар эбит. Сурукпун иккистээн ылан аахтым.

                  Ол киэһэ тиийиэхтээх сирбитигэр пуойаспыт тиэрпитэ. Киэһэ да буолуо дуо почти түүн. Вокзалга дылы били рюкзак соһуута миэхэ тигистэ.
                  - Оппа! Түүн ырааппыт дии! Биһигини уопсайга түүннэри киллэрбэт буоллахтара дии! – Наташка вокзал чаһыытын көрөн баран.
                  - Онтон эн эрдэ туруохпут суоҕа диэн күнүскү билиэти ылан эрэриҥ дии! Билигин вокзалга хонор буоллахпыт дии – Аайта хаалсыбат.

                  0
  • Хомустан
    21 января 2014  

    .

    - Онтон сылайдым диэн ытааччы ким этэй? Оҕолор сынньанныннар диэн хойуккуну ылбыт буруйдаах мин буоллаҕа – Натаа да эппиэттэһэр.
    - Чэ кыргыттар тохтооҥ! Миэхэ барыаххайыҥ. Мантан чугас биир хостоох дьиэлээхпин. Түүн үөмүөм суоҕа – диибин.
    Кыргыттар сырай-сырайдарын көрсөллөр!
    - Чесно пионерское! Уонна эһиги хоско сытыаххыт, мин кухняҕа да биир түүн хонор инибин. Онтон сассыарда таксиннан уопсайгытыгар илдьэн биэриэм – илиибинэн салют биэрэбин.
    - Ээ чэ, хата онно барыаххайыҥ! Вокзалга хонор курдук үһү дуо – Натаа кыргыттарын диэки көрөр.
    - Сөп-сөп! Только сассыарда илдьэр буоллаҕына – Аайта мин диэки көрө-көрө күлэр.
    - Оччоҕо кыргыттар итиннэ тахсан кэтэһиҥ, мин туох эмит ыстыыр ылыам. Отуо мин дьиэбэр кутуйах хоргуйда ини. Куруук командировкаттан кэллэхпинэ мантан ылан ааһааччыбын – диэтим да проходунан кафе диэки тэбинэ турдум.
    Уонча мүнүүтэннэн такси остановкатыттан такси тутан миэхэ бардыбыт. Тэрилтэм миэхэ биир хостоох дьиэ биэртэ. Тоҕуһуонус сылларга ол дьиэни прихватизациялаабытым.
    Дьиэҕэ тиийэн аһаан баран икки аҥыы утуйа барбыппыт. Эрдэ эппит курдук кинилэр хоско – мин куухунаҕа. Түүн үөмүүтэ суох этэҥҥэ ааспыта.
    Сассыарда кыргыттары уопсайдарыгар таксиннан илдьэн биэртим.
    - Дойдугугутугар хаһан бараҕыт? – диэн ыйытабын арахсаары туран.
    - Сарсын буоллаҕа дии. Бүгүн онно-манна сүүрэлиэхпит. Билиэппит сарсынҥыга – диир Аайта.
    - Хайдах бачча билсэн баран бухты-барахты арахсыахпытый киэһэ ханна эрэ көрсөбүт дуо? Сарсын үлэм онон атаарар кыаҕым суох. Онтон бүгүн босхобун – диэтим.
    - Ээ кырдьык! Кыргыттар киэһэ киинэҕэ сылдьыахха буоллаҕа дии. Тем-более босхо!
    - Босхо-босхо! – Аайта этиитин бигэргэтэбин.
    Бэйэ-бэйэлэрин көрсүһэн кээстилэр.
    - Оччоҕо киэһэ сэттэҕэ «Баргузинҥа» кэлээр. Биһиги онно кэлиэхпит. Программаҕын толкуйдаар. Киинэннэн эрэ бүппэт кыргыттарбыт – диэн күлсэ-күлсэ уопсай уораҕайыгар киирэн сүтэн хааллылар.
    Киэһэ ох курдук оҥостон «Баргузин» аттыгар баар буоллум. Букет ылаары гынан баран тохтоотум. Кэллэхтэринэ: «көрүллүө» - дии санаатым. Сибэкки да ыраата барбакка манна атыыланар. Киинэ аҕыстан эбит. Онон ыксаабакка кэлиэхтэрэ.
    Уҥуор троллейбус тохтообутугар дьон бөҕө түстэ. Уҥа-хаҥас хаамсыы бөҕө буолла. Кыргыттар көстүбэттэр. Онтон троллейбус хоҥнубутугар көртүм астановкаҕа Аайта соҕотоҕун чороллон турар. Сайыҥҥы чараас платьетын салгын тэлимнэтэр. Миигин көрөөт илиитинэн далбаатаата. Ону көрөөт үөрэ түстүм. Уонна подземнай переходка тэбинним. Кыыспын переход ортотугар көрүстүм.
    - Хайа Аайта привет!
    - Привет!
    - Кыргыттарыҥ?
    - Солото суохтар. Мин кэлимээри гыммыппын үүрэн ыыттылар. «Обещайдаан баран барымаары гынаҕын дуо?» - дэһэллэр. Натаа олох сии сыста – дии-дии күлэр.
    - Ол тииһэ улахан баҕайы дуо?
    - Суох нормальнай.
    - Кыра буоллаҕына хайдах сиир?
    Кыыһым дьэ өйдөөн күлүү бөҕө буолла. Күллэҕинэ хара бараан бэйэтэ сырдаан кэлэр эбит. Киһи күнү быһа күллэриэх курдук.
    Ол киэһэ ханнык киинэни көрбүппүтүн «өлөрөбүт» да диэбиккит иһин өйдөөбөт эбиппин. Киинэ кэннэ киһээҥҥи куорат устун өр-да өр хаамтыбыт.
    Аайта бэйэтэ центральнай оройуонтан сылдьар эбит. Хас да оҕолоох ыал улахан оҕолоро эбит. Манна үөрэммитэ ырааппыт. Бүтэһик курска тахсыбыт. Быһата ол киэһэ астына күүлэйдээтибит. Кырдьыгын эттэххэ кыыстыын күүлэйдээбэтэх да ырааппыт эбит.
    - Күһүн кэллэххитинэ биллэрээриҥ – диибин арахсаары туран.
    - Онтон кыргыттарга этиэҕим.
    - Хайдах онтон бэйэҥ биллэрбэккин дуу?
    - Ээ чэ, мин да биллэриэҕим.
    - Хата инньэ диэ. Оччоҕо мин көтөн тиийэн кэлиэм. Арба хаһыс хоско бааргытый?
    - 505-с, оол көстөр түннүк – ыйан көрдөрөр.
    - Дьэ кырдьык үөһэ ыттыбыккыт дии?
    - Чэ мин киирдим. Кыргыттар утуйбакка кэтэһэн олороллор эбит. Пока! – диэн баран иһирдьэ мэлис гынан хаалла.
    Проспекка тахсан такси тутан өрүс уҥуор айаннаатаҕым дии. Харахпар Аайта күлэрэ көстөн кэлэрэ.

    Суругу арыйа баттаат нүөмэри булан ыллым. МТС нүөмэрэ. Арба симкабын уларыппатах эбиппин. Барара дуу?Хата барар эбит. Үһүс звонок тыаһааһына телефону ыллылар.
    - Алло, алло иһиллибэт – билэр баҕайы, күндү куолаһым.
    Мин куолаһы истэн саҥата суох турдум. Онтон өйдөнөн эппиэттиэм иннинэ:
    - Алло иһиллибэт – диэн баран телефон хам барда.
    Оо ити куолаһы ахтыбыт да эбиппин.

    Ол курдук үлэ быыһыгар сайын биллибэккэ ааста. Биирдэ үлэбиттэн кэлтим ааммар кумаахы кыбыллан турара. Арыйа баттаабытым Аайта суруга этэ.
    « Дорообо! Биһиги кэлбиппит үс хонно. Сарсыҥҥаттан үөрэхпит. Кыргыттар привет тиэрдэллэр. Бу манна политехха наадаҕа кэлэн баран сырыттыбыт. Кэллэхпинэ биллэриэх буолбутум. Кыргыттар бэйэҥ суруй дии-дии аттыбар күлсэ тураллар. Сайын үчүгэйдик ааста. Били хара бэйэм олох негр буоллум. Субуотаҕа били кэмҥэ, били сиргэ кэлээр эрэ. Наада баар. Аайта.»
    Сайын устата умнулла барбыт мөссүөн эмиэ көстөн кэллэ. Ыгыста-ыгыста күлэрэ харахпар бу баардыы көһүннэ.
    Субуотаҕа ыгыччы киэргэммит киһи «Баргузин» иннигэр баар буоллум. Бу сырыыга астановкаҕа кэтэстим. Син хаамыталаабытым кэннэ эмиэ троллейбус кэлэн тохтоото. Троллейбустан үһүөн хочугураһан түһэн кэллилэр.
    Кэннилэриттэн үс уол астановкаҕа баар буола түстүлэр. Хайдах эрэ санаам түһэн хаалла. Күнүүлүөх санаа киирэн кэллэ.
    - Дорооболоруҥ!
    - Оо дорообо! – Аайта үөрбүт саҥата чугдаарда.
    Дорооболоһуу буолла.
    - Бу Таня земляктара Костя, Саша, Коля . Армия кэннэ быйыл туттарсан киирбиттэр – эмиэ Аайта билиһиннэрэр.
    Илии тутуһан билсии буолла.
    - Биһиги ханна эрэ олорон кэпсэтэ түһүөххэйиҥ эрэ – Натаа тыл көтөҕөр.
    - Оол кафеҕа барыаххайыҥ – диибин.
    Бары кафеҕа сууллан тиийдибит. Ас ылан осуолга олорунан кэбистибит.
    - Мин, ээ биһиги эйигин аныгыскы субуотаҕа землячествоҕа ыҥырабыт – Аайта саҕалаата.
    - Ханна буоларый?
    - Заливка. Пригласительнайыҥ бу баар – диэн баран открытка биэрдэ.
    Күнүүлүүр санаа өйбүм-санаабын ииригирдэн барда. Саатар үһүс уол Аайта аттыгар хаһаайынныы туттан олорор буоллаҕа дии! Чаһыыбын көртүм аҕыс буолан эрэр. Быыс булла да кууһан ылар.
    - Ээ арба, мин барардаах этим. Онтубун эппэккэ олорор эбиппин. Эһигини көрсөр эрэ туһуттан манна кэлтим. Чэ заливка көрсүөхпүт – диэн покалаһан баран куотар аакка бардым.
    Аайта өйдөөбөтөх курдук көрөн хаалла. Дьиҥэр түүннэри ханна барыамый? Таах биричиинэ эрэ буоллаҕа дии. Ол киэһэ вокзалга таарыйан ресторанҥа киирэн «тэп» гынан аастым. Лаппа «мыччыстыбыт» этим.
    - Акаары, ити тоҕо күрээтиҥ? – өйдөөх санаам.
    - Ээ эдэр оҕолорго тоҕо да мэһэйдээтэмий – акаары санаам.
    - Ол оннук кырыйдыҥ дуо?
    - Онтон кинилэрдээҕэр лаппа аҕа буоллаҕым дии.
    - Онтон кэлэргэр эдэр этиҥ дуо?
    - Онтон санаабар Аайтаны көрөр санаалааҕым.
    - Көрөөт үөрүүгүттэн куоттуҥ дуо?
    - Үөрбэтэр да.
    - Во-во! Ама кырдьа оҕустуҥ дуо?
    - Кырдьыбатар да.
    - Тугу ботугуруугун? Ити оҕолортон куттанныҥ буолбат дуо?
    - Эмиэ ол тоҕо куттаннамый?
    - Онтон урут хайдах этиҥий? Оннооҕор буолуохха киирэр тахсар этиҥ буолбат дуо?
    - Ол урут буоллаҕа дии. Кинилэр көннөрү ыҥырыы биэрээри ыҥырбыттар дии.
    - Акаары! Аайта хараҕын көрбөтөҕүҥ дуо?
    - Көртүм. Онно туох баарый?
    - Оо кырдьыбыккын! Итинник харах туһугар урут хайаҕа да ыттарыҥ диин!
    - Кинилэр эдэрдэр дии.
    - Чэ-чэ! Күнүүлээтим диэххин – саатар миэхэ. Дөйүҥү!
    - Сөп буолуо! Батыгыраһан бүтүҥ! Күнүүлээхтэр баҕастаахтар! Биирдэ көрбүт кыыскыт аайы – диэн бардьыгынаат дууһам араадьыйатын арааран кэбистим.
    Нэдиэлэ бүтүүтэ икки аҥыы санаам хайдыһан кэпсэппэт да буоллулар. Пятница киэһэ дьиэбэр кэлбитим эмиэ сурук кылбайан турара. Дьиэҕэ киирбэккэ арыйан ааҕан бардым.
    «Дорообо!
    Үнүр ити тоҕо бардыҥ? Мин өйдөөбөккө хаалтым … Эйигин көрүөхпүн баҕаран кыргыттары соһон кэлтим. Эн буоллаҕына күрээн хаалтыҥ. Бастаан үөрбүт аҕай этиҥ дии. Сайыны быһа били биир киэһэни санаан тахсыбытым. Миэхэ биир да киэһэ дьол этэ. Арба били биэрбит букеткын хоспор кинигэ быыһыгар хатара уган кээспитим. Бу эмиэ политехха кэлэн баран төннөн иһэн сырыттым. Кыргыттарым билбэттэр. Сарсын землячествоҕа кэлээр. Күүтүөм. Аайта».
    Үөрүүбүттэн хаста да аахтым.

    0
    • Хомустан
      21 января 2014  

      .

      - Ити баар дии! Күнүүһүт!
      - Ол биир киэһэ диэн.
      - Акаары! Дьон биир күнүнэн холбоһоллор, үйэлэрин тухары олороллор.
      - Ол дьон. Биир киэһэҕэ төһө дуоннааҕы билиэххиний.
      - Чэ бүтүҥ! Айака! Ыастаан бүтүҥ! Сарсын булгу барабын!
      - Маладьыас! Ити киһи тыла! Отуо ону-маны саҥартаран.
      Сарсыныгар таксиннан заливтаатым. Үлэлиир буолан таксиннан сылдьар кыах баара. Сразу саҕалаабаттарын билэр буолан хойутаан бардым. Тиийбитим студент аймах мунньуста сатаабыт. Уже мөҥүрүү сылдьааччылар да бааллар. Такситтан түһэрбэр утары Никиитэ хааман хоодьоҥноон кэллэ. Кэм да илиитигэр камералаах.
      - Һок! Бу киһи баар эбит буолбат дуо? Дорообо! Хантан хостоннуҥ?
      - Дорообо! Ээ манна тутууга үлэлиибин. Эн кэм да киинэҕин уста сылдьаҕын дуу?
      - Устубакка. Үлэм буоллаҕа. Ити кэлин эйигин көрбөтөҕүм ыраатан үөрбүччэ – дии-дии үөрэр-көтөр.
      Никиитэ бу дойдуну булбута ыраатта. Манна киностудияҕа үлэлиир. Хас да устубут киинэлээхпин – диэн кэпсээччи. Урут, үөрэнэ сылдьан, бииргэ аһыыр этибит. Куруук кыттыһыыга биир солкуобайдаах буолааччы. Ол иһин «соккуобай Никиитэ» диэн ааттааччыбын. Куруук камералаах сылдьан ону-маны уста сылдьааччы. Холуочук да буоллар устубута баар буолааччы. Онтон мунньан баран киинэ көрдөрөөччү. Били «эмэһэҕэ тэп» диэтилэр диэн кини тыла. Ханнык эрэ землячествоҕа охсуһууну устубут этэ. Онно биир уол туран-туран баран охсуһа сылдьар уолу эмэһэҕэ тэбэн саайар этэ. Быһата көрүдьүөс киһи.
      - Дьэ эрэ тур эрэ. Миэхэ түспэтэҕиҥ да ыраатта – дии-дии устан барда.
      - Доор Никиитэ билигин да били дьиэҕэр олороҕун дуо?
      - Дьиэ ылтым. Арба, Дьокуускайга көһөөрү сылдьабын. Дьонум бартара. Мин дьыалабын ситэрдим да барыам. Ноо, урут бэркэ да сылдьар этибит буолбаат!
      - Ээ дьэ үчүгэй кэмнэр этэ.
      - Уолаттар бары да биир кэмҥэ сүтэн хаалбыккыт дии.
      - Манна билэр уолаттарым бартарын кэннэ сылдьыбат буолтум. Уонна өрүс уҥуортан кэлиэххэ диэтэххэ ыраах дойду. Куораты барытын аймаан кэлиэххин наада. Ынтах политех аттыгар олоробун. Арба хаһан барабын диэтиҥ?
      - Икки нэдиэлэ курдук буоларым буолуо. Саха сиригэр студия арыйаллар үһү. Онно баран анньыһан көрүөм.
      - Оччоҕо кэлэр субуотаҕа көрсүөх.
      - Хата инньэ диэ! Субуотаҕа күнүс иккигэ ТК баарыгар баар буолуом.
      - Сөп! Чэ мин бардым. Дьон кэтэһэр буолуохтаах. Пока!
      Түһүлгэҕэ хапсаҕай буола турара. Уҥа-хаҥас бырахсыы ырааппыт этэ. Ыһыы-хаһыы ырааппыт. Харахпынан Аайтаны көрдүүбүн. Ханна да көстүбэт. Ол көрүтэлии туран хараҕым Таняҕа хатанна. Уҥуор хаһыы бөҕөтүн түһэрэ турар эбит. Аайталаах Натаа көстүбэттэр. Били үс уолаттар Таня аттыгар тураллар. Дьон быыһыттан тахсан эргийэ бардым. Арай ким эрэ илиибиттэн тардыалыыр курдук гыммытыгар эргийэ көттүм. Уун-утары Аайталаах Натаа күлэ тураллар.
      - Күнү быһа эйиин көрдүү сылдьабыт. Хантан баар буолан хааллыҥ? Аартыкка турбуппут да ааһаргын көрбөтөхпүт дии – Натаа токкоолоһор.
      - Таксиннан кэлтим. Итиннэ киинэ камералаах киһини көрбөтүгүт дуо?
      - Көрөн-көрөн! Никиитэ дии. Өссө киинэҕэ уһулла.
      - Манна кэлэрбэр ол диэки супту түһэн иһэрэ. Өссө кыратык кэпсэппиппит ээ. Уонна киинэҕэ эмиэ устубута.
      - Эн Никиитэни хантан билэҕин?
      - Ити уруккаттан баар киһи. Урут бииргэ аһаан-сиэн биэрбит киһим.
      - Онтон ханна да сылдьыбаппын, кими да билбэппин диэбэтэҕиҥ дуо?
      - Мин да урут эһиги курдук студенныы сырыттаҕым дии. Эдэр киһи туохха-туохха буккуллубатаҕым баарай. Онтон Никиитэ билигин да манна баарын хантан билиэмий. Мин кэминээҕилэр бары дойдуларыгар баран хааллахтара дии. Бүтэрэн баран землячестволарга сылдьыбат буолтум. Доҕотторум бартара. Бэйэм тэйэн хаалтым. Уонна иэстээх-күүстээх дьонум да бааллара.
      - Ол тугу иэс ылбыккыный?
      - Эдэр буоллаҕым дии. Охсуспут иҥин ыччаттарым баар буоллахтара дии. Хом санаалаахтар син бааллара.
      - Ээ ону этэр эбиккин дуу. Чэ барыаххайыҥ. Танялааҕы ыҥыран баран аһыахпыт – Натаа ыксатар.
      - Натаа эн бар биһиги тиийиэхпит. Аһыы олорооруҥ – Аайта Натааны утаарар.
      Натаа үөннээх баҕайытык көрөн баран чөмөхтөспүт дьону эргийэ хаама турда. Аайта илиибиттэн ылла да аартык диэки салайа тутта.
      - Ол диэки хаамса түһүөх эрэ.
      Дьонтон тэйэн астановка диэки хаамтыбыт.
      - Үнүр ити тоҕо бардыҥ?
      - Онтон наадалаах этим. Эһигини көрсөөрү хойутаан бартым ээ – кубарытабын.
      - Ээ чэ сиикэйдээмэ! Уолаттары көрөөт уларыйан хаалтыҥ дии. Уонна ыксаабыта буолтуҥ.
      - Арба били Коляҥ? – күнүүлүүр санаам көбүөлүүр.
      - Ээ сылдьыаҕа! Ити Таня билиһиннэрэ сатыыр. Мээнэ-мээнэ тыллаһар киһи баар дии! Олох сөбүлээбэппин!
      - Онтон кууспаҕалыыра сүрдээҕэ дии!
      - Биллим! Күнүүлүүр эбиккин! Ол иһин атах тэппиккин! Акаары!
      Уонна мин диэки үөрбүт харахтара кылапаччыһан ылла.
      - Акаары мин эйигин көрөөт сөбүлээбитим. Өйдүүгүн били купе аанын арыйаат. Итэҕэйэҕин? – сып-сылаас тыына биллэргэ дылы гынна.
      - Мин эйигин рюкзак соһон бурҕаллан истэххиэ көртүм. Уонна кыраһыабай да кыыс дии санаабытым. Ол иһин ханнык вагоҥҥа киирэргитин манаабытым.
      - Онтуҥ? Бэйэҥ купеҕар киирэн кэллэ дуу?
      - Биһиги вагоммутугар тохтообуккутугар манна киириҥ диэн аптаабытым.
      - Акаары! Аптаах ээ! Аптааҕыҥ буоллар үнүр барыаҥ суоҕа этэ! Арай онно атын купеҕа дуу, вагоҥҥа дуу киирбит буоллахпытына хайыаҥ этэй?
      - Онтон көрдүү барыам этэ.
      - Арай кырдьык атын пуойаска билиэт ылбыппыт буоллар көрсүө суох эбиппит дии?
      - Мин ол туһунан санаабатахпын. Дьиҥэр киэһэ барыахтаах этим. Ону ыксыырым суох буолан хонон баран барардыы санаммытым. Эйигин көрсөөрү ыксаабатаҕым буолуо.
      - Дии? Ол аата син-биир көрсүөхтээх эбиппит ээ?
      - Оннук. Хайа төннөбүт дуо?
      - Ээ суох-суох! Биһигинэ да суох сылдьыахтара. Куораттыахха.
      Сып-сап такси тутан куораттаатыбыт. Ол күн ханна-ханна сылдьыбатахпытый. Эмиэ түүн уопсайга атаардым.
      - Бүгүн баба Дуня күнэ. Ол иһин сылдьабыт. А так мээнэ түүн киллэрбэттэр ээ. Урут бастаан Натаалыын баба Дуняҕа хос снимайдаан олоро сылдьыбыппыт. Наһаа үчүгэй эмээхсин. Оҕолоро улаатан баран хаалбыттар. Мантан чугас шанхайдарга дьиэлээх. Уонна уопсайга кини хос булан биэртэ. Иккис курска киирэрбитигэр. Онно хоспутугар Таняны ылбыппыт. Уонна биир нуучча кыыстаахпыт. Онтукабыт субуота аайы, дэриэбинэҕэ, дьиэлиир. Сайын дьиэлиирбитигэр сээкэйбитин киниэхэ хаалларааччыбыт. Таня биир курс аллараа ээ. Чэ пока! Бүгүн наһаа үөрдүүүм – диэт уураат эмиэ аан кэннигэр сүттэ.
      Хоһун түннүгэ умайыар дылы кэтэһэн турдум. Өр кэтэһиннэрбэккэ түннүгэ уоттанна. Онтон бэйэтэ көһүннэ.
      - Покаа! Бар-бар! Сарсын көрсүөхпүт дии! – түннүгүн арыйан далбаатыыр.
      Хайыамый проспект диэки салбаҥнаатым. Сүрэхпин үөрүү угуттуура. Бу сиргэ миигиттэн ордук дьоллоох киһи суоҕа.
      Проспекка тахсаат киоскаҕа бардым. Онно түүннэри үлэлиир киоска баара. Табааҕым аччаабыт этэ. Табаах ыла туран көрбүтүм – кэтэх полкаҕа букет сытар.
      - Кыысчаан ити букет атыыланар дуо? – диэн ыйытабын.
      - Суох! Ити бэйэм киэнэ.
      - Хомолтолоох эбит. Таптыыр кыыспар биэрээри гынтым. Манна ханна букет атыылыыллара буолуой?
      - Итиннэ муннукка турар маҕаһыынҥа баар буолааччы да – түүннэри эйиэхэ ким атыылыай.
      - Дьэ проблема эбит – диэн баран табаахпын ылан астановка диэки хаамтым.
      - Ээй, уолчаан тохтоо! – диэн хаһыыттан эргиллэ түстүм.
      Көртүм атыыһыт кыыс миигин ыҥырар эбит.
      - Туох наада? – киоскаҕа тиийэн ыйытабын.
      - Эн бу букеты ыл. Манна сассыардааҥҥа дылы таах хатан хаалыа – дии-дии түннүгүнэн букетын уунар.
      - Онтон бэйэҕэр?
      - Ылаҕын дуу, суох дуу?
      - Ылан-ылан. Сыаната төһөнүй?
      - Босхо! Эн кыыскын үөрдэриҥ миэхэ эмиэ үөрүү.
      - Баһыыба кыысчаан!
      - Баһаалыста! – диэн баран окошкатын сабан кээстэ.
      Букетпын туппутунан төттөрү уопсайга сүүрдүм. Кэлтим түннүккэ уот көстүбэт буолбут. Ол көрө туран хараҕым баһаарнай кирилиэскэ хатанна. Кирилиэс Аайталаах түннүктэрин аттынан ааһар. Ортотунан түннүктэн миэтир курдук тэйиччи. Мэһэйэ диэн ол кирилиэс иккис этээстэн саҕаланар. Ол-бу диэки эргиччи көрүөлээтим да киһи салҕаныах курдуна туох да баара көстүбэт. Онтон уопсайы эргийэ бардым. Салҕааһын көрдөнө.

      0
      • Хомустан
        21 января 2014  

        .

        Муннугу эрийэ көппүтүм дьиэ кытыытыгар икки миэтэрэ кэриҥнээх былаахы сытар. Ону харбаат төттөрү кирилиэспэр сүүрдүм. Былаахыбын илдьэн истиэнэҕэ эндирдии уурдум. Аны букетпын хайдах таһаарабын? Өр толкуйдуу барбакка курбар иилэн кэбистим. Бастакы холонууга сыыһа үктээн истиэнэни кытта харса сыыстым. Иккиспэр нэһииччэ кирилиэс аллараа өттүттэн тутустум. Онтон тардынан ырычаахтаһан кирилиэспэр таҕыстым. «Һуу» гынаат үөһэ тахсан бардым. Тахсыахха диэтэххэ бэһис этээс ыраах дойду эбит. Түннүк уровеныгар тиийэн баран букетпын хостоон түннүгү тоҥсуйдум. Аайта сразу былтас гынна.
        - Аайта бу эйиэхэ!
        - Акаары! Үлтү түһээри! Хата туох буолла диэн куттанным ээ.
        - Аайта эн астыккын!
        Аайта букеты ылан сыттаан көрдө.
        - Эн эмиэ. Чэ түс! Киһини куттааҥҥын.
        - Түстүм, түстүм. Чэ пока доҕоор!
        - Пока!
        Түһүү баҕас өр буолбата. Аайта ыраатыахпар дылы түннүгэр көстөр этэ. Букет биэрбиппиттэн наһаа астынным. Уопсайынан үчүгэй да күн ааста.

        Телефону хаттаан набордаатым. Иккис гудокка Аайта ылла.
        - Доор тоҕо звоннаан баран саҥарбаккын? Мин эйигин сүүс да сыл кэннэ билиэм, ол сүүрбэ сыл диэн. Сүрэҕим син-биир сэрэйэр. Ол аата төннүбүккүн. Кэтэһээр сарсын тиийиэҕим. Уонна звоннаама. Пока! – телефонун арааран кэбистэ.
        - Биллэ дии. Дьэ дьикти. Ама, көҥдөйдүү көрдөҕөй? Арба симкам анарааҥҥы этэ дуу? Кэлиэм диэтэ дии. Ээ сарсын кэлэр! Мин Аайтам сарсын кэлиэх буолла дии – чуут хаһыытыы сыстым.

        Ол күнтэн ыла Аайта биһикки чугасаһан барбыппыт. Нэдиэлэ ортото кыайан көрсүбэт буолан сурук суруйсарбыт. Ахтылҕан тыллардаах сурук тутар саҕа үчүгэй суох буоолара. Субуоталаах өрөбүл биһиги киэммит этэ. Кыра-кыралаан олохпутун бииргэ былаанныыр буолан испиппит. Кини бүтэһик курс этэ. Мин үс сыллаах дуогабарым бүтүөхтээҕэ. Онон дойдубутугар бииргэ барыах буоларбыт.
        Саас буолбута. Биир күн эмиэ землячествоҕа ыҥырыы туппутум. Пригласитенайльнайы кытта Аайта суруга баара.
        «Доҕоор субуотаҕа булгу кэлээр. Биһи сирбитигэр киэһэ биэскэ күүтүөҕүм. Бырааһынньыкка бииргэ барыахпыт. Мин эйиэхэ туох эрэ этэрдээхпин. Ону кэллэхпинэ этиэҕим. Мин эйигин олус, олус таптыыбын! Күүтүөм эн Аайтаҥ.»
        Сарсыныгар атын куоракка командировкаҕа ый буола бараары сылдьарым. Понедельникка онно булгу баар буолуохтааҕым. Ыраах буолан пересадкалаан айанныахтааҕым. Ол да буоллар ох курдук оҥостон «Баргузинҥа» тэбинним. Болдьоммут кэм буолла. Аайта суох. Субу-субу чаһыыбын көрөбүн. Бастаан улаханнык кыһаллыбатым. Онтон чаас аҥара ааста. Аайта син-биир суох. Онтон биир троллейбустан били үс уол түһэн кэллилэр. Били Колялаах эбит.
        - Дорооболоруҥ! Хайа землячествоҕа баран иһэҕит дуо?
        - Ээ.
        - Аайтаны көрдүгүт дуо?
        - Көрөн. Эйигин күүппэтин диэтэ. Уонна бэйэбиттэн этэбин – Аайтаттан тэй! Аайта миэнэ – Коля утары нөрүйэр.
        - Ол тоҕо эйиэнэ буолар?
        - Биһиги Аайталыын таптаһабыт. Ол иһин бу биһигини ыытта. Ону этитээри.
        - Сымыйаннаамаҥ!
        - Өссө сымыйалата тур эрэ! Сырайгын эттээн биэриэхпит. Аайта миигиттэн ыарахан ону билэҕин дуо? Өссө эдэр эккэ баҕарбыт дии, ыт! – силэ бырдаҥалыы-бырдаҥалыы нөрүҥнүүр.
        - Сымыйалаама! – диэт сырайа чугаһаатын кытта туора дайбаан кээстим.
        Саҕаланнаҕа ол. Көрүөх бэтэрээ өттүгэр сыҥаах тыаһа элбии түстэ. Өр гыныахтара дуо? Туура дайбаан түһэрдилэр. Ойоҕос тыаһа хойунна.
        Эмискэ милииссийэ баар буола түстэ. Арааста «Баргузинтан» сүүрэн кэллилэр быһыылаах.
        Ол түүнү милииссийэҕэ хоннум. Түүнү быһа разборкалаатылар. Сассыарда күлүгээннээбит киһи быһыытынан штраф төлөөн баран таҕыстым.
        Дьибэр тиийэн бөхпүн хомунаат вокзалга бардым.
        Командировкаҕа сылдьан хоргутан суруйбатаҕым. Санаабын Коля: «Аайта миигиттэн ыарахан ону билэҕин дуо? Өссө эдэр эккэ баҕарбыт дии, ыт!» диэбитэ уһуннук сордообута. Биирдэ, командировка бүтүүтэ Аайта уопсайыгар телефоннаатым. Урут сороҕор туттар буолан нүөмэрин билэрим. Биир билбэт куолаһым, баба Дуня куолаһын билэрим, ыҥырыах буолла.
        - Алло – Аайта куолаһа
        - Аайта эн ыарахаҥҥын дуо?
        - Эйиэхэ ким эттэ?
        - Ол аата кырдьык эбит – телефону ууран кэбиспитим…
        Албыннаппыт киһи аатыран срокпун уһатан биэрбитим. Сүрэхпэр туох да суоҕа. Дойдулуур санаам онон уостубута.
        Командировкаттан күһүн кэлтим. Тапталым уотун үлэннэн үмүрүппүтүм. Онтон ыла землячестволарга иҥин сылдьыбат буолтум.

        - Доор уһуктууй! Биһиги кэллибит дии – диэн саҥаттан уһуктан кэллим.
        Уун- утары Аайта олорор. Олох уруккутун курдук.
        - Дорообо!
        - Дорообо! Биһиги диэн кимниин?
        - Любалыын.
        - Ол кимий?
        - Люба кэл эрэ бэттэх. Манна көһүн эрэ.
        Атах тыаһаабытыгар эргиллэн көртүм ханна эрэ көрбүт кыыһым миигин одуулаан турар. Олоро биэрдим. Илэ эбит.
        - Дорообо!
        - Дорообо!
        - Кимҥиний?
        - Акаары кыыһыҥ дии! Билбэт этиҥ дуо?
        - Суох.
        - Люба чайда сылыт эрэ – Аайта кыыһы антах атаарар.
        - Люба миэнэ дуо?
        - Онтон телефоннаан ыйыппыккар эппитим дии!
        - Кырдьык дуо?
        - Кырдьык буолумуна.
        - Онтон Коля миэнэ диэбитэ дии.
        - Мин аттыбар ханна баар Коляны көрбүккүнүй? Мин эйигиннэн эрэ олорор, эйигиннэн эрэ тыынар этим буолбаат!
        - Онтон эн тоҕо кэлбэтэххиний?
        - Концультацияҕа тутуллан хаалтым. Кэлтим суох этиҥ дии. Онон-манан барытынан көрдөөбүтүм - булбатаҕым.
        - Онно милииссийэҕэ этим. Колялаахтыын охсуһан киирбитим. Эйигин былдьаспыппыт. Арба, эн ыарахан буолбуккун Коля хантан билбитэй?
        - Онтон Таня кэпсээтэҕэ дии.
        - Ону өйдөөбөтөхпүн…
        - Мин эйигин ыарахаммын билэн күрээбит дии санаабытым. Аны акаары санаабар быһаарса барбакка куттаабытым.
        - Мин эмиэ…
        - Акаары! Бэйэбиттэн ыйытыаҥ этэ буоллаҕа дии.
        - Мин ыйыппытым ээ.
        - Ситэри истибэтэҕиҥ дии.
        Аан аһыллаат Люба быган кэллэ.
        - Хайа төрөппүттэр быһаарсан бүттүгүт дуо? Чаай бэлэм!
        - Бүтэн-бүтэн. Билигин тиийиэхпит. Көрүүй Люба оруобуна эн ийэҥ курдук дии. Чэ барыах.
        - Аайта акаарыны бырастыы гын!
        - Эн миигин эмиэ!

        0
        • Хомустан
          21 января 2014  

          .

          Хоһооннор.

          ххх
          Бастакы тапталбын саныыбын
          Барахсан эдэркээн да этэ,
          Күөх баанчык ыраахтан тэлээрэн
          Бу баарыы көстөрө миэхэҕэ.
          Элбэх да хаар уулла ол кэмтэн
          Бүтэһик уураһыы кэнниттэн,
          Билигин даҕаны мин уоспар
          Эн уоһуҥ амтана баар курдук.
          Хараҕыҥ уулара таммалыы
          Хаалбытыҥ кэннибэр сайыһа,
          Боруогу атыллаан барбытым
          Бүтэһик уураһыы кэнниттэн.

          ххх
          Бүгүн хоһоон айыахпын
          Хайдах эрэ санаам буолбат,
          Бүгүн ырыа ыллыахпын
          Ыыппат миигин ис турук.

          Хаһан эрэ бу күҥҥэ
          Суолум туораан барбыта,
          Көрсүөх буолбут ыырбыттан
          Ыраах куотан хаалбыта.

          ххх
          Санааларым –
          Ситтэрбэтэх ыраларым,
          Сылгы үөрэ буоланнар
          Сыһыы устун сырыстылар.

          Баҕаларым –
          Бүтэн биэрбэт сүүрүктэрим,
          Бааллаах долгун буоланнар
          Байҕал диэки уһуннулар.

          Хоһооннорум –
          Хотторботох хотойдорум,
          Халлаан устун халаатааннар
          Харахпыттан сүттүлэр.

          Соҕотоҕун –
          Туран хааллым тутаһабар,
          Ситтэрбэтэх санааларбын
          Сыһыы устун сырсаары.

          ххх
          Эйигин күн аайы көрдүүбүн
          сүтэрбит сүрэҕим аҥарын.
          Эйигин күн аайы көрдүүбүн
          ааһар дьон быыһыттан булаары.
          Элбэх да хаар уулунна санныбар
          эн тахсан барбытыҥ кэнниттэн.
          Элбэх да күн ааста ол күнтэн
          бутэһик быраһаай кэнниттэн.
          Ол кэмтэн аастаҕа элбэх уу
          Өлүөнэ өрүспүт устунан.
          Билэбин эн бааргын бу сиргэ
          бүтэһик тапталым, эрэлим.
          Бу куорат иһигэр ханна эрэ
          эн хааман истэҕиҥ оргууйдук.
          Билигин эн миигин билбэккин
          мин эмиэ билбэппин эйигин.
          Баҕардар санааҕар ол иһэн
          дьон быыһын одуулу истэҕиҥ.
          Билэбин суолларбыт тиксиэ5э
          ханна эрэ, бу куорат иһигэр, муннукка.

          ххх
          Эн ааккын астына ааттыбын,
          Эн ааккын долгуйа истэбин!
          Оттон эн миэнин ааттыыгыан,
          Ардыгар долгуйа истэҕиэн?

          Мөссүөнҥүн оҥорон көрөбүн –
          Харахпар бу баардыы көстөҕүн!
          Онтон эн миигин санааҕар –
          Көрөҕүөн оҥорон бу баардык?

          ххх
          Уостарым уостаргар сыстаннар –
          Ууруурбун сөбүлүүр да этим!
          Ааспыты эргитэ сатааммын
          Аны мин эйиэхэ кэлбэппин

          Аны мин эйиэхэ кэлбэппин
          Тоҥсуйан киирбэппин эн хоскор,
          Аны эн утары тахсаҥҥын
          Үөрүүннэн кэтэһэ-күүппэккин.

          Суолларбыт арахсан бардылар
          Эн арҕаа, мин илин хайыһан,
          Хомойуу, хоргутуу, кэлэйии
          Арааран атаарда икки аҥыы.

          Кэннибин хайыһан көрөбүн
          Ааспыты, бүппүтү, оспуту,
          Иккистээн эргийбэт ол кэмнэр
          Эн эмиэ эргиллэн көрүүй дуу!

          ххх
          Мэлдьитин мин түүлбэр киирэҕин
          Тоҥ уубун уйгурдан кээһэҕин,
          Куруутун ол түүлгэ көстөҕүн
          Ытыахча хараҕыҥ ууланан.

          Санаабар уоскута сатыыбын
          Уоскуттан ууруубун-ааттыыбын,
          Хараҕыҥ уулара иэдэскэр
          Оргууйдук мөлбөйө усталлар.

          Уостарыҥ мэрбэйэ ибирдээн
          Мин ааппын ыҥырар курдуктар,
          Сэрэнэн эйигин кууһабын
          Уонна дьэ уһуктан кэлэбин.

          Сэгэриэм билигин ханнаҕын,
          Хайа сир уутунан аһыыгын?,
          Доҕоруом мин уубун аймааҥҥын
          Кэлиий - диэн ыҥырар курдуккун.

          ххх
          Сэгэрим, чыычааҕым, көмүһүм -
          Эйигин таптыыбын да5аны,
          Эн эрэ миэхэҕэ күндүгүн –
          Кэрэттэн-кэрэҕин,чугаскын.

          Сыл-хонук аастаҕын аайытын-
          Таптыырым күүһүрэр-күөдьүйэр,
          Эн нарын дьүһүнүҥ-сэбэрэҥ
          Күн-аайы сырдаттын мин хоспун!

          ххх
          Эн сүтэн хаалбытыҥ миигиттэн
          Киэһээҥҥи туманҥа киирэҥҥин,
          Атаҕыҥ тыастара сурдурҕаан
          Ырааттар-ыраатан сүппүтэ.

          Эн ааккын ыҥыра-ааттаһа
          Туманҥа балай да көрдөөтүм,
          Быыһыгар кыратык тохтооммун
          Эппиэккин иһиллии сатаатым.

          ххх
          Эн-биһи тапталбыт түргэнник -
          Кэлбитэ ол курдук барбыта,
          Ыарахан тыллары эппэккэ -
          Арахсан икки-аҥыы барыахха.

          Эн миигин хаһан да санаамаар -
          Ыарахан тылынан ахтымаар,
          Мин бардым тиэргэнтэн тэйэммин -
          Эйиэхэ баҕара сир дьолун!

          Биир эмит сиппэрэҥ киэһэҕэ -
          Санааргыыр-санньыйар кэмнэргэр,
          Сылаас чээй куттунан олорон -
          Сылаастык санааҥҥын - манньыйаар.

          Оччоҕо баҕардар мин түөспэр -
          Эн тыыныҥ биллиэҕэ сылаастык,
          Оччоҕо мин билиэм-сэрэйиэм -
          Олоххо дьол баарын билбиккин.

          ххх
          Син сылдьа сатаатым бырадьаак -
          Сир кырсын тэбистим добуоччу,
          Сылайдым-элэйдим сөп буоллум -
          Киллэриий эргиллэн кэллим дии.

          Өр кэмҥэ Хаамаайы аатыран -
          Хаһыҥҥа хаамтаҕым соҕотох,
          Иэримэ дьиэлээхпин билбэккэ –
          Тумаҥҥа тулаайах хаамтаҕым.

          Эн ааҥҥын тэлэччи арыйан -
          “Дорообо” арыаллаах киллэрдиҥ,
          Мин ааппын астына ааттааҥҥын -
          Сыһынныҥ сылайбыт санныбар.

          Үчүгэй даҕаны эргиллэр -
          Эйэҕэс тылынан көрсүллэр,
          Аны дьэ барбаппын ханна да -
          Бу сылаас уйаттан, сыһыантан.

          ххх
          Синньигэс билгиттэн кууһаммын -
          Бэйэбэр сыһыары тутабын,
          Обуйук уоскуттан ууруубун -
          Уһуннук утаппыт киһилии.

          Ахтыбыт даҕаны эбиппин -
          Уостарыҥ сылааһын, амтанын,
          Тылбынан эн тылгар таарыйан -
          Эппэтэх иэйиибин тиэрдэбин.

          Хараҕыҥ сабыллан иэдэскэр -
          Таммахтар мөлбөйө усталлар,
          Уостары эргийэ көтөннөр -
          Аны мин иэдэспэр сүүрэллэр.

          ххх
          Сэгэрим, доҕорум, тапталым -
          Уһуннук даҕаны көрдөттүҥ,
          Элбэх да хаар уулунна санныбар -
          Бүтэһик көрсүһүү кэнниттэн.

          Аҕыйах хонукка барбытым -
          Аан сабан, сотору төннөөрү,
          Онтукам, уһаабыт да эбит -
          Олохпут үтүөтэ мүлтүйбүт.

          Бастакы кэмнэргэ сүтүктээн -
          Сир-сири сиксиктээн испитим,
          Кэнники эн суолгун булбакка -
          Букатын даҕаны муммутум.

          Алҕаска бу маннык көрсүөм диэн –
          Баттатан даҕаны көрбөтүм,
          Дьылҕа-хаан суолбутун муннукка –
          Аҕалан холбуо диэн билбэтим.

          Сыл-хонук сүүрүктээх уулара –
          Сырайгын кыратык соппуттар,
          Онтон мин чанчыгым маҥхайан –
          Отой да оҕонньор курдукпун.

          ххх
          Утары көрөбүн астына -
          Көрбөтөх ыраатан буолуо дуо,
          Эн эмиэ утары көрөҕүн -
          Үөрүүнэн сыдьаайа хараҕыҥ.

          Көрөбүн мичээрдиир уостаргын -
          Ууруохпун-уулуохпун баҕара,
          Эн эмиэ мин диэки сылаастык -
          Эйэргии көрөҕүн үөрбүттүү.

          “Сэгэрим дорообо!” – диэбитэ -
          Мин хаппыт-хатырбыт уостарым,
          Эн эмиэ уостарыҥ ибирдээн -
          “Дорообо доҕоччуок!” – диэбитиҥ.

          “Аҕынным даҕаны!” – диэбитэ -
          Муунтуйбут-мунчаарбыт мин дууһам,
          “Мин эмиэ!” – диэбитэ үөрүүннэн
          Элэккэй-тулаайах эн дууһаҥ.

          Уостарбын-уостаргар холбуубун –
          Уостубат кутааннан умайа,
          Эн эмиэ уостарыҥ сэгэйэн –
          Уотунан хаарыйдыҥ уостарбын.

          ххх
          Хаһан эрэ мин эйигин -
          Көрбүт курдук эбиппин,
          Баҕар күһүн, баҕар кыһын -
          Баҕар эрдэ сааһыары.

          Өйбөр хаалан хаалбыттар -
          Соһуйбуттуу харахтарыҥ,
          Уонна уулаах отоннуу -
          Кыыспыт кыһыл уостарыҥ.

          Хаһан эрэ мин эйигин -
          Син биир көрбүт эбиппин,
          Баҕар урут кулуупка -
          Танго тыаһыыр кэмигэр.

          Эдэр сылдьан кулуупка -
          Үҥкүү аайы сылдьарым,
          Сим-биир, сим-биир көрбүппүн -
          Ханна эрэ көрбүппүн!



          ххх
          Өйдүүгүөн кулуупка үҥкүүгэ
          Уот баран хараҥа буолбутун,
          Ол онно аттыгар баарым дии
          Өйдүүбүн ол түүнү бу баардыы.

          Хас муннук аайытын чүмэчи
          Уматан сырдата ууртара,
          Худрук баянын таһааран
          Устугас ырыаны тарпыта.

          Ол баян тыаһыгар уйдаран
          Эн-биһи үҥкүүгэ киирбиппит,
          Дьиримниир чүмэчи уотугар
          Уһуннук куустуһан турбуппут.

          Сүрэҕиҥ тэбэрэ сүрэхпэр
          Иһиллэр курдуга там-тамныы,
          Сипсийэр тылларым барыта
          Наадата суохтара ол кэмҥэ.

          Сарсыарда чүмэчи бүтүүтэ
          Худрук баяннаан бүппүтэ,
          Наадалаах тыллары булбакка
          Эйигин сүтэртим ол кэннэ.

          Өйдүүгүөн кулуупка үҥкүүгэ
          Уот баран хараҥа буолбутун,
          Ол онно аттыгар баарым дии
          Тоҕо да эппэккэ хаалтымый.

          ххх
          Сирэйиҥ дьолунан сыдьаайа
          Мин түөспэр утуйа сытаҕын,
          Түһээҥҥин мин диэки сылаастык
          Мичээрдээн мичийэн ылаҕын.

          Хап-хара суһуоҕуҥ сыттыкка
          Ыһыллан киэҥ сири тайаабыт,
          Холкутук тыынарыҥ мин түөспэр
          Сып-сылаас иэйиини иитиэхтиир.

          Сэгэрим кэрэҕин даҕаны
          Утуйа даҕаны сыттаргын,
          Куруутун эрдэлээн уһуктан
          Мөссүөҥҥүн көрөрбүн таптыыбын.

          Сотору сэмээрдик ибирдээн
          Арыллан кэлиэҕэ хараҕыҥ,
          Аттыгар баарбыттан дьоллонон
          Дьолунан туолуоҕа сүрэҕиҥ.

          Сырайыҥ дьолунан сыдьаайа
          Мин түөспэр утуйа сытаҕын,
          Сүрэҕиҥ тэбэрэ сүрэхпэр
          Бу баардыы оргууйдук тэбиэлиир.

          ххх
          Хайа эрэ дьоллоох киһи
          Сыллыыр-ууруур эйигин,
          Кини оннугар буолбут киһи
          Саатар биирдэ, саатар биирдэ!

          Саатар биирдэ эйигинниин
          Хаамар киһи биир тэҥник,
          Күүскэ кууһан тураммын
          Ууруур киһи уоскуттан!

          Эйигинниин буолар иһин,
          Бииргэ тэҥник хаамар иһин,
          Тугу эрэ гыммыт киһи,
          Тугу эрэ эппит киһи!

          Ханнык тылы этэммин,
          Туох үтүөнү оҥорон,
          Эн сүрэххин тутабын,
          Эн дууһаҕын иирдэбин!

          Ол эрээри эрэлбин
          Сүтэрбэппин хаһан да,
          Хаһан эрэ аптаах тылы
          Таайан этиэм эйиэхэ!

          Оччоҕуна эн миэхэ
          Киирэн кэлиэҥ чуумпуга,
          Күүскэ кууһан тураммын
          Ууруом уохтаах уоскуттан!

          ххх
          Ыллыыр ырыабын ,
          Туойар тойукпун,
          Хоһуйар хоһооммун
          Барытын аныыбын
          Эйиэхэ доҕорбор,
          Мин күндү киһибэр.

          Күн тахсан -
          Саҕахха сандааран,
          Күндээрэ тыгыыта
          Саныаҕым эйигин
          Мин күммүн,
          Мин кэрэ киһибин.

          Күнүһүн куйааска,
          Сыралҕан уотуттан,
          Сылайбыт кэмнэрбэр
          Харахпар көстүөҕэ
          Эн хара хараҕыҥ,
          Эн сылаас мичээриҥ.

          Киэһэтин сөрүүҥҥэ,
          Сиик түһэр кэмигэр,
          Үүтээммэр сытаммын
          Эн ааккын ааттааммын
          Этиэҕим сэмээрдик,
          Эппэтэх тылларбын.

          Түүн хойут уоскуйан,
          Утуйа сытаммын,
          Түүл гынан көрүөҕүм
          Эйигин доҕоруом,
          Үөрүүннэн дьолломмут,
          Сып-сырдык сыдьааҥҥын.

          0
          • Хомустан
            21 января 2014  

            Барыта 237 страница, 62095 тыл буолла. Чэ, этэҥҥэ буолуҥ!

            0
            • Хомустан
              22 января 2014  

              .

              ххх
              Кэтэс миигин кэтэс,
              Олус күүскэ кэтэс,
              Мин эйиэхэ эргиллиэм
              Ханнык да өлүүнү туораан!
              Бурҕа түстүн, тыал түстүн
              Син биир кэтэс!
              Ардах түстүн, хаар түстүн
              Син биир кэтэс!
              Сэрии буоллун, уот турдун
              Син биир кэтэс!
              Өлбүт, сүппүт диэтиннэр
              Син биир кэтэс!
              Эн таптыырыҥ тухары -
              Мин тыыннаах буолуом!
              Эн күүтэриҥ тухары -
              Мин эйигинниин буолуом!
              Кэтэс миигин, кэтэс,
              Олус күүскэ кэтэс,
              Өлбүт, сүппүт диэтиннэр -
              Син биир кэтэс!

              ххх
              Үлэбиттэн быыс булан – бултуу киирдим алааспар,
              Үссэммитэ буолаатын – аастым антах эбэ5э.
              Сэhээккэбин сөргүтэн – мончууктарбын быра5ан,
              Манаhардыы тэринэн – оңостоммун олордум.
              Кустуур күөлум муора курдук – күөх халлааным ып-ыраас,
              Арай ар5аа диэкиттэн – үрэр сөрүүн сиккиэр тыал.
              Көтөр-чыычаах саңата – ылан кээспит эбэбин,
              Күнүм түhэн ырааппыт – ар5аа диэки налыйбыт.
              Оннун булла диэбиттии – хантан кэлтэ биллибэккэ,
              Мончууктарым үрдугэр – үөр моонньо5он баар буолла.
              Чурук-чурук санарсан – аймаатылар алааспын,
              Долгуйаммын сурэ5им – тохтуу-тохтуу тэбиэлиир.
              Туhэрэммин ытаары – умса түhэ сытабын,
              Чурук-чурук санаран – угуйабын кустарбын.
              Эргийдилэр-эргийдилэр – уонна үрдээн бардылар,
              Чурук-чурук санарсан – Тамах диэки көттүлэр.
              Кэтэстим да кэтэстим – кус курдугу көрбөтүм,
              Арай хатың чараңмар – кэ5э кыылым чоргуйар.
              «Олус наhаа долгуйума – Байанайын бэрсиэ5э,
              Тохтоо кэтэс кэлиэ5э» – дииргэ дылы миэхэ5э.
              Утуктааммын хара5ым – сабыллаары сордоото,
              Аччыктааммын курта5ым – хаhыытыыра элбээтэ,
              Наhаа табах тардаммын – тылым хатта хатарчы,
              Атахтарым тоңоннор – тииhим тыаhа элбээтэ.
              Күн тахсыыта сарсыарда – саалар тыаhаан бардылар,
              Кынат тыаhа элбээтэ – кус саңата хойунна.
              Мэңэ халлаан үрдүттэн – икки умсаах сараhан,
              Эргийбэккэ да5аны – мончууктарбар түстүлэр.
              Саабын оргууй ыламмын – холбооттооммун кыңаатым,
              Элбэрээкпин оргууйдук – сыыйа тардан кэбистим.
              Уу чуумпуга эмискэ – тэргэн тыаhа «бар» гынна,
              Өй дуораана охсуллан – долгуhутта алааспын.
              Доруоптарым ыйылаhан – сааттан тахсан бардылар,
              Ыппыт сирбэр супту тиийэн – умсаахтарбын кэйдилэр.
              Көтөрдөрүм эрэйдээхтэр – чыып диэбэккэ бардылар,
              Тиэрэ кэлэн түстүлэр – тэбиэлэнээт өллүлэр
              Үөруубуттэн сурэ5им - тэбиэлиирэ күүһүрдэ,
              Аччыктаабыт курта5ым – айдаарара тохтоото.
              Тыыбын үөскэ үтэммин – куспун ыла уhуннум,
              Уна-ханас эрдэммин – тоңмуппун да умуннум.

              ххх
              Сэрэнэн, кичэйэн кыҥыаҕым,
              Сыыспаттыы туттуна сатыаҕым,
              Ботуруон харыстаан көрбөккө
              Ытыалаан тиҥийэ олоруом.

              Билэбин үксүгэр сыыһарбын
              Кураанах олорон хааларбын,
              Ол эрэн кыһана сатыаҕым
              Алгыскыт тиийдин дуу көмөҕө!

              Мончуукпун кичэйэн быраҕыам
              Ыраахтан көстөрун курдуктук
              Эһиги эппиккит тиийдин дуу
              Байанай мин диэки мичийдин!

              Хомунан-дьапсанан бүтэммин
              Киирэргэ бэлэммин быһыылаах,
              Тэргэммин сүгэммин тиэргэнтэн

              ххх
              Телефон тырылыы тыаһаабат
              Ыҥырбат-угуйбат сэлэһэ,
              Сатаатар смс тирилээн
              Арыйан ааҕарга ыксаппат.
              Олохпор эргийдэ чуумпу кэм
              Урукку режим төнүннэ,
              Дууһабын уйгурпут буурҕалар
              Умуллан-умнуллан бардылар.
              Күһүҥҥү санньыар кэм эргиллэн
              Сааскылыы санаалар сүттүлэр,
              Сэбирдэх кыыдама сапта5а
              Сандаара тыкпатах Эрэлбин.

              ххх
              Таптыырым эбээт, таптыырым!,
              Оо тоҕо эппэккэ хаалтымый?!
              Эппитим-тыыммытым буоллар дуу!,
              Баҕардар эргиллиэҥ этэ дуу?!...

              ххх
              Бүтэһик төгүлүн хаахынаан
              Сулустаах боруота хатанта,
              Кэннибэр сайыһа хаалтара
              Кэнники ыҥырыы уолаттар.

              Ол кэннэ аастылар элбэх сыл
              Сүүрүктүү сүбүллан сууххайдык,
              Ол эрэн – ол кэмнэр харахпар
              Бу баардыы көстөллөр ардыгар.

              Уон аҕыс саастаахпар этэ дии
              Эр киһи суолугар турбутум,
              Саа-саадах сүгэммин, курданан
              Саллааттыы барбытым дьиэбиттэн.

              Икки сыл устата уһуллан
              Ийэ сир хаххата буолбутум,
              Итиини-тымныыны ааһаммын
              Эр-бэрдэ диэн ааты ылбытым.

              Сылдьарым тухары омукпун
              Үрдүктүк тутаммын кэлбитим,
              Сүүс омук быыһыгар тураммын
              “Сахабын” диэн күүскэ этэрим.

              Ытык иэс бүппүтэ түргэнник
              Сэттэ сүүс отут биир күнүнэн,
              Киһилии толортум ол иэспин
              Кэмсиммэт курдуктуу хойутун.

              Бүтэһик төгүлүн хаахынаан
              Сулустаах боруота хатанта,
              Кэннибэр сайыһа хаалтара
              Кэнники ыҥырыы уолаттар.

              ххх
              Харана уулусса устунан
              Тиэтэйэ саарайа хаамабын
              Түргэнник үлэбэр тиийэммин
              Тымныыны кыйдаары ыксыыбын.
              Уот баран бөһүөлэх иһийбит
              Ыал дьиэтин түннүгэ хараарбыт,
              Ханна эрэ ыт үрэн моргуйар
              Уонна эмиэ уу чуумпу сатыылыыр.

              ххх
              Үнүргэттэн биир хоһоон
              Киириэх буоллар киирбэккэ,
              Ааһыах буоллар ааспакка –
              Аймаата дии дууһабын.
              Күнүс үлэ үгэнигэр
              Киириэх курдук кэйиэлиир,
              Оҥостоммун олордум да –
              Ончу сүтэр өйбүттэн.
              Онтон эмиэ аралдьыйан
              Ону-маны гынарбар,
              Мэһэйдэһэн, буккуйан –
              Тылбын түүрэ тардыалыыр.
              Тоҕо ити сордууруй,
              Өйбүн тоҕо буккуйар,
              Эмиэ киирэн манаан көрдүм –
              Син-бир сүттэ олоччу!

              ххх
              Эмискэ халлааны суруйан
              Үөһэттэн биир сулус суулунна,
              Санаабын этэрбин күүппэккэ
              Саҕахха умуллан мэлийдэ...

              ххх
              Хаастар хаары сүгэннэр
              Соторуннан ааһыахтара,
              Оччоҕуна ол киэһэ
              Намылыйыа кыстык хаар.

              Онтон аны оҕолоох
              Куба үөрэ күрэниэ,
              Оччоҕуна ол түүнүн
              Эбэ уута туруоҕа.

              ххх
              Бэҕэһээ алааспар сырыттым
              Чараҥым сыгынньах көрүстэ,
              Ыраахтан мап-маҥан сотолор
              Кылбаһан бу көстөр буолбуттар.

              Чараҥым суугуна саһаран
              Тыал устун тэлээрэн көппүттэр,
              Хатыҥнар кыыс оҕо кэриэтэ
              Кыбыстан саҥарбат буолбуттар.

              Багдаһан чэлгийэн туртара
              Суугунаан сипсиһэр этилэр,
              Күһүммүт быраабын ылаары
              Хаһыҥнаан, тыалыран хастаабыт.

              Бэҕэһээ алааспар сырыттым
              Чараҥмын көрөммүн санньыардым,
              Сэгэрим суугуна таммалаан
              Курустук көрүстэ сыгынньах.

              ххх
              Күһүҥҥү сиккиэр тыал холустук
              Хатыҥмын хамсата- илгиэлиир,
              Ол аайы сэгэрим иҥнэйэн
              Сууллуохтуу суугунуу иэҕиллэр.
              Саһарбыт сэбирдэх санньыардык
              Бүтэһик ырыатын ыллаата,
              Хатыҥтан арахсан тэлээрдэ
              Сир устун сүүрэлээт тохтоото...

              ххх
              Халлаантан бүппэт уу таммалыыр -
              Таммалыыр да буолбатах саккырыыр,
              Сайыммыт бүппүтүн ааспытын -
              Санаарҕаан ардахтаан эрдэҕэ.

              Сир ньуура килэйбит-халыйбыт -
              Бадараан барахсан баллайбыт,
              Сотору кэминэн халлаантан -
              Саҥа хаар кыыдамныы үллүйүө.

              Сайыммыт барахсан кылгаһын -
              Ааспыта түргэнин баҕаһын,
              Бэҕэһээ хаар ууллан эрэрэ -
              Сарсын дьэ хаардыаҕа турдаҕа.

              Ол эрэн билигин даҕаны -
              Бириэмэ баардыҥы дии доҕоор,
              Күһүммүт араҕас өҥүнэн -
              Ойуулуо турдаҕа күөх тыабын.

              Халлаантан бүппэт уу таммалыыр -
              Таммалыыр да буотах саккырыыр,
              Бу ардах көннөрү биир санньыар-
              Сайыммыт өссө да уһаатын.

              ххх
              Киэһээҥҥи күөл устун
              Тыыланан иһэбин,
              Эрдинэр-эрдиммэт
              Оргууйдук устабын.

              Күн киирэн саҕахха
              Саспыта чараҥҥа,
              Соболор сэмсээннэр
              Күөл нньуурун охсоллор.

              Кытылга хатыҥнар
              Сэлэлии үүммүттэр,
              Тулалыы сиэттиспит
              Дьуохардьыт курдуктар.

              Бу маннык кэрэттэн
              Ким үөрбэт буолуоҕай,
              Бу маннык көстүүттэн
              Долгуйа үөрбэтэй!

              ххх
              Оҥостон айгыстан дьэ киирдим
              Уоппуска ыламмын алааспар,
              Хатыҥнаах чараҥым үөрбүттүү
              Күөх суугун лабаата далбаатыыр.

              Хотуурбун таптайан, сытыылаан
              От охсон сигийдим кыратык,
              Эбэбэр илиммин үтэммин
              Собобун таһааран үссэнним.

              Үүтээммин дьаһайан-хомуйан
              Сайылыыр олохпун сөргүттүм,
              Сайдыбыт сахабын билэммин
              Интернет куйаарын буккуйдум.

              Бириэмэ ыраатта киэһэрдэ
              Сиик түһэн сыһыыга сытынна,
              Мин эмиэ хомунан арааран
              Утуйуом сарсыҥҥа диэритин.

              ххх
              Илиммэр соболор
              Сонурҕаан туппуттар,
              Быа гына эрийэн
              Бытарыыс курдуктар.

              Истэрэ дэдэйэн
              Бу тэстиэх курдуктар,
              Араара сатааммын
              Кумаарга туттардым.

              Кумаардыын киирсэммин
              Кэһэйэн таҕыстым,
              Сырайдыын-харахтыын
              Салыҥы биһинним.

              Ол эрэн үөрэбин
              Балыктаах таҕыстым,
              Күөх Боллох кэһиитин
              Ирээттээн уурбут дии!

              ххх
              Санааларым –
              Ситтэрбэтэх ыраларым,
              Сылгы үөрэ буоланнар
              Сыһыы устун сырыстылар.

              Баҕаларым –
              Бүтэн биэрбэт сүүрүктэрим,
              Бааллаах долгун буоланнар
              Байҕал диэки уһуннулар.

              Хоһооннорум –
              Хотторботох хотойдорум,
              Халлаан устун халаатааннар
              Харахпыттан сүттүлэр.

              Соҕотоҕун –
              Туран хааллым тутаһабар,
              Ситтэрбэтэх санааларбын
              Сыһыы устун сырсаары.

              ххх
              Бүгүн хоһоон айыахпын
              Хайдах эрэ санаам буолбат,
              Бүгүн ырыа ыллыахпын
              Ыыппат миигин ис турук.

              Хаһан эрэ бу күҥҥэ
              Суолум туораан барбыта,
              Көрсүөх буолбут ыырбыттан
              Ыраах куотан хаалбыта.

              ххх
              Ахсым аппын миинэммин
              Айаннатан иһэбин,
              Алаастарбын көрөммүн
              Астынаммын ыллыыбын.
              Уһун кыһын кэнниттэн
              Ахтылҕаммын таһаара,
              Элэмэспин миинэммин
              Бастаан бардым алааспар.
              Сиэллэр-сиэлэр мин атым
              Сааскы алаас суолугар,
              Бөтөрөҥнөөн барыаҕын
              Быабын босхо ыыппаппын.
              Чигди суолга туйах тыаһа
              Чоочугуруу чуопчаарар,
              Бэйэм ыҥыыр үрдүгэр
              Ыллыы-туойа иһэбин.
              Кырыа кыһын кыйданан
              Сандал сааспыт эргийдэ,
              Соторуннан алааспыт
              Сибэккиннэн симэниэ.
              Элэмэһим эмиэ үөрэн
              Элэстэнэн олорор,
              Ыраах чараҥ быыһыгар
              Көстөн кэллэ үүтээним.
              Өтөхпөр тиийэммин
              Тиэргэҥҥэ тохтуубун,
              Аппыттан түһэммин
              Сэргэҕэ баайабын.
              Саас буолан өтөҕүм
              Сүрдээҕин тупсубут,
              Үүтээним түннүгэ
              Кырыата ууллубут.
              Биир куобах ньохоохтоон
              Бөөлүүн түүн сылдьыбыт,
              Хахыйах лабаатын
              Кылбаччы ыстаабыт.
              Кирилиэс иннигэр
              Куртуйах түүн хоммут
              Умсубут хорооно
              Оҥойон бу сытар.
              Баҕардар ким эрэ
              Ыйытыа миигиттэн,
              Бу киһи омунун,
              Олуһун эбитин.
              Бу тоҕо баччаҕа
              Өтөххүн өҥөйдүҥ?
              Элэмэс миинньиккин
              Элэтэн аҕаллыҥ?
              Саас аайы баччаҕа
              Өтөхпөр кэлэбин,
              Оһохпун оттоммун
              Дьиэ чаанын кыйдыыбын.
              Бу аата айгыстан
              Бэлиэтээн бардым дии,
              Сотору кэлиэҕим
              Сааскы кус кэлиитэ.

              ххх
              Эн миигин баалаама доҕорум –
              Эдэрбэр эйиэхэ анааммын,
              Эгэлгэ, эриэккэс тыллары
              Эппэтэх тыымматах эбиппин.

              ххх
              Санаабар бу көстөр курдуктар
              Кулуупка үҥкүүгэ сылдьарбыт,
              Ол кэмҥэ эрчимнээх да этим,
              Эн эмиэ кыыс оҕо этиҥ дии!

              Биһиги курдуктар ол залга
              Толору этилэр буолбат дуо?
              Барыбыт даҕаны күүтэрбит
              Эргийэр, эрчимнээх үҥкүүнү!

              Музыка тыаһыырын кытары
              Сүүрэрбит утары муннукка,
              Ким хайа иннинэ тиийэммит
              Үҥкүүгэ ыҥыран үөрээри!

              Музыка кутуллар тыаһыгар
              Эргийэр этибит зал устун,
              Тэтэркэй имнэриҥ кытара
              Хараҕыҥ уотунан оонньуура!

              Сороҕор куоттаран кыһыыбар
              Муннугу маныырым соҕотох,
              Эргийэн ааһарыҥ устаҥҥын
              Атынныын вальска куустуһан!

              Бааллара ол кэмҥэ дууһабар
              Күнүүлүүр кэйиэлиир санаалар,
              Сороҕор ол оннук санааны
              Сутурук быһаарар буолара!

              Санаабар бу көстөр курдуктар
              Кулуупка үҥкүүгэ сылдьарбыт,
              Ол кэмҥэ таптыырым даҕаны
              Билигин даҕаны таптыыбын!

              0
              • Яна18
                22 января 2014  

                Оо, Хомустан махтал, уруккуну-хойуккуну санаталлар...

                0
                • Хомустан
                  22 января 2014  

                  Баһыыба Яна! Бу арыый бириэмэлэммиччэ онтон мантан хомуйдум.

                  Онно-манна, бытах-отох сылдьан көстүбэт да буолбуттар. Билигин да бааллара буолуо. Ханна эрэ бүктэхтэрэ. Урут сороҕор топка утары суруйан угааччыбын.

                  0
  • Таечка
    22 января 2014  

    Утуо кунунэн! Наьаа кэрэ да талааннаах дьоннор бааргыт, э5эрдэ!))

    Бальзам на душу... Маны барытын кинигэ оноруохха наада!.. Бэччэккэ биэр... Махтанабын, сугуруйэбин эрэ... слов нет, как это талантливо!)))

    0